Domestic Electric Circuits Questions in Gujarati

(N/A) ડાયરેક્ટ કરંટ $(DC)$ ના કેટલાક સામાન્ય સ્ત્રોતો નીચે મુજબ છે:
$1$. વિદ્યુત કોષ (અથવા બેટરી).
$2$. $DC$ જનરેટર.
$3$. ફોટોવોલ્ટેઇક કોષ (સોલર સેલ).

(N/A) વિદ્યુત પરિપથો અને ઉપકરણોમાં સામાન્ય રીતે વપરાતા બે સુરક્ષાના ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ફ્યુઝ $(Electric \text{ } Fuse)$: દરેક પરિપથમાં વિદ્યુત ફ્યુઝ જોડવો આવશ્યક છે। તે પરિપથમાં વધુ પડતા વિદ્યુત પ્રવાહને વહેતો અટકાવે છે। જ્યારે તારમાંથી પસાર થતો પ્રવાહ ફ્યુઝના તારની મહત્તમ મર્યાદા કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે ફ્યુઝ પીગળી જાય છે અને પ્રવાહનો પ્રવાહ અટકી જાય છે, જેનાથી ઉપકરણો સુરક્ષિત રહે છે।
$(ii)$ અર્થિંગ $(Earthing)$: વિદ્યુત આંચકાથી બચવા માટે અર્થિંગ ખૂબ જ જરૂરી છે। વિદ્યુત ઉપકરણમાં પ્રવાહનું કોઈપણ લીકેજ જમીનમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે, જેથી ઉપકરણનો ઉપયોગ કરનાર વ્યક્તિને આંચકો લાગતો નથી।

(D) ઇલેક્ટ્રિક ઓવન દ્વારા ખેંચાતો વિદ્યુતપ્રવાહ નીચેના સૂત્ર દ્વારા મેળવી શકાય છે:
$P = VI$
$I = \frac{P}{V}$
જ્યાં,
$P = 2\, kW = 2000\, W$
$V = 220\, V$
$I = \frac{2000}{220} = 9.09\, A$
અહીં,ઓવન દ્વારા ખેંચાતો વિદ્યુતપ્રવાહ $(9.09\, A)$ એ પરિપથની ક્ષમતા $(5\, A)$ કરતા વધારે છે,તેથી પરિપથમાં ઓવરલોડિંગ થશે.
પરિણામે,ફ્યુઝ વાયર વધુ પડતી ગરમીને કારણે પીગળી જશે અને પરિપથ તૂટી જશે,જેનાથી ઉપકરણોને નુકસાન થતું અટકશે.

(C) ઘરેલું પરિપથોમાં ઓવરલોડિંગ ટાળવા માટે નીચે મુજબની સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
$(a)$ ઘણા બધા ઉપકરણોને એક જ સોકેટ સાથે જોડવા જોઈએ નહીં.
$(b)$ ઘણા બધા ઉચ્ચ-પાવર ધરાવતા ઉપકરણોનો એકસાથે ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં.
$(c)$ ખામીયુક્ત ઉપકરણોને પરિપથમાં જોડવા જોઈએ નહીં.
$(d)$ ઓવરલોડિંગ દરમિયાન નુકસાન અટકાવવા માટે પરિપથમાં યોગ્ય ફ્યુઝ જોડવો જોઈએ.

(B) જ્યારે વિદ્યુત પરિપથના બે ખુલ્લા વાયરો એકબીજાના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે પરિપથનો અવરોધ ખૂબ જ ઘટી જાય છે,જેના કારણે પરિપથમાં વહેતો વિદ્યુતપ્રવાહ અચાનક વધી જાય છે. આ ઘટનાને શોર્ટ સર્કિટ કહેવામાં આવે છે.

(D) સાચું.
એક લાંબું વર્તુળાકાર ગૂંચળું લાંબા સોલેનોઈડ તરીકે વર્તે છે. લાંબા સોલેનોઈડની અંદરની ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ સમાંતર સીધી રેખાઓ હોય છે,જે સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર સૂચવે છે.
$(b)$ ખોટું.
ઘરગથ્થુ વિદ્યુત પરિપથોમાં,લાઈવ વાયર સામાન્ય રીતે લાલ રંગનું અવાહક પડ ધરાવે છે,જ્યારે અર્થ વાયર લીલા રંગનું અવાહક પડ ધરાવે છે.

(N/A) ફ્યુઝ વાયર ઓછા ગલનબિંદુ ધરાવતા પદાર્થનો બનેલો હોય છે.
જ્યારે પરિપથમાં વહેતો વિદ્યુતપ્રવાહ સુરક્ષિત મર્યાદા કરતા વધી જાય છે (ઓવરલોડિંગ અથવા શોર્ટ-સર્કિટને કારણે),ત્યારે ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા $(H = I^2Rt)$ ને કારણે ફ્યુઝ વાયરનું તાપમાન ઝડપથી વધે છે.
જ્યારે તાપમાન વાયરના ગલનબિંદુ સુધી પહોંચે છે,ત્યારે તે પીગળી જાય છે અને પરિપથ તૂટી જાય છે.
આ જોડાણ તૂટવાથી વિદ્યુતપ્રવાહનો પ્રવાહ અટકી જાય છે,જેનાથી વિદ્યુત ઉપકરણોને થતું નુકસાન અટકે છે.

