Nutrition Questions in Gujarati

(D) સજીવ બહારની કાચી સામગ્રીનો ઉપયોગ,મુખ્યત્વે ખોરાક અને ઓક્સિજનના સ્વરૂપમાં,વિવિધ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ કરવા માટે કરે છે.
આ કાચી સામગ્રી ઉર્જા ઉત્પાદન માટે આવશ્યક છે,જે કોષીય પ્રવૃત્તિઓને શક્તિ પૂરી પાડે છે.
તેનો ઉપયોગ શરીરના પેશીઓની વૃદ્ધિ,વિકાસ અને સમારકામ માટે પણ થાય છે.
વધુમાં,તે સજીવના અસ્તિત્વને સુનિશ્ચિત કરવા માટે શરીરના બંધારણની જાળવણીમાં મદદ કરે છે.
જરૂરી ચોક્કસ કાચી સામગ્રી સજીવની જટિલતા અને તેના પર્યાવરણના આધારે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે.

(N/A)

સ્વપોષી પોષણ	પરપોષી પોષણ
$(i)$ ખોરાક $CO_2$ અને પાણી જેવા સરળ અકાર્બનિક કાચા માલમાંથી સંશ્લેષિત થાય છે.	$(i)$ ખોરાક સીધી કે આડકતરી રીતે સ્વપોષીઓમાંથી મેળવવામાં આવે છે. આ ખોરાક ઉત્સેચકોની મદદથી તોડવામાં આવે છે.
$(ii)$ લીલા રંજકદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ) ની હાજરી જરૂરી છે.	$(ii)$ આ પ્રકારના પોષણમાં કોઈ રંજકદ્રવ્યની જરૂર હોતી નથી.
$(iii)$ ખોરાક સામાન્ય રીતે દિવસ દરમિયાન તૈયાર થાય છે.	$(iii)$ ખોરાક કોઈપણ સમયે મેળવી કે પ્રક્રિયા કરી શકાય છે.
$(iv)$ તમામ લીલી વનસ્પતિઓ અને કેટલાક બેક્ટેરિયામાં આ પ્રકારનું પોષણ જોવા મળે છે.	$(iv)$ તમામ પ્રાણીઓ અને ફૂગમાં આ પ્રકારનું પોષણ જોવા મળે છે.

(N/A) પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે નીચે મુજબનો કાચો માલ જરૂરી છે:
$1$. $CO_2$: તે વાતાવરણમાંથી પર્ણની સપાટી પર આવેલા વાયુરંધ્રો (stomata) દ્વારા વનસ્પતિમાં પ્રવેશે છે.
$2$. પાણી $(H_2O)$: તે જમીનમાંથી વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા આસૃતિ (osmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા શોષાય છે અને જલવાહક પેશી (xylem) દ્વારા પર્ણો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
$3$. સૂર્યપ્રકાશ: તે પ્રક્રિયા માટે જરૂરી ઉર્જાનો સ્ત્રોત છે,જે વનસ્પતિ કોષોના હરિતકણમાં રહેલા ક્લોરોફિલ રંજકદ્રવ્ય દ્વારા શોષાય છે.

(D) આપણા જઠરમાં રહેલા હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ ના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. તે એસિડિક માધ્યમ ($pH$ $1.5$ થી $3.5$) બનાવે છે,જે પેપ્સિનોજેન ઉત્સેચકને સક્રિય પેપ્સિનમાં ફેરવવા માટે જરૂરી છે.
$2$. પેપ્સિન એ પ્રોટીનનું પાચન કરતો ઉત્સેચક છે જે જટિલ પ્રોટીનનું સરળ પેપ્ટાઇડ્સમાં રૂપાંતર કરે છે.
$3$. આ એસિડિક વાતાવરણ ખોરાક સાથે શરીરમાં પ્રવેશતા હાનિકારક બેક્ટેરિયા અને રોગકારક જીવાણુઓનો નાશ કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(B) એમાયલેઝ,લાઈપેઝ,પેપ્સિન અને ટ્રિપ્સિન જેવા પાચક ઉત્સેચકો જટિલ ખોરાકના કણોને સરળ અને દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં તોડવામાં મદદ કરે છે. આ સરળ કણો રુધિર દ્વારા સરળતાથી શોષાઈ શકે છે અને આમ ઉર્જા ઉત્પાદન,વૃદ્ધિ અને સમારકામ માટે શરીરના તમામ કોષો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.

નાના આંતરડાના અંદરના સ્તરમાં આંગળી જેવા અસંખ્ય પ્રવર્ધો હોય છે જેને રસાંકુરો (villi) કહેવામાં આવે છે.
આ રસાંકુરો પાચિત ખોરાકના શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
દરેક રસાંકુર રુધિરવાહિનીઓ અને લસિકાવાહિનીઓ (lacteals) થી સમૃદ્ધ હોય છે.
રુધિરવાહિનીઓ પાચિત ખોરાક (ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ જેવા પોષક તત્વો) નું શોષણ કરે છે અને તેને રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં પહોંચાડે છે.
રુધિર દ્વારા,શોષાયેલો ખોરાક શરીરના દરેક કોષ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે,જેનો ઉપયોગ ઉર્જા ઉત્પાદન,વૃદ્ધિ અને સમારકામ માટે થાય છે.

