Mix Examples - Life Processes Questions in Gujarati

(N/A) કોઈ વસ્તુ જીવંત છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે આપણે સામાન્ય રીતે ચાલવું,શ્વાસ લેવો અથવા વૃદ્ધિ જેવી દૃશ્યમાન હલનચલન જોઈએ છીએ.
જોકે,સજીવોમાં એવી આણ્વિય હલનચલન પણ હોય છે જે નરી આંખે જોઈ શકાતી નથી.
તેથી,પોષણ,શ્વસન,વહન અને ઉત્સર્જન જેવી જૈવિક પ્રક્રિયાઓની હાજરી એ કોઈ વસ્તુ જીવંત છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટેનો મૂળભૂત માપદંડ છે.

(C) જીવન ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી પ્રક્રિયાઓને સામૂહિક રીતે જૈવિક ક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે. તેમાં નીચેની પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. પોષણ: ખોરાકમાંથી ઉર્જા મેળવવાની પ્રક્રિયા.
$2$. શ્વસન: ઉર્જા મુક્ત કરવા માટે ખોરાકનું વિઘટન કરવાની પ્રક્રિયા.
$3$. વહન: સજીવના શરીરમાં પદાર્થોનું સ્થળાંતર.
$4$. ઉત્સર્જન: શરીરમાંથી ચયાપચયની નકામી નીપજોને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા.

(N/A)

વાયુકોષ્ઠો (Alveoli)	ઉત્સર્ગિકા (Nephron)
બંધારણ	બંધારણ
$(i)$ વાયુકોષ્ઠો ફેફસાની અંદર આવેલી નાની ફુગ્ગા જેવી રચનાઓ છે.	$(i)$ ઉત્સર્ગિકાઓ મૂત્રપિંડની અંદર આવેલી નલિકામય રચનાઓ છે.
$(ii)$ વાયુકોષ્ઠોની દીવાલ એક કોષ જેટલી જાડી હોય છે અને તેમાં રુધિરકેશિકાઓનું વિશાળ જાળું હોય છે.	$(ii)$ ઉત્સર્ગિકા ગ્લોમેરુલસ,બાઉમેનની કોથળી અને લાંબી મૂત્રપિંડ નલિકાની બનેલી હોય છે. તેમાં પાતળી દીવાલ ધરાવતી રુધિરકેશિકાઓનો ગુચ્છ પણ હોય છે.
કાર્ય	કાર્ય
$(i)$ વાયુકોષ્ઠોની આસપાસ આવેલી રુધિરકેશિકાઓના રુધિર અને વાયુકોષ્ઠોમાં રહેલા વાયુઓ વચ્ચે $O_2$ અને $CO_2$ ની આપ-લે થાય છે.	$(i)$ રુધિર મૂત્રપિંડ ધમની દ્વારા મૂત્રપિંડમાં પ્રવેશે છે,જે ગ્લોમેરુલસમાં ઘણી રુધિરકેશિકાઓમાં વિભાજિત થાય છે. પાણી અને દ્રાવ્ય પદાર્થો બાઉમેનની કોથળીમાં ઉત્સર્ગિકામાં સ્થાનાંતરિત થાય છે. ગાળણ ત્યારબાદ નિકટવર્તી નલિકા,હેન્લેનો પાશ,દૂરસ્થ નલિકા અને અંતે સંગ્રહણ નલિકામાં જાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને પાણી જેવા પદાર્થોનું પસંદગીશીલ પુનઃશોષણ થાય છે.
$(ii)$ વાયુકોષ્ઠો વાયુ વિનિમયનું મુખ્ય સ્થાન છે.	$(ii)$ ઉત્સર્ગિકાઓ મૂત્રપિંડનો પાયાનો ગાળણ એકમ છે.