(B) સમાંતર જોડાણમાં,દરેક વિદ્યુત ઉપકરણના બે છેડા વચ્ચેનો વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત સમાન રહે છે,જે સપ્લાય વોલ્ટેજ જેટલો જ હોય છે.
આનાથી દરેક ઉપકરણ તેના નિર્ધારિત વોલ્ટેજ પર સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરી શકે છે.
જો એક ઉપકરણ બંધ કરવામાં આવે અથવા બગડી જાય,તો પણ અન્ય ઉપકરણો સામાન્ય રીતે કાર્ય કરવાનું ચાલુ રાખે છે.
વધુમાં,સમાંતર જોડાણમાં પરિપથનો કુલ અવરોધ ઘટે છે,જેનાથી વધુ વિદ્યુતપ્રવાહ મેળવી શકાય છે.

(D) ઇલેક્ટ્રિક ફ્યુઝ એ વિદ્યુત પરિપથમાં વપરાતું એક સુરક્ષા સાધન છે જે ઉપકરણોને વધુ પડતા પ્રવાહને કારણે થતા નુકસાનથી બચાવે છે.
જ્યારે શોર્ટ સર્કિટ અથવા ઓવરલોડિંગ થાય છે,ત્યારે પરિપથમાં વિદ્યુત પ્રવાહ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.
આ ઉચ્ચ પ્રવાહને કારણે જૂલના તાપીય અસર $(H = I^2Rt)$ મુજબ ફ્યુઝનો તાર ગરમ થઈને પીગળી જાય છે.
એકવાર ફ્યુઝનો તાર પીગળી જાય,એટલે પરિપથ તૂટી જાય છે,જે ઉપકરણો સુધી વધુ પડતો પ્રવાહ પહોંચતો અટકાવે છે અને આમ તેમને સંભવિત નુકસાનથી બચાવે છે.

(N/A) ડાયરેક્ટ કરંટ $(DC)$ સમગ્ર પરિપથમાં માત્ર એક જ દિશામાં વહે છે. તેની સરખામણીમાં,અલ્ટરનેટિંગ કરંટ $(AC)$ સમયાંતરે તેની દિશા બદલે છે.
ભારતમાં $AC$ ની આવૃત્તિ $50 \, Hz$ છે,જેનો અર્થ છે કે તે એક સેકન્ડમાં $50$ ચક્ર પૂર્ણ કરે છે.
દરેક ચક્રમાં પ્રવાહ બે વાર તેની દિશા બદલે છે,તેથી એક સેકન્ડમાં તે કુલ $2 \times 50 = 100$ વખત દિશા બદલે છે.

(N/A) ફ્યુઝ એ એક સુરક્ષા ઉપકરણ છે જેનો ઉપયોગ વિદ્યુત ઉપકરણોને શોર્ટ-સર્કિટ અથવા ઓવરલોડિંગને કારણે થતા નુકસાનથી બચાવવા માટે થાય છે.
તેને ચોક્કસ મહત્તમ પ્રવાહ વહન કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે. જ્યારે સર્કિટમાંથી વહેતો પ્રવાહ આ નિર્ધારિત મૂલ્ય કરતા વધી જાય છે,ત્યારે ફ્યુઝનો તાર ઓગળી જાય છે અને સર્કિટ તોડી નાખે છે,જેનાથી ઉપકરણને નુકસાન થતું અટકે છે.
જો મોટા રેટિંગવાળા ફ્યુઝનો ઉપયોગ કરવામાં આવે,તો તે પ્રવાહ ઉપકરણની સુરક્ષિત મર્યાદા કરતા વધી જાય તો પણ ઓગળશે નહીં.
પરિણામે,સુરક્ષા પદ્ધતિ કામ કરવામાં નિષ્ફળ જવાથી ઉપકરણને નુકસાન થઈ શકે છે અથવા તેમાં આગ લાગી શકે છે. તેથી,હંમેશા યોગ્ય રેટિંગવાળા ફ્યુઝનો જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

(N/A) ફ્યુઝ એ ઘરેલું પરિપથમાં વપરાતું એક સુરક્ષા સાધન છે,જે વિદ્યુત ઉપકરણો અને વાયરિંગને ઓવરલોડિંગ અથવા શોર્ટ-સર્કિટ દરમિયાન વહેતા અતિશય પ્રવાહને કારણે થતા નુકસાનથી બચાવે છે.
તે વિદ્યુત પ્રવાહની તાપીય અસર પર કાર્ય કરે છે. જ્યારે પ્રવાહ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતા વધી જાય છે,ત્યારે અતિશય ગરમીને કારણે ફ્યુઝનો તાર પીગળી જાય છે,જેનાથી પરિપથ તૂટી જાય છે અને વધુ નુકસાન અટકે છે.
ઉડી ગયેલા ફ્યુઝને હંમેશા સમાન રેટિંગ ધરાવતા બીજા ફ્યુઝ સાથે જ બદલવો જોઈએ,કારણ કે ફ્યુઝનું રેટિંગ તે પરિપથમાં જોડાયેલા ઉપકરણો અને વાયરિંગની મહત્તમ પ્રવાહ ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવામાં આવે છે.
જો ઉચ્ચ રેટિંગનો ફ્યુઝ વાપરવામાં આવે,તો તે ઓવરલોડ સમયે પીગળશે નહીં,જેનાથી આગ લાગવાનું કે ઉપકરણોને નુકસાન થવાનું જોખમ રહે છે. જો નીચા રેટિંગનો ફ્યુઝ વાપરવામાં આવે,તો તે સામાન્ય સ્થિતિમાં પણ વારંવાર ઉડી જશે.