(D) પોષણની સ્વયંપોષી પદ્ધતિ,ખાસ કરીને પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે,ગ્લુકોઝ $(C_6H_{12}O_6)$ બનાવવા માટે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$,પાણી $(H_2O)$,ક્લોરોફિલ અને સૂર્યપ્રકાશની જરૂર હોય છે.
આ પ્રક્રિયા થવા માટે સૂચિબદ્ધ તમામ ઘટકો આવશ્યક છે.

(N/A) ચરબી નાના આંતરડામાં મોટા ગોલકો (globules) સ્વરૂપે હોય છે. નાનું આંતરડું યકૃતમાંથી પિત્તરસ અને સ્વાદુપિંડમાંથી સ્વાદુરસ મેળવે છે. પિત્ત ક્ષારો (યકૃતમાંથી) મોટા ચરબીના ગોલકોને નાના ગોલકોમાં તોડે છે જેથી ઉત્સેચકો સરળતાથી તેના પર કાર્ય કરી શકે. આ પ્રક્રિયાને ચરબીનું તૈલોદીકરણ (emulsification) કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ,સ્વાદુરસમાં રહેલ લાઈપેઝ ઉત્સેચક આ તૈલોદિત ચરબી પર કાર્ય કરીને તેને ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા નાના આંતરડામાં થાય છે.

(C) લાળ મુખમાં આવેલી લાળ ગ્રંથીઓ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
તે મુખ્યત્વે બે કાર્યો કરે છે:
$1$. તે ખોરાકને ભીનો કરે છે,જે ખોરાકને સરળતાથી ગળવા માટે 'બોલસ' બનાવવામાં મદદ કરે છે.
$2$. તેમાં લાળ એમાયલેઝ નામનો ઉત્સેચક હોય છે,જે સ્ટાર્ચનું સરળ શર્કરા (જેમ કે માલ્ટોઝ) માં રૂપાંતર કરીને કાર્બોદિતોના રાસાયણિક પાચનની શરૂઆત કરે છે.

(N/A) સ્વયંપોષી પોષણ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
સ્વયંપોષી પોષણ માટે જરૂરી પરિસ્થિતિઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ક્લોરોફિલ રંજકદ્રવ્યની હાજરી.
$2$. સૂર્યપ્રકાશની પ્રાપ્યતા.
$3$. કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ ની પ્રાપ્યતા.
$4$. પાણી $(H_2O)$ ની પ્રાપ્યતા.
પ્રકાશસંશ્લેષણની આડપેદાશો કાર્બોદિત (ગ્લુકોઝ,$C_6H_{12}O_6$) અને ઓક્સિજન $(O_2)$ છે.
આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow[\text{ક્લોરોફિલ}]{\text{સૂર્યપ્રકાશ}} C_6H_{12}O_6 + 6O_2$

(A) સ્વયંપોષીઓ એવા સજીવો છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે કાર્બોદિતોનું સંશ્લેષણ કરવા માટે સૂર્યપ્રકાશ,ક્લોરોફિલ,કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીની જરૂર હોય છે.
તેથી,એ વિધાન કે તેઓ સૂર્યપ્રકાશની ગેરહાજરીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીનું કાર્બોદિતોમાં રૂપાંતર કરે છે તે ખોટું છે,કારણ કે આ પ્રક્રિયા માટે સૂર્યપ્રકાશ એક આવશ્યક જરૂરિયાત છે.
સ્વયંપોષીઓ વધારાના કાર્બોદિતોનો સંગ્રહ વનસ્પતિઓમાં સ્ટાર્ચ તરીકે કરે છે.
તેઓ આહાર શૃંખલાનો પાયો બનાવે છે,જે પ્રથમ પોષક સ્તરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(B) જે સજીવો ખોરાકને શરીરની બહાર તોડીને પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે, તેમને મૃતોપજીવી (saprotrophs) કહેવામાં આવે છે.
મૃતોપજીવી પોષણમાં સજીવો મૃત અને સડતા કાર્બનિક પદાર્થો પર પાચક ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરે છે, જે જટિલ ખોરાકના પદાર્થોને બહારની તરફ સરળ સ્વરૂપમાં તોડે છે.
$\text{ઈસ્ટ}$, $\text{મશરૂમ}$ અને $\text{બ્રેડ}$ $\text{મોલ્ડ}$ $(Rhizopus)$ એ મૃતોપજીવી પોષણના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
તેની સામે, $\text{અમીબા}$ અને $\text{પેરામીશિયમ}$ પ્રાણીસમ પોષણ (holozoic nutrition) દર્શાવે છે, જ્યારે $\text{અમરવેલ}$, $\text{જૂ}$ અને $\text{પટ્ટીકૃમિ}$ પરોપજીવી છે જે જીવંત યજમાનમાંથી પોષણ મેળવે છે.

(C) પરપોષીઓ એવા સજીવો છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ જેવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકતા નથી.
તેના બદલે,તેઓ તેમના પોષણ માટે અન્ય સજીવો (વનસ્પતિઓ અથવા પ્રાણીઓ) પર આધાર રાખે છે.
બીજી તરફ,સ્વયંપોષીઓ સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીને કાર્બોદિતમાં રૂપાંતરિત કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવવા માટે સક્ષમ છે.
તેથી,વિધાન કે 'પરપોષીઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવતા નથી' તે સાચું છે.