(A) જીવન પ્રક્રિયાઓ એ સજીવોના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી પાયાની ક્રિયાઓ છે.
$1$. સજીવોએ નુકસાન અને તૂટફૂટ અટકાવવા માટે તેમના બંધારણનું સમારકામ અને જાળવણી કરવી પડે છે,જેના માટે ઉર્જાની જરૂર હોય છે.
$2$. સજીવો સમય જતાં વૃદ્ધિ પામે છે કારણ કે તેઓ નવા દ્રવ્યોનું સંશ્લેષણ કરે છે.
$3$. જીવનની તમામ પ્રક્રિયાઓ માટે ઉર્જા આવશ્યક છે,જેમાં ચયાપચયની ક્રિયાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
$4$. અણુઓની હેરફેર એ જીવનનું એક મૂળભૂત લક્ષણ છે; વહન,સંકેત અને ચયાપચયની પ્રતિક્રિયાઓને સરળ બનાવવા માટે અણુઓ સતત કોષોની અંદર અને તેમની વચ્ચે ગતિ કરતા હોય છે.
તેથી,એ વિધાન કે કોષો વચ્ચે અણુઓની હેરફેર થતી નથી,તે ખોટું છે.

(B) સતત પ્રકાશમાં રાખવામાં આવેલ છોડ લાંબો સમય જીવશે.
આનું કારણ એ છે કે,પ્રકાશની હાજરીમાં,છોડ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા કરે છે,જે આડપેદાશ તરીકે $O_2$ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ $O_2$ નો ઉપયોગ છોડ તેના કોષીય શ્વસન માટે કરે છે,જેનાથી તે જીવંત રહી શકે છે.
તેનાથી વિપરીત,અંધારામાં રાખવામાં આવેલ છોડ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરી શકતો નથી અને પાત્રમાં ઉપલબ્ધ મર્યાદિત ઓક્સિજનનો ઝડપથી વપરાશ કરી લેશે,જેના કારણે તે મૃત્યુ પામશે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ અન્નવાહક વનસ્પતિમાં $(ii)$ ખોરાકનું સ્થળાંતર કરવા માટે જવાબદાર છે.
$(b)$ મૂત્રપિંડ નલિકા એ મૂત્રપિંડનો રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ છે જે $(i)$ ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે.
$(c)$ શિરાઓ એ રુધિરવાહિનીઓ છે જે $(iv)$ અશુદ્ધ રુધિર (ઓક્સિજનવિહીન રુધિર) ને હૃદય તરફ લઈ જાય છે.
$(d)$ ત્રાકકણો એ રુધિરના કોષો છે જે $(iii)$ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(a-ii, b-i, c-iv, d-iii)$ છે.

(A) સ્વાદની ઇન્દ્રિય અને ગંધની ઇન્દ્રિય એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને સખત શરદી થાય છે,ત્યારે નાકના માર્ગોમાં શ્લેષ્મ (mucus) ભરાઈ જાય છે,જે ગંધ પારખવા માટે જવાબદાર ઘ્રાણેન્દ્રિય ગ્રાહકોને અવરોધે છે.
આપણે જેને 'સ્વાદ' કહીએ છીએ તેનો મોટો ભાગ વાસ્તવમાં ખોરાકની સુગંધ છે,તેથી ગંધ પારખવાની અક્ષમતાને કારણે મગજ વિવિધ સ્વાદો વચ્ચે,જેમ કે સફરજન અને આઈસ્ક્રીમ વચ્ચે,સંપૂર્ણ તફાવત પારખી શકતું નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(N/A) શ્વાસનળીમાં કાસ્થિની વલયો હાજર હોય છે જેથી જ્યારે તેમાં હવા ન હોય ત્યારે તે સંકોચાઈ ન જાય અથવા દબાઈ ન જાય,જેનાથી શ્વસનમાર્ગ ખુલ્લો રહે છે.
$(b)$ $(i)$ સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં,શ્લેષ્મ જઠરના અંદરના સ્તરને $HCl$ ની એસિડિક અસરથી સુરક્ષિત રાખે છે.
$(ii)$ શ્લેષ્મ ખોરાકને ચીકણો બનાવે છે (અંજન કરે છે),જેથી તે પાચનમાર્ગમાં સરળતાથી આગળ વધી શકે.