(N/A) ઘરેલું વિદ્યુત પરિપથોમાં,પ્રમાણિત સપ્લાય વોલ્ટેજ $220 \ V$ છે અને એસી $(AC)$ પ્રવાહની આવૃત્તિ $50 \ Hz$ છે.

(N/A) અલ્ટરનેટિંગ કરંટ (ac - ઉલટસુલટ પ્રવાહ): આ એવો વિદ્યુતપ્રવાહ છે જે સમયાંતરે તેની દિશા બદલે છે અને તેનું મૂલ્ય પણ બદલાતું રહે છે. તે ઘરોમાં વપરાતો પ્રમાણિત વિદ્યુતપ્રવાહ છે.
$(b)$ ડાયરેક્ટ કરંટ (dc - સીધો પ્રવાહ): આ એવો વિદ્યુતપ્રવાહ છે જે એક જ નિશ્ચિત દિશામાં વહે છે. વિદ્યુતકોષ (cell) કે બેટરી દ્વારા ડાયરેક્ટ કરંટ મળે છે.

(B) ઇલેક્ટ્રિક શોર્ટ સર્કિટ ત્યારે થાય છે જ્યારે વિદ્યુત પરિપથનો અવરોધ ખૂબ જ ઓછો થઈ જાય છે,જેના પરિણામે વિદ્યુતપ્રવાહનો પ્રવાહ અચાનક ખૂબ વધી જાય છે.
આ સામાન્ય રીતે ત્યારે થાય છે જ્યારે $live$ વાયર અને $neutral$ વાયરનું ઇન્સ્યુલેશન ઘસારો થવાને કારણે નુકસાન પામે છે,જેનાથી તેઓ એકબીજાના સીધા સંપર્કમાં આવે છે.
વધુમાં,એક જ સોકેટમાં ઘણા બધા ઉચ્ચ પાવર ધરાવતા ઉપકરણોને જોડવાથી પણ ઓવરલોડિંગ થઈ શકે છે,જે શોર્ટ સર્કિટમાં પરિણમી શકે છે.

(N/A) અર્થ વાયરનું મુખ્ય કાર્ય એ છે કે જ્યારે કોઈ વિદ્યુત લીકેજ અથવા શોર્ટ સર્કિટ થાય ત્યારે વિદ્યુત પ્રવાહને જમીનમાં વહેવા માટે ઓછો અવરોધ ધરાવતો માર્ગ પૂરો પાડવો.
ધાતુના ઉપકરણોને અર્થિંગ કરવું જરૂરી છે કારણ કે જો ઉપકરણમાં વિદ્યુત પ્રવાહનું લીકેજ થાય,તો ઉપકરણની ધાતુની બોડીમાં વિદ્યુત પ્રવાહ આવી જાય છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ આવા ઉપકરણને સ્પર્શ કરે,તો વિદ્યુત પ્રવાહ તેમના શરીર દ્વારા જમીનમાં જાય છે,જેનાથી ગંભીર ઇલેક્ટ્રિક શોક લાગી શકે છે.
ધાતુની બોડીને અર્થ વાયર સાથે જોડવાથી,લીકેજ થયેલો વિદ્યુત પ્રવાહ સુરક્ષિત રીતે જમીનમાં જતો રહે છે,જેનાથી વપરાશકર્તાને ઇલેક્ટ્રિક શોકથી બચાવી શકાય છે.

(N/A) ઘરગથ્થુ વિદ્યુત વાયરિંગમાં,તેમના કાર્યના આધારે ત્રણ પ્રકારના વાયરનો ઉપયોગ થાય છે:
$1$. લાઈવ વાયર (ફેઝ વાયર): તેનો ઉપયોગ સ્ત્રોતમાંથી વિદ્યુત પ્રવાહ લાવવા માટે થાય છે. જૂની પરંપરા મુજબ તે લાલ રંગનો હોય છે,અને નવી આંતરરાષ્ટ્રીય પરંપરા મુજબ તે કથ્થઈ (Brown) રંગનો હોય છે.
$2$. ન્યુટ્રલ વાયર: તે વિદ્યુત પ્રવાહ માટે પરત ફરવાનો માર્ગ પૂરો પાડે છે. જૂની પરંપરા મુજબ તે કાળા રંગનો હોય છે,અને નવી આંતરરાષ્ટ્રીય પરંપરા મુજબ તે વાદળી રંગનો હોય છે.
$3$. અર્થ વાયર (અર્થિંગ વાયર): તેનો ઉપયોગ સુરક્ષાના હેતુ માટે થાય છે જેથી ઇલેક્ટ્રિક શોકથી બચી શકાય. તે લીલા અથવા પીળા-લીલા રંગનો હોય છે.

(A) ઘરગથ્થુ હેતુઓ માટે વપરાતી બે સામાન્ય પ્રકારની વાયરિંગ સિસ્ટમ $Tree$ $system$ (વૃક્ષ પદ્ધતિ) અને $Ring$ $system$ (રિંગ પદ્ધતિ) છે.
$Tree$ $system$ માં,મુખ્ય સપ્લાયને અનેક સબ-સર્કિટમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે,જે વૃક્ષની જેમ આગળ શાખાઓમાં વહેંચાય છે.
$Ring$ $system$ માં,એક રિંગ સર્કિટ બનાવવામાં આવે છે જ્યાં સપ્લાય કેબલ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન બોર્ડથી શરૂ થાય છે,તમામ પોઈન્ટ્સમાંથી પસાર થાય છે અને પાછા ડિસ્ટ્રિબ્યુશન બોર્ડમાં આવે છે,જેનાથી એક જ સર્કિટ સાથે અનેક આઉટલેટ્સ જોડી શકાય છે.

