Economic Botany Questions in Gujarati

(A) ઑર્કિડિયમ એ એક પ્રકારની વિશિષ્ટ કન્ઝર્વેટરી અથવા ગ્રીનહાઉસ છે,જે ખાસ કરીને ઑર્કિડના ઉછેર,પ્રદર્શન અને અભ્યાસ માટે બનાવવામાં આવે છે અને જાળવવામાં આવે છે. તે વિવિધ ઑર્કિડ પ્રજાતિઓના વિકાસ માટે જરૂરી નિયંત્રિત પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ (જેમ કે ભેજ,તાપમાન અને પ્રકાશ) પૂરી પાડે છે.

(B) $GNP$ એટલે ગ્રોસ નેશનલ પ્રોડક્ટ (Gross National Product).
તે કોઈ દેશના રહેવાસીઓની માલિકીના ઉત્પાદનના સાધનો દ્વારા ચોક્કસ સમયગાળામાં ઉત્પાદિત તમામ અંતિમ ઉત્પાદનો અને સેવાઓના કુલ મૂલ્યનો અંદાજ છે.

(C) ઔદ્યોગિક કાષ્ઠ,જેને ઘણીવાર ઇમારતી લાકડું (timber) કહેવામાં આવે છે,તે મુખ્યત્વે $Quercus$ (ઓક) પ્રજાતિના વૃક્ષોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
$Quercus$ ની જાતિઓ તેમના સખત અને ટકાઉ લાકડા માટે જાણીતી છે,જેનો ઉપયોગ બાંધકામ,ફર્નિચર બનાવવા,ફ્લોરિંગ અને પીપડાં (barrels) બનાવવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે.
જોકે $Salix$ (વીલો) અને $Betula$ (બીર્ચ) જેવા અન્ય વૃક્ષોનો ઉપયોગ ચોક્કસ હેતુઓ માટે થાય છે,પરંતુ $Quercus$ એ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ઔદ્યોગિક લાકડાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે.

(D) આલ્કલોઈડ $Ajmalicine$ (જેને $Raubasine$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ એક ઔષધીય સંયોજન છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે રુધિરાભિસરણ તંત્રની વિકૃતિઓની સારવાર માટે થાય છે.
તે $Rauwolfia$ $serpentina$ વનસ્પતિના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવે છે,જેને ભારતમાં સામાન્ય રીતે $Sarpagandha$ (સર્પગંધા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Rauwolfia$ $serpentina$ વિવિધ આલ્કલોઈડ્સ ઉત્પન્ન કરવા માટે જાણીતી છે,જેમાં $Reserpine$ અને $Ajmalicine$ નો સમાવેશ થાય છે,જે નોંધપાત્ર ઔષધીય ગુણધર્મો ધરાવે છે.

(A) પેટ્રોપ્લાન્ટ્સ એવા છોડ છે જે લાંબી શૃંખલાવાળા હાઇડ્રોકાર્બન ધરાવતા મોટા પ્રમાણમાં લેટેક્સ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ હાઇડ્રોકાર્બનને પ્રવાહી ઇંધણમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે,જે તેમને પેટ્રોલિયમનો સંભવિત વિકલ્પ બનાવે છે.
લેટેક્સનું ઉત્પાદન આ છોડમાં એક ચયાપચયની અનુકૂલન છે,જે તેમને હાઇડ્રોકાર્બન સ્વરૂપે ઊર્જા સંગ્રહિત કરવાની મંજૂરી આપે છે.
તેથી,કારણ એ યોગ્ય રીતે સમજાવે છે કે શા માટે આ છોડને પેટ્રોપ્લાન્ટ્સ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
ઉદાહરણોમાં $Euphorbia$ $antisyphilitica$,$Euphorbia$ $lathyris$,અને $Calotropis$ $procera$ નો સમાવેશ થાય છે.

(A) લેથિરિઝમ એ એક ન્યુરોલોજીકલ રોગ છે જે નીચલા અંગોના લકવા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
તે ખેસારી દાળ $(Lathyrus \text{ } sativus)$ ના અતિશય સેવનથી થાય છે,જેમાં $\beta$-$ODAP$ ($\beta$-$N$-oxalylamino-$L$-alanine) તરીકે ઓળખાતો ઝેરી એમિનો એસિડ હોય છે.