(N/A) બહુકોષીય સજીવોમાં,કોષો સીધા બાહ્ય પર્યાવરણના સંપર્કમાં હોતા નથી. ખોરાક અને ઓક્સિજનના શોષણ માટે વિશિષ્ટ પેશીઓ જવાબદાર હોય છે. કારણ કે આ પદાર્થોની જરૂરિયાત શરીરના તમામ કોષોને હોય છે,તેથી તેમને શોષણના સ્થળેથી શરીરના અન્ય તમામ ભાગો સુધી પહોંચાડવા માટે એક પરિવહન તંત્ર અનિવાર્ય છે.
$(b)$ સજીવના શરીરમાં થતી ચયાપચયની ક્રિયાઓ દરમિયાન વિવિધ નકામા પદાર્થો ઉત્પન્ન થાય છે,જેમાંથી ઘણા ઝેરી અથવા હાનિકારક હોય છે. જો આ પદાર્થો શરીરમાં જમા થાય,તો તે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. તેથી,આ હાનિકારક આડપેદાશોને શરીરમાંથી દૂર કરવા માટે ઉત્સર્જન તંત્રની જરૂર હોય છે.

(N/A) બનતી નીપજ લેક્ટિક એસિડ છે.
સ્નાયુઓમાં લેક્ટિક એસિડનો ભરાવો થવાથી સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ (cramps) થાય છે.
$(b)$ ઈસ્ટમાં આથવણ દરમિયાન ઇથેનોલ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે જારક શ્વસનમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણી ઉત્પન્ન થાય છે. વધુમાં,આથવણની પ્રક્રિયામાં મુક્ત થતી ઊર્જા $(ATP)$ જારક શ્વસનની તુલનામાં ઘણી ઓછી હોય છે.

(N/A) જો પરિસંકોચન હલનચલન ન થાય,તો ખોરાક અન્નનળીમાંથી જઠરમાં આગળ ધકેલાશે નહીં,જેના પરિણામે ખોરાક ગળવામાં કે પાચન કરવામાં મુશ્કેલી પડશે.
$(b)$ જો રુધિરમાં ત્રાકકણો ન હોય,તો ઈજા થવાના કિસ્સામાં રુધિર ગંઠાશે નહીં,જેના કારણે વધુ પડતો રુધિરસ્ત્રાવ થઈ શકે છે જે જીવલેણ બની શકે છે.
$(c)$ જો શ્વાસનળીમાં કાસ્થિની વલયો ન હોય,તો શ્વાસ લેતી વખતે શ્વાસનળી દબાઈને બંધ થઈ શકે છે (collapse),કારણ કે નળીની અંદરનું હવાનું દબાણ ઘટે છે,જે શ્વસનમાર્ગમાં અવરોધ પેદા કરી શકે છે.

(A) $(a) (i)$ તૃણાહારી પ્રાણીઓ જે ઘાસ ખાય છે,તેઓમાં સેલ્યુલોઝના પાચન માટે લાંબું નાનું આંતરડું હોય છે. સેલ્યુલોઝ એક જટિલ કાર્બોદિત છે જેને પચવામાં વધુ સમય લાગે છે,તેથી પાચન માર્ગમાં તેને લાંબો સમય રહેવાની જરૂર પડે છે.
$(a) (ii)$ માંસાહારી પ્રાણીઓ જે માંસ ખાય છે,તેઓમાં નાનું આંતરડું ટૂંકું હોય છે કારણ કે માંસ પ્રોટીનયુક્ત હોય છે અને તેનું પાચન સરળતાથી થાય છે,જેથી પોષક તત્વોના શોષણ માટે ઓછો સમય લાગે છે.
$(b) (i)$ ફેફસાંની અંદર,શ્વાસનળી નાની નળીઓમાં વિભાજિત થાય છે જેને શ્વાસવાહિનીઓ અને શ્વાસવાહિકાઓ કહેવાય છે,જે અંતે વાયુકોષ્ઠો તરીકે ઓળખાતી અસંખ્ય ફુગ્ગા જેવી રચનાઓમાં સમાપ્ત થાય છે. આ વાયુકોષ્ઠો રુધિરકેશિકાઓના વિશાળ જાળાથી ઘેરાયેલા હોય છે,જે વાયુઓના કાર્યક્ષમ પ્રસરણ માટે વિશાળ સપાટીનું ક્ષેત્રફળ પૂરું પાડે છે.
$(b) (ii)$ પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વાતાવરણમાં રહેલા ઓક્સિજનના પ્રમાણ કરતા ઘણું ઓછું હોય છે. પરિણામે,માછલી જેવા જલીય સજીવોએ તેમની ચયાપચયની જરૂરિયાતો માટે પૂરતો ઓક્સિજન મેળવવા માટે ઝાલરો દ્વારા પાણીને ખૂબ જ ઝડપથી પંપ કરવું પડે છે.