(B) અર્થિંગ એ વપરાશકર્તાઓને ઇલેક્ટ્રિક શોકથી બચાવવા માટે વપરાતું સુરક્ષા માપદંડ છે.
જો ઉપકરણમાં કોઈ ખામી હોય,જેમ કે શોર્ટ સર્કિટ અથવા ઇન્સ્યુલેશન નિષ્ફળતા,તો ધાતુનું આવરણ જીવંત (live) બની શકે છે.
અર્થિંગ લીકેજ કરંટને સીધો જમીનમાં વહેવા માટે ઓછો અવરોધ ધરાવતો માર્ગ પૂરો પાડે છે,જે સર્કિટ બ્રેકર અથવા ફ્યુઝને પાવર સપ્લાય બંધ કરવા માટે સક્રિય કરે છે.
આનાથી ઉપકરણ ચલાવનાર વ્યક્તિને જોખમી શોક લાગતો અટકે છે અને ઉપકરણને વધુ પડતા પ્રવાહને કારણે થતા નુકસાનથી બચાવે છે.

(C) વિદ્યુત પરિપથમાં,અર્થિંગ અથવા ગ્રાઉન્ડિંગ વાયરનો ઉપયોગ વપરાશકર્તાઓને વીજળીના આંચકાથી બચાવવા માટે થાય છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય રંગ કોડ સંમેલન મુજબ,અર્થિંગ વાયર સામાન્ય રીતે લીલા અથવા પીળા રંગનો હોય છે.

(B) ઓલ્ટરનેટિંગ કરંટ $(AC)$ એક પૂર્ણ ચક્રમાં બે વાર પોતાની દિશા બદલે છે.
આપેલ છે કે દિશા દર $0.01\,s$ પછી બદલાય છે,તેથી એક પૂર્ણ ચક્ર પૂર્ણ કરવા માટે લાગતો સમય $(T)$ એ $2 \times 0.01\,s = 0.02\,s$ છે.
આવૃત્તિ $(f)$ એ સમયગાળા $(T)$ નો વ્યસ્ત છે,જે $f = 1/T$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
તેથી,$f = 1 / 0.02 = 100 / 2 = 50\,Hz$.

(B) વિદ્યુત પરિપથમાં શોર્ટ-સર્કિટ એ એક એવી સ્થિતિ છે જે ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે લાઈવ વાયર ન્યુટ્રલ વાયરના સીધા સંપર્કમાં આવે છે.
આના પરિણામે વિદ્યુત પ્રવાહ માટે ખૂબ જ ઓછો અવરોધ ધરાવતો માર્ગ બને છે,જેના કારણે પરિપથમાં ખૂબ જ મોટો વિદ્યુત પ્રવાહ વહે છે.
વિદ્યુત પ્રવાહમાં થતો આ અચાનક વધારો ગરમ થવા,તણખા થવા અને સંભવિત રીતે આગ લાગવા જેવી ઘટનાઓનું કારણ બની શકે છે.

(B) કોઈપણ ઘરગથ્થુ ઉપકરણમાં ખામી સર્જાય ત્યારે,વિદ્યુત પ્રવાહ તેના ધાતુના બોડીમાં લીક થઈ શકે છે.
અર્થિંગના ત્રીજા વાયર દ્વારા આ લીકેજ કરંટને સીધો જમીનમાં મોકલી દેવામાં આવે છે.
પરિણામે,ઉપકરણનો ઉપયોગ કરનાર વ્યક્તિ જીવલેણ વીજળીના આંચકાથી સુરક્ષિત રહે છે.

(N/A) વિદ્યુત ઉપકરણોની ધાતુની બોડીને અર્થ વાયર સાથે જોડવામાં આવે છે જેથી લીકેજ કરંટ માટે પૃથ્વી તરફ વહેવા માટે ઓછો અવરોધ ધરાવતો વાહક માર્ગ પૂરો પાડી શકાય. આ પ્રક્રિયા,જેને અર્થિંગ કહેવામાં આવે છે,તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ધાતુની બોડીનું પોટેન્શિયલ પૃથ્વીના પોટેન્શિયલ $(0 \ V)$ જેટલું જ રહે. પરિણામે,જો કોઈ ખામી સર્જાય અને લાઈવ વાયર ધાતુના આવરણને સ્પર્શે,તો કરંટ વપરાશકર્તાના શરીરને બદલે સીધો જમીનમાં વહી જાય છે,જેનાથી ગંભીર ઇલેક્ટ્રિક શોકથી બચી શકાય છે.

(N/A) જ્યારે એક જ સોકેટ અથવા પરિપથ સાથે એકસાથે ઘણા બધા વિદ્યુત ઉપકરણો જોડવામાં આવે ત્યારે પરિપથમાં ઓવરલોડિંગ થાય છે. આના કારણે પરિપથમાંથી વહેતો કુલ વિદ્યુતપ્રવાહ તેની નિર્ધારિત ક્ષમતા કરતા વધી જાય છે,જેના પરિણામે વાયરો વધુ પડતા ગરમ થાય છે અને આગ લાગવાનું જોખમ રહે છે.