(C) આવશ્યક તેલ (Essential oils) એ બાષ્પશીલ,સાંદ્ર વનસ્પતિ અર્ક છે જે વનસ્પતિના લાક્ષણિક સુગંધિત સંયોજનો ધરાવે છે. તેમની મજબૂત,સુખદ અને વિશિષ્ટ સુગંધિત ગુણધર્મોને કારણે તેનો મુખ્યત્વે પરફ્યુમ,સુગંધ અને એરોમાથેરાપીના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગ થાય છે.

(N/A) બહુહેતુક વૃક્ષો એટલે એવા વૃક્ષો કે જે એક કરતાં વધુ હેતુઓ અથવા લાભો માટે ઉગાડવામાં આવે છે.
તેઓ ફળ, બીજ અથવા મૂળના સ્વરૂપમાં ખોરાક પૂરો પાડી શકે છે; અને બળતણનું લાકડું, દવાઓ, રેસા વગેરે પણ પ્રદાન કરે છે.
$(i)$ લીમડો $(Azadirachta \text{ } indica)$: તેનો ઉપયોગ જંતુનાશક તરીકે, એન્ટિબાયોટિક તરીકે, બળતણના લાકડા તરીકે અને પવન અવરોધક તરીકે થાય છે.
$(ii)$ નાળિયેરી $(Cocos \text{ } nucifera)$: તેનો ઉપયોગ ખોરાક, શુદ્ધ પાણી (નાળિયેરની અંદરનું પાણી), છાપરા બનાવવા, બળતણનું લાકડું, છાંયો અને દોરડા બનાવવા માટે થાય છે.

(C) $Cissus$ $quadrangularis$ (હડજોડ) એ ભારતની એક પ્રાચીન ઔષધીય વનસ્પતિ છે.
તે હાડકાંને સાજા કરવાના વિશિષ્ટ ગુણધર્મો ધરાવે છે અને હાડકાની મજબૂતી (tensile strength) ઝડપથી વધારવામાં મદદ કરે છે.
તે ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ વિરોધી (glucocorticoid antagonist) તરીકે કાર્ય કરે છે.
કારણ કે એનાબોલિક સંયોજનો ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ રીસેપ્ટરના વિરોધી તરીકે કાર્ય કરવા માટે જાણીતા છે અને હાડકાના વિકાસ તથા ફ્રેક્ચરને રૂઝાવવામાં મદદ કરે છે,તેથી એવું તારણ કાઢવામાં આવ્યું છે કે $Cissus$ હાડકાંને સાજા કરવાના ગુણધર્મો ધરાવે છે.

(B) કાળા મરીને 'મસાલાનો રાજા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે। તેનું વૈજ્ઞાનિક નામ $Piper \text{ } nigrum$ છે। તે $Piperaceae$ કુળની વનસ્પતિ છે અને તેના તીખા સ્વાદ માટે વ્યાપકપણે વપરાય છે।

(D) કાચું ટર્પેન્ટાઇન (ઓલિયોરેઝિન) લોન્ગ લીફ પાઈન ($Pinus$ $australis$) અને સ્લેશ પાઈન ($Pinus$ $caribaea$) માંથી મેળવવામાં આવે છે.
પાઈન રેઝિન ચીડ પાઈન ($Pinus$ $roxburghii$) અને બ્લુ પાઈન ($Pinus$ $wallichiana$) માંથી ટેપિંગ (છાલમાં કાપા મૂકીને) દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.

(A) સૂર્યમુખીનું તેલ એ $Helianthus \ annuus$ માંથી મેળવવામાં આવતું અર્ધ-સૂકું તેલ છે,જે $Asteraceae$ કુળની વનસ્પતિ છે.
તેના બીજમાં $40-50 \%$ જેટલું તેલનું પ્રમાણ હોય છે.
હાઇડ્રોજનેશનની પ્રક્રિયા દ્વારા તેમાંથી વનસ્પતિ 'ઘી' બનાવવામાં આવે છે.
સૂર્યમુખીના તેલનો ઉપયોગ રસોઈમાં અને રંગ (paints) તથા સાબુના ઉત્પાદનમાં થાય છે.

(D) મોટાભાગના પેટ્રોક્રોપ્સ $Euphorbiaceae$,$Apocynaceae$ અને $Asclepiadaceae$ કુળના સભ્યો છે.
આ વનસ્પતિઓને પેટ્રોક્રોપ્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે હાઇડ્રોકાર્બન જેવા પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે.
આ કુળની વનસ્પતિઓ તેમના પ્રકાશસંશ્લેષણના ઉત્પાદનોનો નોંધપાત્ર જથ્થો લેટેક્સમાં રૂપાંતરિત કરે છે,જેમાંથી પેટ્રોલિયમ જેવા ઇંધણ મેળવી શકાય છે.