(D) માનવ પાચનનળી એક સળંગ નળી છે જે મુખથી શરૂ થઈને મળદ્વાર સુધી જાય છે.
ખોરાક ગ્રહણ અને પાચનના માર્ગને અનુસરતા,સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. મુખ (ખોરાક ગ્રહણ)
$2$. અન્નનળી (ખોરાક વહન)
$3$. જઠર (ખોરાકનું મિશ્રણ અને પાચન)
$4$. નાનું આંતરડું (પોષક તત્વોનું શોષણ)
$5$. મોટું આંતરડું (પાણીનું શોષણ અને નકામા પદાર્થોનો નિકાલ)
તેથી,સાચો ક્રમ છે: મુખ $\to$ અન્નનળી $\to$ જઠર $\to$ નાનું આંતરડું $\to$ મોટું આંતરડું.

(A) લાળીય એમાયલેઝ એ લાળમાં રહેલો એક ઉત્સેચક છે જે મુખમાં કાર્બોદિતોના રાસાયણિક પાચનની શરૂઆત કરે છે.
તે સ્ટાર્ચ,જે એક જટિલ પોલિસેકેરાઇડ છે,તેના પર કાર્ય કરે છે અને તેને માલ્ટોઝ જેવી સરળ શર્કરામાં તોડે છે.
જો લાળીય એમાયલેઝ ગેરહાજર હોય,તો સ્ટાર્ચનું શર્કરામાં વિઘટન નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત થશે,કારણ કે આ પ્રક્રિયા મુખગુહામાં શરૂ થાય છે.

(B) જઠરનું અંદરનું સ્તર શ્લેષ્મનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ દ્વારા સર્જાતા અત્યંત એસિડિક વાતાવરણ સામે રક્ષણાત્મક અવરોધ બનાવે છે.
$HCl$ એ પેપ્સીનોજનને પેપ્સિનમાં સક્રિય કરવા અને બેક્ટેરિયાને મારવા માટે જરૂરી છે,પરંતુ જો શ્લેષ્મનું સ્તર ન હોય તો તે જઠરની દીવાલને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
તેથી,જઠરના અલ્સરને રોકવા અને જઠરના અધિચ્છદનું રક્ષણ કરવામાં શ્લેષ્મ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) યકૃત પિત્ત ઉત્પન્ન કરે છે, જે પિત્તાશયમાં સંગ્રહિત થાય છે। પિત્ત $duodenum$ માં મુક્ત થાય છે, જે $\text{નાના આંતરડા}$ નો પ્રથમ ભાગ છે। આ પિત્ત ચરબીના પાચનમાં મદદ કરે છે, જે ચરબીના મોટા ગોલકોને નાના ટીપાંમાં રૂપાંતરિત કરે છે જેથી ઉત્સેચકો દ્વારા તેનું પાચન સરળતાથી થઈ શકે।

(D) આયોડિન કસોટી એ નમૂનામાં સ્ટાર્ચની હાજરી તપાસવા માટે વપરાતી રાસાયણિક કસોટી છે.
જ્યારે સ્ટાર્ચ ધરાવતા પદાર્થમાં આયોડિનનું દ્રાવણ ($I_2$ અને $KI$) ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે તે સ્ટાર્ચ-આયોડિન સંકિર્ણ બનાવે છે,જેના પરિણામે તે ભૂરો-કાળો રંગ ધારણ કરે છે.
ચોખાના પાણીમાં આયોડિન ઉમેરતા તેનો રંગ ભૂરો-કાળો થયો,જે સાબિત કરે છે કે ચોખાના પાણીમાં સ્ટાર્ચ રહેલો છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) પાચનની પ્રક્રિયા $\text{નાનું આંતરડું}$ માં પૂર્ણ થાય છે।
નાના આંતરડામાં ખોરાકને યકૃત (પિત્તરસ) અને સ્વાદુપિંડ (સ્વાદુરસ) માંથી સ્ત્રાવ પ્રાપ્ત થાય છે।
સ્વાદુરસ અને આંતરડાના રસમાં રહેલા ઉત્સેચકો જટિલ કાર્બોદિતોનું ગ્લુકોઝમાં, પ્રોટીનનું એમિનો એસિડમાં અને ચરબીનું ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલમાં રૂપાંતર કરે છે।
આ તે અંતિમ સ્થાન છે જ્યાં તમામ મુખ્ય પોષક તત્વોનું પાચન પૂર્ણ થાય છે।

(B) સ્વાદુપિંડના રસમાં ટ્રિપ્સિન અને લાઈપેઝ જેવા ઉત્સેચકો હોય છે.
$1$. ટ્રિપ્સિન એ પ્રોટીઓલિટીક ઉત્સેચક છે જે પ્રોટીનનું પેપ્ટાઈડ્સમાં વિઘટન કરે છે.
$2$. લાઈપેઝ એવો ઉત્સેચક છે જે તૈલોદિત (emulsified) ચરબી પર કાર્ય કરે છે અને તેનું ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલમાં વિઘટન કરે છે.
તેથી,સાચું કાર્ય એ છે કે ટ્રિપ્સિન પ્રોટીનનું પાચન કરે છે અને લાઈપેઝ તૈલોદિત ચરબીનું પાચન કરે છે.