(B) જ્યારે લાઈવ વાયર અને ન્યુટ્રલ વાયર એકબીજાના સીધા સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે શોર્ટ-સર્કિટિંગ થાય છે.
આના પરિણામે પરિપથમાં ખૂબ જ ઓછો અવરોધ પેદા થાય છે,જેના કારણે પરિપથમાંથી ખૂબ જ મોટો વિદ્યુત પ્રવાહ વહે છે.
વિદ્યુત પ્રવાહનો આ અચાનક વધારો તણખા,વધુ પડતી ગરમી અને સંભવિત રીતે વિદ્યુત આગનું કારણ બની શકે છે.

(100) પ્રવાહ એક સેકન્ડમાં $100$ વાર પોતાની દિશા બદલે છે.
કારણ: $50 \, Hz$ આવૃત્તિનો અર્થ એ છે કે ઓલ્ટરનેટિંગ કરંટ એક સેકન્ડમાં $50$ ચક્ર પૂર્ણ કરે છે.
દરેક ચક્રમાં,પ્રવાહ બે વાર પોતાની દિશા બદલે છે (એકવાર ધન અર્ધ-ચક્રમાં અને એકવાર ઋણ અર્ધ-ચક્રમાં).
તેથી,એક સેકન્ડમાં દિશા બદલવાની કુલ સંખ્યા $50 \times 2 = 100$ વાર થાય છે.

(N/A) ભારતના મોટાભાગના પાવર સ્ટેશનો દ્વારા ઉત્પન્ન થતો વિદ્યુત પ્રવાહ એલ્ટરનેટિંગ કરંટ $(AC)$ છે.
$(b)$ એલ્ટરનેટિંગ કરંટ $(AC)$ ને ડાયરેક્ટ કરંટ $(DC)$ કરતા વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે કારણ કે સ્ટેપ-અપ ટ્રાન્સફોર્મરનો ઉપયોગ કરીને તેને વિદ્યુત ઉર્જાના ન્યૂનતમ વ્યય સાથે લાંબા અંતર સુધી પ્રસારિત કરી શકાય છે.
$(c)$ ભારતમાં ઉત્પન્ન થતા પાવર સપ્લાયની આવૃત્તિ $50 \ Hz$ છે.

(N/A) જે વિદ્યુત પ્રવાહ ચોક્કસ સમયના અંતરાલ પછી પોતાની દિશા (અથવા ધ્રુવીયતા) બદલે છે તેને $AC$ અથવા અલ્ટરનેટિંગ કરંટ (પ્રત્યાવર્તી પ્રવાહ) કહેવામાં આવે છે. $AC$ માં,ધ્રુવીયતા ($+$ અથવા $-$) નિશ્ચિત હોતી નથી. $AC$ માટે પ્રવાહ વિરુદ્ધ સમયનો આલેખ આકૃતિ $(a)$ માં દર્શાવેલ છે.
જે વિદ્યુત પ્રવાહ હંમેશા એક જ દિશામાં વહે છે તેને ડાયરેક્ટ કરંટ અથવા $DC$ (દિષ્ટ પ્રવાહ) કહેવામાં આવે છે. $DC$ માં,ધ્રુવીયતા ($+$ અથવા $-$) નિશ્ચિત હોય છે. બેટરી અથવા સેલમાંથી મેળવવામાં આવતો પ્રવાહ $DC$ હોય છે. $DC$ માટે પ્રવાહ વિરુદ્ધ સમયનો આલેખ આકૃતિ $(b)$ માં દર્શાવેલ છે.

(N/A) ઇલેક્ટ્રિક ફ્યુઝ એ વિદ્યુત પરિપથમાં વિદ્યુતપ્રવાહને મર્યાદિત કરવા માટે વપરાતું એક સુરક્ષા સાધન છે.
તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પરિપથ અને તેની સાથે જોડાયેલા ઉપકરણોને વધુ પડતા વિદ્યુતપ્રવાહને કારણે થતા નુકસાનથી બચાવવાનો છે.
ફ્યુઝ એ નીચા ગલનબિંદુ ધરાવતા પદાર્થમાંથી બનેલા તારનો એક ટૂંકો ટુકડો છે.
જ્યારે તેમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે,ત્યારે તે ગરમ થાય છે.
જો વિદ્યુતપ્રવાહ સુરક્ષિત મર્યાદા કરતા વધી જાય,તો ઉત્પન્ન થતી ગરમી ફ્યુઝના તારને ઓગાળી નાખે છે,જેનાથી પરિપથ તૂટી જાય છે અને વિદ્યુતનો પ્રવાહ અટકી જાય છે.

(N/A) $1$. આશરે $3$ થી $5\, cm$ લંબાઈની એલ્યુમિનિયમ ફોઇલની એક પાતળી પટ્ટી લો.
$2$. તેના બંને છેડાઓને ટેબલ પર ઊભી રાખેલી બે લોખંડની ખીલીઓની ટોચ પર લગાવો.
$3$. પરિપથ બનાવવા માટે વાયરનો ઉપયોગ કરીને બંને ખીલીઓના છેડાઓને બેટરીના ટર્મિનલ્સ સાથે જોડો.
$4$. વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે કે નહીં તે જાણવા માટે પરિપથમાં એક બલ્બ જોડો.
$5$. જેમ વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે,તેમ એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ ફ્યુઝ તરીકે કાર્ય કરે છે. જો વિદ્યુતપ્રવાહ એક ચોક્કસ મર્યાદા કરતા વધી જાય,તો વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસરને કારણે ફોઇલ ગરમ થાય છે અને અંતે ઓગળી જાય છે (બળી જાય છે),જેનાથી પરિપથ તૂટી જાય છે અને બલ્બ બંધ થઈ જાય છે.