(D) સ્પર્મસેટી એ સફેદ મીણ જેવો ઘન પદાર્થ છે જે મુખ્યત્વે સિટિલ પામિટેટનો બનેલો છે,જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $C_{15}H_{31}COOC_{16}H_{33}$ છે.
તે તેના નરમ ગુણધર્મોને કારણે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા કોસ્મેટિક્સ,સ્કિન ક્રીમ,મલમ અને સાબુના ઉત્પાદનમાં વ્યાપકપણે વપરાય છે.

(D) વિશ્વભરમાં વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન માટે સુક્રોઝ (ખાંડ) ના પ્રાથમિક સ્ત્રોતો શેરડી $(Saccharum \text{ } officinarum)$ અને બીટ $(Beta \text{ } vulgaris)$ છે.
શેરડી એ ઉષ્ણકટિબંધીય ઘાસ છે જે વૈશ્વિક ખાંડના ઉત્પાદનનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે.
બીટ એ સમશીતોષ્ણ પાક છે જે ખાંડના નોંધપાત્ર ગૌણ સ્ત્રોત તરીકે કામ કરે છે.
તેથી, $(A)$ અને $(B)$ બંને સાચા છે.

(A) ક્વિનાઈન એ મેલેરિયાની સારવાર માટેની જાણીતી દવા છે.
તે $Cinchona$ વૃક્ષની સૂકી છાલમાંથી મેળવવામાં આવે છે (મુખ્યત્વે $Cinchona$ $officinalis$ અને તેની અન્ય સંબંધિત પ્રજાતિઓ).
$Atropa$ $belladonna$ એ એટ્રોપિનનો સ્ત્રોત છે.
$Mangifera$ $indica$ એ આંબાનું વૈજ્ઞાનિક નામ છે.
$Cedrela$ $toona$ એ લાકડું આપતું વૃક્ષ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) $Gossypium$ વનસ્પતિ,જેને સામાન્ય રીતે કપાસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે રેસા આપતી મુખ્ય વનસ્પતિ છે.
તે $Malvaceae$ કુળની વનસ્પતિ છે.
રેસા કપાસના છોડના બીજાવરણમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
$Triticum$ એ ઘઉં (અનાજ) ની પ્રજાતિ છે.
$Pennisetum$ એ બાજરી (અનાજ) ની પ્રજાતિ છે.
$Rauwolfia$ એ ઔષધીય વનસ્પતિ છે જે રિસર્પિન મેળવવા માટે જાણીતી છે.

(A) લવિંગના તેલનો ઉપયોગ દાંતના દુખાવાની સારવાર માટે દંત ચિકિત્સામાં વ્યાપકપણે થાય છે.
તેમાં યુજેનોલ નામનું સંયોજન હોય છે,જે કુદરતી પીડાશામક (pain reliever) અને એન્ટિસેપ્ટિક તરીકે કાર્ય કરે છે.
જ્યારે તેને અસરગ્રસ્ત વિસ્તાર પર લગાવવામાં આવે છે,ત્યારે તે સોજો ઘટાડવામાં અને દાંતની સમસ્યાઓ સાથે સંકળાયેલ દુખાવાને શાંત કરવામાં મદદ કરે છે.

(A) ચ્યુઇંગ ગમ પરંપરાગત રીતે ચિકલમાંથી બનાવવામાં આવે છે,જે સપોડિલા (ચીકુ) ના વૃક્ષ ($Achras$ $sapota$) ના રસમાંથી મેળવવામાં આવતું કુદરતી લેટેક્સ છે.
આ લેટેક્સ વૃક્ષની છાલમાં કાપા મૂકીને મેળવવામાં આવે છે,જેને પછી ઉકાળીને અને પ્રક્રિયા કરીને ચ્યુઇંગ ગમનો આધાર બનાવવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) $Linum \text{ } usitatissimum$, જે સામાન્ય રીતે અળસી તરીકે ઓળખાય છે, તે બેવડા હેતુવાળો પાક છે.
તે તેના બીજ માટે ઉગાડવામાં આવે છે, જે તેલનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે, અને તેના પ્રકાંડ માટે, જે લિનન બનાવવા માટે વપરાતા ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા રેસા પૂરા પાડે છે.
$Sesamum \text{ } indicum$ (તલ), $Helianthus \text{ } annuus$ (સૂર્યમુખી), અને $Brassica \text{ } juncea$ (રાય) મુખ્યત્વે તેલીબિયાંના પાક તરીકે ઉગાડવામાં આવે છે.