(C) પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દરમિયાન,પ્રકાશ-આધારિત પ્રતિક્રિયામાં પાણી $(H_2O)$ નું પ્રકાશવિઘટન (photolysis) થાય છે.
આ પ્રક્રિયા પાણીના અણુઓને હાઇડ્રોજન આયનો $(H^+)$,ઇલેક્ટ્રોન $(e^-)$ અને ઓક્સિજન $(O_2)$ માં વિભાજિત કરે છે.
મુક્ત થતો ઓક્સિજન એ આ પાણીના વિભાજનની પ્રક્રિયાની આડપેદાશ છે,કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ માંથી નહીં.
તેથી,પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન મુક્ત થતા ઓક્સિજનનો સાચો સ્ત્રોત પાણી છે.

(B) સ્વયંપોષી સજીવો એવા સજીવો છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન,વનસ્પતિ ગ્લુકોઝનું સંશ્લેષણ કરે છે,જે પછી સંગ્રહ માટે સ્ટાર્ચમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
સ્ટાર્ચ એ વનસ્પતિઓ (સ્વયંપોષી) માં પ્રાથમિક આંતરિક ઉર્જા સંગ્રહ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,પ્રાણીઓ (પરપોષી) તેમની ઉર્જા ગ્લાયકોજનના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ સ્ટાર્ચ છે.

(C) પ્રકાશસંશ્લેષણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા લીલી વનસ્પતિઓ સૂર્યપ્રકાશ અને ક્લોરોફિલની હાજરીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક બનાવે છે.
પ્રકાશસંશ્લેષણ માટેનું સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$6 CO_{2} + 12 H_{2}O \xrightarrow[\text{ક્લોરોફિલ}]{\text{સૂર્યપ્રકાશ}} C_{6}H_{12}O_{6} + 6 O_{2} + 6 H_{2}O$.
વિકલ્પ $C$ આ સમીકરણને યોગ્ય રીતે દર્શાવે છે,જેમાં જરૂરી ઘટકો (સૂર્યપ્રકાશ અને ક્લોરોફિલ) અને નીપજો (ગ્લુકોઝ,ઓક્સિજન અને પાણી) નો સમાવેશ થાય છે.

(D) પ્રકાશસંશ્લેષણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા લીલી વનસ્પતિઓ પ્રકાશ ઉર્જાને રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન બનતી મુખ્ય ઘટનાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ક્લોરોફિલ દ્વારા પ્રકાશ ઉર્જાનું શોષણ.
$2$. પ્રકાશ ઉર્જાનું રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતર અને પાણીના અણુઓનું હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનમાં વિભાજન.
$3$. કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું કાર્બોદિતમાં રિડક્શન.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે પ્રકાશસંશ્લેષણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું રિડક્શન થઈને કાર્બોદિત બને છે,તેનું ઓક્સિડેશન થતું નથી. કાર્બનનું કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં ઓક્સિડેશન એ શ્વસન સાથે સંકળાયેલી પ્રક્રિયા છે,પ્રકાશસંશ્લેષણ સાથે નહીં.

(A) વાયુરંધ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું મુખ્યત્વે રક્ષક કોષોમાં રહેલા આસૃતિદાબ (turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે પાણી આસૃતિ દ્વારા રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે તેઓ ફૂલે છે અને સ્ફીત બને છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે પાણી રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળી જાય છે,ત્યારે તેઓ તેમની સ્ફીતતા ગુમાવે છે અને ઢીલા (flaccid) બને છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.
આમ,રક્ષક કોષોમાં પાણીનું અંદર અને બહાર જવું એ વાયુરંધ્રના હલનચલનનું સીધું કારણ છે.

(B) વનસ્પતિઓને પ્રોટીન અને અન્ય સંયોજનોના સંશ્લેષણ માટે નાઈટ્રોજનની જરૂર હોય છે. જોકે વાતાવરણમાં નાઈટ્રોજન પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે,પરંતુ વનસ્પતિઓ તેને સીધી રીતે વાયુ સ્વરૂપમાં $(N_2)$ શોષી શકતી નથી.
મોટાભાગની વનસ્પતિઓ જમીનમાંથી નાઈટ્રોજનનું શોષણ અકાર્બનિક સંયોજનોના સ્વરૂપમાં કરે છે,જે મુખ્યત્વે નાઈટ્રેટ્સ $(NO_3^-)$ અને નાઈટ્રાઈટ્સ $(NO_2^-)$ હોય છે.
કેટલીક વનસ્પતિઓ યુરિયા અથવા એમોનિયમ આયનોના સ્વરૂપમાં પણ નાઈટ્રોજન શોષી શકે છે,પરંતુ નાઈટ્રેટ્સ અને નાઈટ્રાઈટ્સ એ મોટાભાગની વનસ્પતિઓ દ્વારા શોષાયેલા સૌથી સામાન્ય સ્વરૂપો છે.
તેથી,સાચા સ્વરૂપો $(ii)$ નાઈટ્રેટ્સ અને નાઈટ્રાઈટ્સ અને $(iii)$ યુરિયા છે.