(N/A) ઘરગથ્થુ પરિપથોમાં શ્રેણી જોડાણનો ઉપયોગ નીચેના કારણોસર કરવામાં આવતો નથી:
$(i)$ ઉપલબ્ધ કુલ વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત (સામાન્ય રીતે $220 \ V$) પરિપથમાં રહેલા વિવિધ ઉપકરણો વચ્ચે તેમના અવરોધ મુજબ વહેંચાઈ જાય છે,કારણ કે બધા ઉપકરણોમાંથી વહેતો વિદ્યુતપ્રવાહ સમાન હોય છે. આમ,દરેક ઉપકરણને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવા માટે જરૂરી વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત મળતો નથી.
$(ii)$ જો કોઈ એક ઉપકરણ બગડી જાય,દા.ત.,જો બલ્બ ફ્યુઝ થઈ જાય,તો પરિપથ તૂટી જવાથી બધા જ ઉપકરણો કામ કરવાનું બંધ કરી દેશે.
$(iii)$ બધા ઉપકરણો એકસાથે કામ કરશે,પછી ભલે આપણે તેમને ચાલુ રાખવા માંગતા હોઈએ કે નહીં,જેનાથી ઘણી બધી ઉર્જાનો વ્યય થાય છે.
$(iv)$ જો આપણે કોઈ એક ઉપકરણને બંધ કરીએ,તો પરિપથ તૂટી જાય છે અને બધા જ ઉપકરણો કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે.

(N/A) શોર્ટ-સર્કિટિંગ ત્યારે થાય છે જ્યારે ફેઝ વાયર (લાઈવ વાયર) અને ન્યુટ્રલ વાયર એકબીજાના સીધા સંપર્કમાં આવે છે. આ ઘટના $(i)$ પાવર લાઈનોના ઇન્સ્યુલેશનને નુકસાન થવાને કારણે અથવા $(ii)$ કોઈ વિદ્યુત ઉપકરણમાં ખામીને કારણે થાય છે. શોર્ટ-સર્કિટિંગને લીધે પરિપથનો અવરોધ ખૂબ જ ઘટી જાય છે,જેના પરિણામે વિદ્યુતપ્રવાહનું મૂલ્ય ખૂબ વધી જાય છે. આ અતિશય પ્રવાહને કારણે લાઈવ વાયર ગરમ થાય છે અને સંપર્ક બિંદુએ તણખા (સ્પાર્કિંગ) ઉત્પન્ન થાય છે. આ તણખા ક્યારેક ઇમારતમાં આગ લગાડી શકે છે.
જ્યારે કોઈ વિદ્યુત પરિપથમાં જોડાયેલા તમામ વિદ્યુત ઉપકરણો દ્વારા ખેંચવામાં આવતો કુલ વિદ્યુતપ્રવાહ પરિપથની નિર્ધારિત મર્યાદા કરતા વધી જાય,ત્યારે તે પરિપથ 'ઓવરલોડ' થયો છે તેમ કહેવાય છે. ઓવરલોડિંગને કારણે વાયરોમાં અતિશય ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે,જે ઇન્સ્યુલેશનને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને વિદ્યુત આગનું કારણ બની શકે છે.

(N/A) ઘરેલું સર્કિટમાં,લાઈવ વાયર ઉચ્ચ પોટેન્શિયલ પર વિદ્યુત પ્રવાહ વહન કરે છે,જ્યારે ન્યુટ્રલ વાયર શૂન્ય પોટેન્શિયલ પર હોય છે (સબસ્ટેશન પર અર્થ સાથે જોડાયેલ હોય છે). જો ફ્યુઝ ન્યુટ્રલ વાયર સાથે જોડાયેલ હોય અને શોર્ટ સર્કિટ થાય,તો ફ્યુઝ ઉડી જશે,પરંતુ ઉપકરણ ઉચ્ચ પોટેન્શિયલ ધરાવતા લાઈવ વાયર સાથે જોડાયેલું રહેશે. આ સ્થિતિમાં ઉપકરણને સ્પર્શ કરનાર વ્યક્તિને વીજળીનો જોરદાર આંચકો લાગવાનું જોખમ રહે છે. ફ્યુઝને લાઈવ વાયર સાથે જોડવાથી,ફ્યુઝ ઉડતાની સાથે જ આખી સર્કિટ પાવર સ્ત્રોતથી અલગ થઈ જાય છે,જે સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.

(N/A) ઓવરલોડિંગ ત્યારે થાય છે જ્યારે સર્કિટમાંથી ખેંચાતો વિદ્યુતપ્રવાહ વાયરની નિર્ધારિત ક્ષમતા કરતા વધી જાય છે,જે ઘણીવાર એક જ સોકેટ અથવા સર્કિટમાં એકસાથે ઘણા બધા વિદ્યુત ઉપકરણોને જોડવાને કારણે થાય છે.
શોર્ટ-સર્કિટિંગ ત્યારે થાય છે જ્યારે લાઈવ વાયર અને ન્યુટ્રલ વાયર એકબીજાના સીધા સંપર્કમાં આવે છે,જે સામાન્ય રીતે ક્ષતિગ્રસ્ત ઇન્સ્યુલેશન અથવા ઉપકરણમાં રહેલી ખામીને કારણે થાય છે,જેના પરિણામે અચાનક ખૂબ જ ઊંચો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે.