(D) $Reserpine$ નામની દવા ઉચ્ચ રુધિરનું દબાણ (હાઈપરટેન્શન) ની સારવાર માટે વપરાય છે. આ દવા $Rauwolfia serpentina$ (સર્પગંધા) નામના છોડના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવે છે.

(B) સર્પગંધા $(Rauwolfia \text{ } serpentina)$ ના કંદમૂળ ઔષધીય રીતે ઉપયોગી છે.
તેમાં ઘણા આલ્કલોઇડ્સ હોય છે, જેમાંથી $Reserpine$ સૌથી મહત્વનું છે.
તે બ્લડ પ્રેશર (રુધિરનું દબાણ) ઘટાડવા માટે વપરાય છે.
આ ઉપરાંત, તે ઝાડા અને મરડાની સારવારમાં પણ અસરકારક છે.
અશ્વગંધા $(Withania \text{ } somnifera)$ ના મૂળનો ઉપયોગ સંધિવા, ઉધરસ, અલ્સર અને હેડકીની સારવારમાં થાય છે.

(C) $Aloe$ $vera$ (કુંવારપાઠું) એ તેના ઔષધીય ગુણધર્મો માટે જાણીતો છોડ છે। શેકેલા $Aloe$ $vera$ ના પાનમાંથી કાઢેલો રસ, જ્યારે મધ સાથે લેવામાં આવે છે, ત્યારે તે ઉધરસ અને શરદીની સારવાર માટે એક અસરકારક પરંપરાગત ઉપાય છે।

(D) $Ocimum$ (તુલસી) ના પાન ઔષધીય ગુણો ધરાવે છે જે યાદશક્તિને તેજ કરવામાં મદદ કરી શકે છે. તેનો ઉપયોગ પરંપરાગત દવાઓમાં ચેતા ટોનિક (nerve tonic) તરીકે અને જ્ઞાનાત્મક કાર્યમાં સુધારો કરવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે.

(B) ક્વિનાઈન એ $Cinchona$ $officinalis$ વૃક્ષની સૂકી છાલમાંથી મેળવવામાં આવતું આલ્કલોઇડ છે,જે $Rubiaceae$ કુળનું સભ્ય છે.
આ વનસ્પતિની છાલમાં આશરે $30$ જેટલા વિવિધ આલ્કલોઇડ્સ હોય છે,જેમાં ક્વિનાઈન,સિન્કોનાઈન,ક્વિનિડીન અને સિન્કોનિડીનનો સમાવેશ થાય છે,જે મેલેરિયાની સારવારમાં અસરકારક છે.

(A) હિંગ (Asafoetida) એ $Ferula$ $asafoetida$ (કુળ $Apiaceae$,અગાઉ $Umbelliferae$) ના મૂળ અથવા પ્રકાંડ (Rhizome) માંથી નીકળતા ચીકણા પદાર્થ (latex) ને સૂકવીને મેળવવામાં આવે છે.
તે એક રેઝિનયુક્ત વનસ્પતિ ઉત્પાદન છે જેનો ઉપયોગ રસોઈ અને પરંપરાગત દવાઓમાં મોટા પાયે થાય છે.

(A) ટર્પેન્ટાઇન તેલ એ એક બાષ્પશીલ આવશ્યક તેલ છે જે જીવંત વૃક્ષોમાંથી મેળવેલા રેઝિનના નિસ્યંદન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે, મુખ્યત્વે $Pinus$ પ્રજાતિના વૃક્ષોમાંથી. ખાસ કરીને, $Pinus$ $longifolia$ (જેને $Pinus$ $roxburghii$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) આ તેલનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. તેનો ઉપયોગ રબર, પેઇન્ટ અને વાર્નિશ ઉદ્યોગોમાં દ્રાવક અને પાતળા કરવાના એજન્ટ તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.