(C) પાચનની પ્રક્રિયા મુખગુહામાં શરૂ થાય છે.
લાળ ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત લાળમાં લાળ એમાયલેઝ (જેને ટાયલિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) નામનો ઉત્સેચક હોય છે.
આ ઉત્સેચક ખોરાકમાં રહેલા સ્ટાર્ચ પર કાર્ય કરે છે અને તેનું માલ્ટોઝ જેવી સરળ શર્કરામાં વિઘટન કરે છે.
તેથી,લાળ એમાયલેઝ એ પાચન માર્ગમાં ખોરાક સાથે ભળતો પ્રથમ ઉત્સેચક છે.

(N/A) પ્રકાશસંશ્લેષણ: તે પ્રક્રિયા જેના દ્વારા લીલી વનસ્પતિઓ પ્રકાશ ઉર્જાને ગ્લુકોઝમાં સંગ્રહિત રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
$(b)$ સ્વયંપોષી: વનસ્પતિ જેવા સજીવો જે અકાર્બનિક પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
$(c)$ હરિતકણ: કોષની વિશિષ્ટ અંગિકા જેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે અને જ્યાં પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા થાય છે.
$(d)$ રક્ષક કોષો: વિશિષ્ટ કોષો જે વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની ક્રિયાનું નિયમન કરે છે.
$(e)$ વિષમપોષી: એવા સજીવો જે તેમના ખોરાકની જરૂરિયાતો માટે અન્ય સજીવો પર આધાર રાખે છે.
$(f)$ પેપ્સિન: જઠરમાં રહેલી જઠર ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવતો પાચક ઉત્સેચક જે પ્રોટીનનું પાચન કરીને તેને પેપ્ટાઇડ્સમાં રૂપાંતરિત કરે છે.

(N/A) વાયુરંધ્રના છિદ્રોનું ખુલવું અને બંધ થવું એ રક્ષક કોષોમાં રહેલા આશૂન્યતા દાબ (turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$1$. જ્યારે પાણી આસૃતિ દ્વારા રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે તેઓ આશૂન્ય (turgid) બને છે અને ફૂલે છે.
$2$. રક્ષક કોષોની દીવાલમાં સેલ્યુલોઝના સૂક્ષ્મ તંતુઓની વિશિષ્ટ ગોઠવણીને કારણે,ફૂલવાથી બહારની દીવાલો બહારની તરફ ઉપસી આવે છે,જે અંદરની દીવાલોને એકબીજાથી દૂર ખેંચે છે,પરિણામે વાયુરંધ્રનું છિદ્ર ખુલે છે.
$3$. તેનાથી વિપરીત,જ્યારે પાણી રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળી જાય છે,ત્યારે તેઓ શિથિલ (flaccid) બને છે અને સંકોચાય છે.
$4$. આશૂન્યતામાં ઘટાડો થવાને કારણે અંદરની દીવાલો એકબીજાની નજીક આવે છે,જેનાથી વાયુરંધ્રનું છિદ્ર બંધ થઈ જાય છે.

(N/A)

સ્વયંપોષી (Autotroph)	પરપોષી (Heterotroph)
$1$. જે સજીવો સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.	$1$. જે સજીવો તેમના ખોરાક માટે અન્ય સજીવો પર આધાર રાખે છે.
$2$. તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવા માટે ક્લોરોફિલ ધરાવે છે.	$2$. તેઓમાં ક્લોરોફિલનો અભાવ હોય છે અને તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરી શકતા નથી.
$3$. ઉદાહરણ: લીલી વનસ્પતિઓ અને કેટલાક બેક્ટેરિયા.	$3$. ઉદાહરણ: પ્રાણીઓ,ફૂગ અને મોટાભાગના બેક્ટેરિયા.

(N/A) હા,તમામ સજીવો માટે પોષણ એ પાયાની જરૂરિયાત છે,જેના કારણો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ઊર્જાની પ્રાપ્તિ: ખોરાક શરીરની વિવિધ ચયાપચયની ક્રિયાઓ જેવી કે શ્વસન,પરિવહન અને ઉત્સર્જન માટે જરૂરી ઊર્જા પૂરી પાડે છે,જે જીવન ટકાવી રાખવા માટે અનિવાર્ય છે.
$(b)$ વૃદ્ધિ અને સમારકામ: પોષક તત્વો નવા કોષીય ઘટકોના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી છે,જે સજીવની વૃદ્ધિ અને ક્ષતિગ્રસ્ત કે ઘસાઈ ગયેલા કોષો અને પેશીઓના સમારકામ કે બદલી કરવામાં મદદ કરે છે.
$(c)$ રોગપ્રતિકારક શક્તિ: યોગ્ય પોષણ રોગપ્રતિકારક તંત્રને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરે છે,જે વિવિધ રોગો અને ચેપ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે જરૂરી છે.

(N/A) પર્ણો મહત્તમ પ્રકાશના શોષણ માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે.
$(b)$ પર્ણો એવી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે કે જેથી ઓવરલેપિંગ ઓછું થાય અને પ્રકાશ વધુ મળે.
$(c)$ શિરાઓનું વિસ્તૃત જાળું મેસોફિલ કોષો સુધી અને ત્યાંથી પદાર્થોના ઝડપી વહન માટે સક્ષમ બનાવે છે.
$(d)$ વાયુઓના વિનિમય માટે અસંખ્ય વાયુરંધ્રોની હાજરી.
$(e)$ સૂર્યપ્રકાશને મહત્તમ રીતે ગ્રહણ કરવા માટે પર્ણની ઉપરની સપાટી પર હરિતકણોની સંખ્યા વધુ હોય છે.