(N/A) ફ્યુઝ એ એક સુરક્ષા ઉપકરણ છે જેનો ઉપયોગ વિદ્યુત ઉપકરણ સાથે શ્રેણીમાં કરવામાં આવે છે જેથી તેને શોર્ટ-સર્કિટ અથવા ઓવરલોડિંગને કારણે થતા નુકસાનથી બચાવી શકાય.
તેને ચોક્કસ મહત્તમ પ્રવાહ રેટિંગને હેન્ડલ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.
જ્યારે સર્કિટમાંથી વહેતો પ્રવાહ આ નિર્ધારિત મૂલ્ય કરતા વધી જાય છે,ત્યારે ઉત્પન્ન થતી ગરમીને કારણે ફ્યુઝનો તાર પીગળી જાય છે,જેનાથી સર્કિટ તૂટી જાય છે અને ઉપકરણને નુકસાન થતું અટકે છે.
જો મોટા રેટિંગવાળા ફ્યુઝનો ઉપયોગ કરવામાં આવે,તો જ્યારે પ્રવાહ ઉપકરણની સુરક્ષિત મર્યાદા કરતા વધી જાય ત્યારે તે પીગળશે નહીં.
પરિણામે,ઉપકરણને નુકસાન થઈ શકે છે અથવા તેમાં આગ લાગી શકે છે કારણ કે ફ્યુઝ તેની સુરક્ષાત્મક કામગીરી કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે.

(B) ઇલેક્ટ્રિક ફ્યુઝ એ એક સુરક્ષા ઉપકરણ છે જેનો ઉપયોગ વિદ્યુત પરિપથમાં અતિશય વિદ્યુત પ્રવાહને કારણે થતા નુકસાનને રોકવા માટે થાય છે. તે શોર્ટ-સર્કિટ અથવા ઓવરલોડિંગને કારણે થતા અગ્નિના જોખમોથી ઉપકરણો અને વાયરિંગનું રક્ષણ કરે છે.
$(b)$ ઇલેક્ટ્રિક ઓવન દ્વારા ખેંચાતો વિદ્યુત પ્રવાહ $I = P / V$ સૂત્રનો ઉપયોગ કરીને ગણવામાં આવે છે.
આપેલ છે: $P = 2000 \, W$ અને $V = 220 \, V$.
$I = 2000 / 220 = 9.09 \, A$.
અહીં ખેંચાતો વિદ્યુત પ્રવાહ $(9.09 \, A)$ એ પરિપથની $5 \, A$ ની ક્ષમતા કરતા ઘણો વધારે હોવાથી,ફ્યુઝ પીગળી જશે અને પરિપથ તૂટી જશે,જેનાથી સંભવિત નુકસાન કે આગ અટકાવી શકાશે.

(A) વિદ્યુત પરિપથો અને ઉપકરણોમાં સામાન્ય રીતે વપરાતા બે સુરક્ષાના ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ફ્યુઝ: તે એક સુરક્ષા સાધન તરીકે કાર્ય કરે છે જે જ્યારે પ્રવાહ સુરક્ષિત મર્યાદા કરતા વધી જાય ત્યારે પરિપથને તોડી નાખે છે,જેથી ઉપકરણોને નુકસાન થતું અટકે છે.
$(ii)$ અર્થિંગ: તે લીકેજ પ્રવાહ માટે જમીન સુધીનો ઓછો અવરોધ ધરાવતો માર્ગ પૂરો પાડે છે,જે ઇલેક્ટ્રિક શોકથી બચાવે છે.
ઘરગથ્થુ વિદ્યુત પરિપથોમાં ઓવરલોડિંગ ટાળવા માટેની સાવચેતીઓ:
$1$. એક જ સોકેટ કે એક્સટેન્શન બોર્ડમાં ઘણા બધા ઉચ્ચ પાવર ધરાવતા ઉપકરણોને જોડશો નહીં.
$2$. ખાતરી કરો કે પરિપથ સાથે જોડાયેલ કુલ લોડ ફ્યુઝ અથવા વાયરિંગની નિર્ધારિત ક્ષમતા કરતા વધારે ન હોય.

(N/A) જ્યારે વિદ્યુત પરિપથમાં વિદ્યુતપ્રવાહ અચાનક વાયર અથવા પરિપથની નિર્ધારિત ક્ષમતા કરતા વધી જાય ત્યારે તેને ઓવરલોડિંગ કહેવાય છે.
ઘરગથ્થુ પરિપથમાં ઓવરલોડિંગ થવાના બે સંભવિત કારણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ સપ્લાય વોલ્ટેજમાં અચાનક વધારો: પાવર સપ્લાય દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવતા વોલ્ટેજમાં અચાનક વધારો થવાથી પરિપથમાં વધુ પડતો વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે.
$(ii)$ એક જ સોકેટમાં ઘણા બધા ઉપકરણો જોડવા: પાવર સ્ટ્રીપ અથવા મલ્ટિપલ એડેપ્ટરનો ઉપયોગ કરીને એક જ સોકેટમાં ઘણા બધા ઉચ્ચ પાવરવાળા ઉપકરણો જોડવાથી પરિપથની ક્ષમતા કરતા વધુ વિદ્યુતપ્રવાહ ખેંચાય છે.
ઓવરલોડિંગ ટાળવા માટેની એક સાવચેતી:
એક જ સોકેટ અથવા એક જ પરિપથમાં એકસાથે ઘણા બધા ઉચ્ચ પાવરવાળા વિદ્યુત ઉપકરણો જોડવા જોઈએ નહીં.