(N/A) માનવ હૃદયના આડછેદમાં ચાર ખંડો અને મુખ્ય રુધિરવાહિનીઓ જોવા મળે છે. ફુપ્ફુસીય ધમની જમણા ક્ષેપકમાંથી અશુદ્ધ (ઓક્સિજનવિહીન) રુધિરને ફેફસાં સુધી પહોંચાડે છે. જમણું કર્ણક શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી અશુદ્ધ રુધિર મેળવે છે. ડાબું ક્ષેપક શુદ્ધ (ઓક્સિજનયુક્ત) રુધિરને શરીરના બાકીના ભાગોમાં પંપ કરે છે. વિભાજક પટલ (septum) હૃદયની જમણી અને ડાબી બાજુને અલગ કરે છે જેથી ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિરનું મિશ્રણ ન થાય.
$(b)$ $(i)$ જલવાહક પેશી: મૂળમાંથી પાણી અને ઓગળેલા ખનિજોનું પર્ણો સુધી વહન કરે છે.
$(ii)$ અન્નવાહક પેશી: પર્ણોમાં તૈયાર થયેલ ખોરાક (સુક્રોઝ) નું વનસ્પતિના અન્ય ભાગોમાં વહન કરે છે (સ્થળાંતર).
$(iii)$ ફુપ્ફુસીય શિરા: ફેફસાંમાંથી શુદ્ધ (ઓક્સિજનયુક્ત) રુધિરને હૃદયના ડાબા કર્ણકમાં લાવે છે.
$(iv)$ મહાશિરા: શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી અશુદ્ધ (ઓક્સિજનવિહીન) રુધિરને હૃદયના જમણા કર્ણકમાં લાવે છે.

(C) જીવન પ્રક્રિયાઓ એ સજીવો દ્વારા જીવંત રહેવા અને તેમના શરીરના બંધારણને જાળવી રાખવા માટે કરવામાં આવતી પાયાની ક્રિયાઓ છે.
$1$. સજીવો સમય સાથે વૃદ્ધિ પામે છે કારણ કે તેઓ પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે અને નવા કોષીય ઘટકો બનાવે છે.
$2$. શરીરના બંધારણની જાળવણી અને સમારકામ એ ઘસાઈ ગયેલી પેશીઓને બદલવા માટેની સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે.
$3$. અણુઓનું હલનચલન જીવન માટે અનિવાર્ય છે; ઓક્સિજન,કાર્બન ડાયોક્સાઇડ,પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થો જેવા પદાર્થો ચયાપચયને ટકાવી રાખવા માટે કોષો અને પર્યાવરણ વચ્ચે સતત ગતિ કરે છે.
$4$. વૃદ્ધિ,સમારકામ અને વહન સહિતની તમામ જીવન પ્રક્રિયાઓ માટે ઉર્જા જરૂરી છે.
તેથી,'કોષો વચ્ચે અણુઓનું હલનચલન થતું નથી' તે વિધાન ખોટું છે.

(A) આ વિધાન $True$ (સાચું) છે. યકૃત એ માનવ શરીરનું સૌથી મોટું આંતરિક અંગ અને સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે. તે પાચન માટે જરૂરી જૈવરસાયણોનું ઉત્પાદન,પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને ડિટોક્સિફિકેશન જેવી વિવિધ આવશ્યક કાર્યો કરે છે.