(N/A) સેલ્યુલોઝનું પાચન,જે વનસ્પતિ કોષદીવાલમાં જોવા મળતો એક જટિલ કાર્બોદિત પદાર્થ છે,તેને તોડવા માટે વધુ સમયની જરૂર પડે છે.
શાકાહારી પ્રાણીઓ,જે મુખ્યત્વે ઘાસ અને વનસ્પતિ આધારિત ખોરાક લે છે,તેમનામાં સેલ્યુલોઝના સંપૂર્ણ પાચન અને શોષણ માટે પૂરતો સમય અને સપાટીનો વિસ્તાર મળી રહે તે માટે નાનું આંતરડું લાંબું હોય છે.
તેની સામે,માંસાહારી પ્રાણીઓ માંસ ખાય છે,જે મુખ્યત્વે પ્રોટીન અને ચરબીનું બનેલું હોય છે. આ પોષક તત્વોનું પાચન સેલ્યુલોઝ કરતા સરળ અને ઝડપી હોય છે,તેથી માંસાહારી પ્રાણીઓમાં નાનું આંતરડું ટૂંકું હોય છે.

(D) રક્ષક કોષોનો આકાર તેમની અંદરના આસૃતિદાબ (turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે પાણી આસૃતિ દ્વારા રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે તેઓ સ્ફીત (turgid) બને છે અને ફૂલે છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે પાણી રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળી જાય છે,ત્યારે તેઓ તેમનો આસૃતિદાબ ગુમાવે છે અને શિથિલ (flaccid) બને છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.
તેથી,કોષોમાં પાણીના પ્રમાણમાં થતો ફેરફાર તેમના આકારમાં ફેરફાર માટે જવાબદાર મુખ્ય પરિબળ છે.

(N/A) યીસ્ટ એક પરપોષી સજીવ છે જેને પ્રજનન સહિતની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ કરવા માટે ઊર્જાના બાહ્ય સ્ત્રોતની જરૂર હોય છે.
ખાંડનું દ્રાવણ જરૂરી કાર્બોદિતો (ગ્લુકોઝ/સુક્રોઝ) પૂરા પાડે છે,જેનું યીસ્ટના કોષો શ્વસન દ્વારા વિઘટન કરીને $ATP$ (ઊર્જા) ઉત્પન્ન કરે છે.
પાણીમાં,યીસ્ટના કોષો માટે તેમના જીવનની પ્રક્રિયાઓ જાળવી રાખવા અથવા કોષ વિભાજન કરવા માટે પોષણ કે ઊર્જાનો કોઈ સ્ત્રોત હોતો નથી,તેથી તેઓ ગુણન કરી શકતા નથી.

(B) જઠરમાં આવેલી જઠર ગ્રંથિઓ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$,પેપ્સિન ઉત્સેચક અને શ્લેષ્મનો સ્ત્રાવ કરે છે.
શ્લેષ્મ જઠરની અંદરની દીવાલને $HCl$ ની એસિડિક અસર અને પેપ્સિનની પાચક અસરથી બચાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
જો શ્લેષ્મનો સ્ત્રાવ ન થાય,તો આ રક્ષણાત્મક આવરણ નાશ પામે છે,જેના કારણે જઠરની અંદરની દીવાલનું ધોવાણ થાય છે.
આ સ્થિતિને કારણે તીવ્ર એસિડિટી,સોજો આવે છે અને અંતે પેપ્ટિક અલ્સર (ચાંદા) થાય છે.

(B) ખોરાકમાં ચરબી મોટા ગોલકો (globules) સ્વરૂપે હોય છે,જેના કારણે ઉત્સેચકો માટે તેના પર કાર્ય કરવું મુશ્કેલ બને છે.
પિત્તરસમાં રહેલા પિત્ત ક્ષારો આ મોટા ગોલકોને યાંત્રિક રીતે નાના ગોલકોમાં તોડે છે.
આ પ્રક્રિયાને તૈલોદ્દીકરણ (emulsification) કહેવામાં આવે છે.
ચરબીને નાના ટીપાંમાં તોડીને,ચરબીનું પાચન કરતા ઉત્સેચકો (જેમ કે લાઈપેઝ) માટે ઉપલબ્ધ સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધે છે,જેનાથી ચરબીના પાચનની કાર્યક્ષમતામાં વધારો થાય છે.

(A) પાચનમાર્ગની દીવાલમાં સ્નાયુઓના સ્તરો આવેલા હોય છે.
આ સ્નાયુઓ લયબદ્ધ રીતે સંકોચન અને શિથિલન પામે છે,જે ખોરાકને પાચનમાર્ગમાં આગળ ધકેલે છે.
આ તરંગવત ગતિને પરિસ્ટાલિસિસ (અન્નનળીનું તરંગવત સંકોચન) કહેવામાં આવે છે,જે સમગ્ર પાચનમાર્ગમાં જોવા મળે છે.

