$(i)$ ખેતીની પદ્ધતિઓ અને પાકની ઉપજ જે ત્રણ પરિબળો પર આધાર રાખે છે તેની યાદી આપો.
$(ii)$ ખેતીની પદ્ધતિઓમાં સામેલ ત્રણ તબક્કાઓના નામ આપો.

આંતરપાક (intercropping) અને પાકની ફેરબદલી (crop-rotation) માં પાકની પસંદગીનો આધાર જણાવો.

ખાલી જગ્યા પૂરો:
$(a)$ તુવેર એ . . . . . . નો સારો સ્ત્રોત છે.
$(b)$ બરસીમ એ એક મહત્વનો . . . . . . પાક છે.
$(c)$ ચોમાસાની ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવતા પાકને . . . . . . પાક કહેવામાં આવે છે.
$(d)$ . . . . . . વિટામિન્સથી ભરપૂર હોય છે.
$(e)$ . . . . . . પાક શિયાળાની ઋતુમાં ઉગે છે.

સીતારામ,એક શિક્ષિત ખેડૂત,તેના મિત્રોને તેમના ખેતરોમાં ખાતર (fertilizers) ને બદલે છાણિયું ખાતર (manure) વાપરવા માટે સમજાવે છે. જો ખેડૂતો આ સલાહ સ્વીકારે તો તેમને થતા કોઈપણ બે ફાયદા જણાવો. ખાતરનો અતિશય ઉપયોગ પર્યાવરણને કેવી રીતે અસર કરે છે? સીતારામના કયા મૂલ્યો તેમના પ્રયત્નો દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યા છે?

ભારતમાં લગભગ $45 \%$ ખેતીલાયક જમીન પિયત વગરની છે,અને વરસાદની અછતને કારણે ઘણીવાર પાક નિષ્ફળ જાય છે,જેનાથી દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. આ પરિસ્થિતિએ ગ્રામજનોને વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ અને જળસ્ત્રાવ વ્યવસ્થાપનનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા.
$(i)$ પિયત (Irrigation) એટલે શું?
$(ii)$ ખેતીલાયક જમીનને પાણી પૂરું પાડવા માટે અપનાવી શકાય તેવી બે અલગ-અલગ પ્રકારની સિંચાઈ પદ્ધતિઓની યાદી આપો.
$(iii)$ રાજન પાસે કયા મૂલ્યો છે જેણે ગ્રામજનોને તેમની સમસ્યા દૂર કરવામાં મદદ કરી?

ચોમાસાની ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવતા પાકને શું કહેવામાં આવે છે?