(B) 'સોપારી' એ $Areca$ $\text{catechu}$ તરીકે ઓળખાતા પામ વૃક્ષના ફળનું બીજ છે। તેનો ઉપયોગ ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં માસ્ટિકેટર (ચાવવાની વસ્તુ) તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે।

(D) વ્યાવસાયિક રીતે, 'કથ્થો' $Acacia \text{ } catechu$ ના હાર્ટવુડ (મધ્યકાષ્ઠ) માંથી મેળવવામાં આવે છે, જે $Mimosaceae$ કુળની વનસ્પતિ છે। આ પદાર્થ મેળવવા માટે લાકડાને પાણીમાં ઉકાળવામાં આવે છે, ત્યારબાદ તેને સાંદ્ર કરીને સૂકવવામાં આવે છે।

(D) Simmondsia chinensis સામાન્ય રીતે જોજોબા તરીકે ઓળખાય છે.
તેના બીજમાં લગભગ $50 \%$ જેટલું પ્રવાહી મીણ (liquid wax) હોય છે,જે રાસાયણિક રીતે સ્પર્મ વ્હેલના તેલ જેવું જ હોય છે.
તે દુષ્કાળ સામે ટકી શકતી રણની ક્ષુપ (shrub) વનસ્પતિ છે.
આજકાલ તેનો ઉપયોગ વિવિધ ઉદ્યોગોમાં લુબ્રિકન્ટ તરીકે કરવામાં આવે છે.

(A) સણ (Sunnhemp) એ $Crotalaria \text{ } juncea$ નામની વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે, જે $Fabaceae$ (અગાઉ $Papilionaceae$) કુળની સભ્ય છે。
તેનો ઉપયોગ દોરડાં, માછીમારીની જાળ, કોથળા અને કાગળનો માવો બનાવવા માટે થાય છે。

(B) રેઝરપાઇન એ $Rauwolfia$ $\text{serpentina}$ (સર્પગંધા) વનસ્પતિના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવતું આલ્કલોઇડ છે. તે $Apocynaceae$ કુળની વનસ્પતિ છે અને તેનો ઉપયોગ શાંતિદાયક દવા (tranquilizer) તરીકે અને બ્લડ પ્રેશરના ઉપચારમાં થાય છે.

(A) જોજોબા ($Simmondsia$ $chinensis$) એક વનસ્પતિ છે જે વિશિષ્ટ પ્રકારનું પ્રવાહી મીણ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેમાં $C-20$ થી $C-26$ મોનોહાઈડ્રિક આલ્કોહોલ વેક્સ એસ્ટર્સ અને ટ્રાયગ્લિસરાઈડ્સ હોય છે.
આ સંયોજનોનો ઉપયોગ કોસ્મેટિક અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગોમાં મોટા પાયે થાય છે.

(A) સામાજિક વનીકરણ એટલે પર્યાવરણીય,સામાજિક અને ગ્રામીણ વિકાસમાં મદદ કરવાના હેતુથી પડતર અને જંગલ વિનાશ થયેલી જમીનો પર જંગલોનું વ્યવસ્થાપન,સંરક્ષણ અને વનીકરણ કરવું.
સામાજિક વનીકરણના કાર્યક્રમોમાં સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી પ્રજાતિઓમાં $Acacia$,$Leucaena$ (સુબાબુલ),$Prosopis$ (જાંડ),$Sesbania$ (અગસ્ત્ય),$Casuarina$,$Tectona$ (સાગ),$Dalbergia$ (સીસમ),$Moringa$ (સરગવો) અને $Azadirachta$ $indica$ (લીમડો) નો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Leucaena$ $leucocephala$ એ તેની ઝડપી વૃદ્ધિ અને ઉપયોગિતાને કારણે સામાજિક વનીકરણમાં વપરાતી જાણીતી પ્રજાતિ છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$. Artemesia annua માંથી આર્ટેમિસિનિન મેળવવામાં આવે છે,જે મેલેરિયા વિરોધી દવા છે.
$(b)$. Lawsonia inermis એ મેંદીના છોડનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ છે.
$(c)$. Vinca rosea (Catharanthus roseus) એ વિન્ક્રિસ્ટાઇન અને વિનબ્લાસ્ટાઇનનો સ્ત્રોત છે,જે કેન્સર વિરોધી દવાઓ છે.
$(d)$. Acacia catechu એ કાથાનો સ્ત્રોત છે,જેનો ઉપયોગ પાનમાં કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $a(iv), b(i), c(ii), d(iii)$ છે.