(B) નાના આંતરડામાં મહત્તમ શોષણ થાય છે કારણ કે:
$(a)$ નાના આંતરડામાં પાચન પૂર્ણ થાય છે.
$(b)$ નાના આંતરડાના અંદરના સ્તરમાં રસાંકુરો (villi) આવેલા હોય છે,જે શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
$(c)$ આંતરડાની દીવાલ રુધિરવાહિનીઓથી સમૃદ્ધ હોય છે,જે શોષાયેલા ખોરાકને શરીરના દરેક કોષ સુધી પહોંચાડે છે.

$(A-IV, B-III, C-I, D-II)$ સ્વયંપોષી પોષણ એવા સજીવોમાં જોવા મળે છે જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, જેમ કે $(iv)$ લીલી વનસ્પતિ.
$(b)$ વિષમપોષી પોષણમાં એવા સજીવોનો સમાવેશ થાય છે જે ખોરાક માટે બીજા પર આધાર રાખે છે, જેમ કે $(iii)$ હરણ (તૃણાહારી).
$(c)$ પરોપજીવી પોષણમાં એવા સજીવોનો સમાવેશ થાય છે જે યજમાનના શરીર પર કે અંદર રહીને પોષણ મેળવે છે, જેમ કે $(i)$ જળો.
$(d)$ અન્નધાનીમાં પાચન એ $(ii)$ પેરામીશિયમ જેવા એકકોષી સજીવોની લાક્ષણિકતા છે.
તેથી, સાચી જોડ છે: $(a-iv, b-iii, c-i, d-ii)$.

(N/A) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન થતી મુખ્ય ઘટનાઓ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ક્લોરોફિલ દ્વારા પ્રકાશ ઉર્જાનું શોષણ.
$(b)$ પ્રકાશ ઉર્જાનું રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતર અને પાણીના અણુઓ $(H_2O)$ નું હાઇડ્રોજન $(H_2)$,ઓક્સિજન $(O_2)$ અને ઇલેક્ટ્રોન $(e^-)$ માં વિભાજન.
$(c)$ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ નું કાર્બોદિત પદાર્થોમાં રિડક્શન.

(A-D) વાદળછાયા દિવસો: પ્રકાશસંશ્લેષણનો દર ઘટે છે કારણ કે પ્રકાશની તીવ્રતા મર્યાદિત પરિબળ છે.
$(b)$ વિસ્તારમાં વરસાદ ન પડવો: પ્રકાશસંશ્લેષણનો દર ઘટે છે કારણ કે પાણી પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે કાચો માલ છે,અને તેની અછતને કારણે પર્ણરંધ્રો બંધ થઈ જાય છે.
$(c)$ વિસ્તારમાં સારું ખાતર આપવું: પ્રકાશસંશ્લેષણનો દર વધે છે કારણ કે ખાતર મેગ્નેશિયમ અને નાઈટ્રોજન જેવા આવશ્યક ખનિજો પૂરા પાડે છે,જે ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણ અને છોડના વિકાસ માટે જરૂરી છે.
$(d)$ ધૂળને કારણે પર્ણરંધ્રો બંધ થઈ જવા: પ્રકાશસંશ્લેષણનો દર ઘટે છે કારણ કે અવરોધ વાયુઓના વિનિમય ($CO_2$ અને $O_2$) ને અટકાવે છે,જે આ પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.

(B) $Cuscuta$ (અમરવેલ) એક પરોપજીવી વનસ્પતિ છે જે અન્ય વનસ્પતિઓમાંથી પોષણ મેળવે છે.
ઈતરડી એ બાહ્ય પરોપજીવી છે જે પ્રાણીઓના રુધિર પર નભે છે.
જળો પણ બાહ્ય પરોપજીવી છે જે યજમાનના રુધિર પર નભે છે.
તેથી,તેમની વચ્ચેની સમાન લાક્ષણિકતા એ છે કે તેઓ બધા પરોપજીવી છે,કારણ કે તેઓ અન્ય સજીવો (યજમાન) પાસેથી તેમને માર્યા વગર પોષણ મેળવે છે.

(N/A) દાંત ખોરાકને નાના ટુકડાઓમાં દળે છે,જેથી ઉત્સેચકોની પ્રક્રિયા માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધે છે.
$(b)$ લાળ ગ્રંથિઓ દ્વારા લાળનો સ્ત્રાવ થાય છે,જે ખોરાકને ભીનો બનાવે છે અને તેમાં લાળ એમાયલેઝ નામનો ઉત્સેચક હોય છે.
$(c)$ લાળ એમાયલેઝ જટિલ સ્ટાર્ચનું સરળ શર્કરા (માલ્ટોઝ) માં વિઘટન કરે છે.
$(d)$ જીભ ખોરાકને લાળ સાથે સંપૂર્ણ રીતે મિશ્ર કરવામાં મદદ કરે છે અને ખોરાકનો ગોળિયો (bolus) બનાવીને ગળવામાં સરળતા રહે છે.

