કેન્દ્રાનુરાગી વિસ્થાપન પ્રક્રિયા અને પ્રકાશક્રિયાશીલતા વચ્ચેના સંબંધની ચર્ચા કરો.

(N/A) અસમમિત કાર્બન ધરાવતા આલ્કાઈલ હેલાઈડો પ્રકાશ-ક્રિયાશીલતા ધરાવતાં હોય છે. જ્યારે પ્રકાશક્રિયાશીલ હેલાઈડો કેન્દ્રાનુરાગી વિસ્થાપનથી નીપજ બનાવે છે,ત્યારે નીપજ અને પ્રક્રિયકની પ્રકાશક્રિયાશીલતા પ્રક્રિયાની ક્રિયાવિધિ પર આધાર રાખે છે.
$(a)$ $S_{N}2$ ક્રિયાવિધિમાં વ્યુત્ક્રમણ: $S_{N}2$ પ્રક્રિયામાં હેલાઈડના વિન્યાસનું વ્યુત્ક્રમણ થાય છે,કારણ કે કેન્દ્રાનુરાગી પ્રક્રિયક હેલોજન પરમાણુની વિરુદ્ધ દિશામાંથી આક્રમણ કરે છે. તેથી,$S_{N}2$ પ્રક્રિયામાં વિરુદ્ધ પ્રકાશક્રિયાશીલતા ધરાવતી નીપજ મળે છે.
ઉદાહરણ: જ્યારે $(-)-2-$બ્રોમોઓક્ટેન સોડિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડ $(NaOH)$ સાથે $S_{N}2$ પ્રકારે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે $-OH$ સમૂહ બ્રોમાઈડની વિરુદ્ધ સ્થાને જોડાય છે અને $(+)-$ઓક્ટેન$-2-$ઓલ મળે છે.
$(b)$ $S_{N}1$ ક્રિયાવિધિમાં રેસિમિકરણ: પ્રકાશક્રિયાશીલ આલ્કાઈલ હેલાઈડની $S_{N}1$ પ્રક્રિયામાં રેસિમિકરણ થાય છે.
$S_{N}1$ પ્રક્રિયાના પ્રથમ ધીમા તબક્કામાં કાર્બોકેટાયન બને છે. કાર્બોકેટાયનમાં ધનભારિત કાર્બન $sp^{2}$ સંકૃત હોવાથી તે સમતલીય હોય છે.
આ સમતલીય $sp^{2}$ કાર્બન પર કેન્દ્રાનુરાગી પ્રક્રિયક બંને દિશામાંથી આક્રમણ કરી શકે છે,પરિણામે બે અવકાશીય સમઘટકોનું મિશ્રણ મળે છે. એક નીપજમાં વિન્યાસનું 'ધારણ' થાય છે,જેમાં $-OH$ હેલાઈડના સ્થાને જ હોય છે. બીજી નીપજમાં 'વ્યુત્ક્રમણ' થાય છે,જેમાં $-OH$ હેલાઈડથી વિરુદ્ધ સ્થાને હોય છે.
આ બંને નીપજોના ભ્રમણ સમાન પણ વિરુદ્ધ હોવાથી અને $1:1$ પ્રમાણમાં હોવાથી રેસિમિક મિશ્રણ $(\pm)$ મળે છે. (દા.ત.: $2-$બ્રોમોબ્યુટેનના જળવિભાજનથી $(+)$ અને $(-)$ બ્યુટેન$-2-$ઓલનું મિશ્રણ બને છે.)