(A) જઠરની દીવાલમાં આવેલી જઠર ગ્રંથિઓ નીચે મુજબના કાર્યો કરે છે:
$(a)$ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ નો સ્ત્રાવ: તે એસિડિક માધ્યમ બનાવે છે જે પેપ્સિન ઉત્સેચકની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે અને ખોરાકમાં રહેલા બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે.
$(b)$ પેપ્સિનનો સ્ત્રાવ: તે પ્રોટીનનું પાચન કરતો ઉત્સેચક છે જે જટિલ પ્રોટીનને સરળ પેપ્ટાઇડ્સમાં તોડે છે.
$(c)$ શ્લેષ્મનો સ્ત્રાવ: તે સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં જઠરના અંદરના સ્તરને હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડની ક્ષયકારી અસરથી સુરક્ષિત રાખે છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ટ્રિપ્સિન એ પ્રોટીનનું પાચન કરતો ઉત્સેચક છે જે $(i)$ સ્વાદુપિંડ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે।
$(b)$ એમાયલેઝ એ $(iv)$ લાળમાં જોવા મળતો ઉત્સેચક છે જે સ્ટાર્ચનું શર્કરામાં રૂપાંતર કરે છે।
$(c)$ પિત્ત એ $(ii)$ યકૃત દ્વારા ઉત્પન્ન થતો પાચક રસ છે।
$(d)$ પેપ્સિન એ પ્રોટીનનું પાચન કરતો ઉત્સેચક છે જે જઠરમાં રહેલી $(iii)$ જઠર ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે।
તેથી, સાચો ક્રમ $(a)-(i), (b)-(iv), (c)-(ii), (d)-(iii)$ છે।

(N/A) ટ્રિપ્સિન પ્રોટીન પર કાર્ય કરે છે.
$(b)$ એમાયલેઝ સ્ટાર્ચ (કાર્બોદિત) પર કાર્ય કરે છે.
$(c)$ પેપ્સિન પ્રોટીન પર કાર્ય કરે છે.
$(d)$ લાઈપેઝ ચરબી (લિપિડ્સ) પર કાર્ય કરે છે.

(N/A) વનસ્પતિઓ સ્થાયી સજીવો છે અને તેઓ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ હલનચલન કરતી નથી.
વનસ્પતિના મોટા શરીરમાં,કોષોનો મોટો ભાગ મૃત હોય છે,જેમ કે દ્રઢોતક (sclerenchyma) પેશીમાં જોવા મળે છે,જે ચયાપચયની જાળવણીની જરૂરિયાત વિના માળખાકીય આધાર પૂરો પાડે છે.
તેની સામે,પ્રાણીઓ ગતિશીલ છે અને તેમાં જીવંત,ચયાપચયની દ્રષ્ટિએ સક્રિય કોષોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે,જેને હલનચલન,શારીરિક પ્રક્રિયાઓ અને શરીરનું તાપમાન જાળવવા માટે સતત ઉર્જાની જરૂર પડે છે.
તેથી,પ્રાણીઓની સરખામણીમાં વનસ્પતિઓને ઓછી ઉર્જાની જરૂર હોય છે.

(A) અમીબામાં પોષણની પ્રક્રિયાને હોલોઝોઇક પોષણ કહેવામાં આવે છે.
$1$. અંતઃગ્રહણ: અમીબા ખોરાકના કણની આસપાસ આંગળી જેવા પ્રવર્ધો બનાવે છે જેને $pseudopodia$ (ખોટા પગ) કહે છે, જે જોડાઈને $food \, vacuole$ (અન્નધાની) બનાવે છે.
$2$. પાચન: અન્નધાનીની અંદર, પાચક ઉત્સેચકો દ્વારા જટિલ પદાર્થોનું સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થાય છે.
$3$. શોષણ અને સ્વાંગીકરણ: આ સરળ પદાર્થો કોષરસમાં પ્રસરણ પામે છે અને તેનો ઉપયોગ ઉર્જા અને વૃદ્ધિ માટે થાય છે.
$4$. ઉત્સર્જન: ન પચેલો નકામો કચરો કોષની સપાટી પર લાવવામાં આવે છે અને શરીરની બહાર ફેંકી દેવામાં આવે છે.

(N/A) મનુષ્યનો પાચનમાર્ગ એ મુખથી ગુદા સુધી વિસ્તરેલી એક લાંબી,સ્નાયુબદ્ધ નળી છે. તે નીચેના ભાગોની બનેલી છે:
$1$. મુખ અને મુખગુહા: પાચનની પ્રક્રિયા અહીંથી શરૂ થાય છે,જેમાં ખોરાકનું અંતઃગ્રહણ,દાંત દ્વારા ચાવવાની ક્રિયા અને લાળ સાથે મિશ્રણ થાય છે.
$2$. અન્નનળી: એક સ્નાયુબદ્ધ નળી જે પરિસંકોચન (peristaltic) હલનચલન દ્વારા ખોરાકને કંઠનળીમાંથી જઠર સુધી પહોંચાડે છે.
$3$. જઠર: એક $J$-આકારનું અંગ જ્યાં ખોરાકને જઠરરસ સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે,જેમાં પ્રોટીનના પાચન માટે $HCl$,પેપ્સિન અને શ્લેષ્મ હોય છે.
$4$. નાનું આંતરડું: પોષક તત્વોના સંપૂર્ણ પાચન અને શોષણ માટેનું મુખ્ય સ્થાન. તે પકવાશય (duodenum),મધ્યાંત્ર (jejunum) અને શેષાંત્ર (ileum) માં વિભાજિત છે.
$5$. મોટું આંતરડું: તે અપાચિત ખોરાકમાંથી પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું શોષણ કરે છે અને મળ બનાવે છે,જે મળાશયમાં સંગ્રહિત થાય છે અને ગુદા દ્વારા બહાર નીકળે છે.