(N/A) $DC$ સમય સાથે તેની દિશા બદલતો નથી,જ્યારે $AC$ સમયાંતરે તેની દિશા બદલે છે.
ભારતના મોટાભાગના પાવર સ્ટેશનોમાં $AC$ ઉત્પન્ન થાય છે.
$AC$ જનરેટર એવું સાધન છે જે અલ્ટરનેટિંગ કરંટ ઉત્પન્ન કરે છે.
$AC$ વાપરવાનો એક મહત્વનો ફાયદો એ છે કે વિદ્યુત પાવરને ઉર્જાના વધુ વ્યય વગર લાંબા અંતર સુધી મોકલી શકાય છે.

(N/A) મુખ્ય તફાવત એ છે કે $DC$ (ડાયરેક્ટ કરંટ) માત્ર એક જ દિશામાં વહે છે,જ્યારે $AC$ (અલ્ટરનેટિંગ કરંટ) સમયાંતરે તેની દિશા બદલે છે.
લાંબા અંતરના પ્રસારણ માટે $AC$ ને પસંદ કરવામાં આવે છે કારણ કે ટ્રાન્સફોર્મરનો ઉપયોગ કરીને તેને ઉચ્ચ વોલ્ટેજ પર લઈ જઈ શકાય છે,જે ટ્રાન્સમિશન લાઈનોમાં ગરમીને કારણે થતા ઉર્જાના વ્યય ($I^2R$ લોસ) ને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
$AC$ નો સ્ત્રોત: $AC$ જનરેટર (અલ્ટરનેટર).
$DC$ નો સ્ત્રોત: $DC$ જનરેટર,બેટરી અથવા સેલ.

(N/A) વાયર માટેનો પ્રમાણિત કલર કોડ આ મુજબ છે: લાઈવ વાયર $Red$ (લાલ),ન્યુટ્રલ વાયર $Black$ (કાળો) અને અર્થિંગ વાયર $Green$ (લીલો) હોય છે.
$(b)$ $2 \ kW$ ના ઇલેક્ટ્રિક ઓવનને $15 \ A$ ની પાવર લાઇન (હાઈ-પાવર સર્કિટ) સાથે જોડવો જોઈએ. આનું કારણ એ છે કે ઓવન ખૂબ જ વધારે વિદ્યુતપ્રવાહ ખેંચે છે $(I = P/V = 2000 \ W / 220 \ V \approx 9.09 \ A)$. જો તેને $5 \ A$ ની લાઈટિંગ સર્કિટ સાથે જોડવામાં આવે,તો વધુ પડતા વિદ્યુતપ્રવાહને કારણે ફ્યુઝ ઉડી જશે અથવા સર્કિટ બ્રેકર ટ્રિપ થઈ જશે,જે વાયરિંગને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અથવા આગ લાગવાનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે.

(D) ફ્યુઝનું કાર્ય અતિશય ઊંચા વિદ્યુત પ્રવાહને વહેતો અટકાવીને વિદ્યુત પરિપથ અને ઉપકરણોનું રક્ષણ કરવાનું છે. તેને ઘરેલું પરિપથમાં 'લાઇવ વાયર' (ફેઝ વાયર) સાથે શ્રેણીમાં જોડવામાં આવે છે.
$(b)$ આપેલ છે: પાવર $(P) = 1.5 \, kW = 1500 \, W$,વોલ્ટેજ $(V) = 220 \, V$.
ઇલેક્ટ્રિક ઇસ્ત્રી દ્વારા ખેંચાતો વિદ્યુત પ્રવાહ $(I)$ નીચે મુજબ ગણી શકાય:
$I = \frac{P}{V} = \frac{1500 \, W}{220 \, V} \approx 6.82 \, A$.
અહીં ઇસ્ત્રી માટે જરૂરી વિદ્યુત પ્રવાહ $(6.82 \, A)$ એ ફ્યુઝના રેટિંગ $(3 \, A)$ કરતા ઘણો વધારે હોવાથી,ફ્યુઝનો તાર ગરમ થઈને પીગળી જશે અને પરિપથ તૂટી જશે. પરિણામે,ઇલેક્ટ્રિક ઇસ્ત્રી કામ કરવાનું બંધ કરી દેશે.

(N/A) $AC$ અને $DC$ વચ્ચેના તફાવત:
| લક્ષણ | $AC$ | $DC$ |
| :--- | :--- | :--- |
| $(i)$ પ્રસારણ | લાંબા અંતર સુધી અસરકારક રીતે પ્રસારિત કરી શકાય છે. | લાંબા અંતર સુધી અસરકારક રીતે પ્રસારિત કરી શકાતું નથી. |
| $(ii)$ દિશા | સમયના નિયમિત અંતરાલે પોતાની દિશા બદલે છે. | પોતાની દિશા બદલતું નથી. |
| $(iii)$ રજૂઆત | સાઈન તરંગ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. | સમયની ધરીને સમાંતર સીધી રેખા દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. |
$(b)$
- ભારતમાં $AC$ સપ્લાયની આવૃત્તિ $50 \, Hz$ છે.
- ઘરેલું પરિપથમાં ન્યુટ્રલ અને લાઈવ વાયર વચ્ચેનો વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત $220 \, V$ થી $240 \, V$ (પ્રમાણિત $220 \, V$) હોય છે.
- આવૃત્તિ $50 \, Hz$ હોવાથી,પ્રવાહ એક સેકન્ડમાં $50$ ચક્ર પૂર્ણ કરે છે. દરેક ચક્રમાં,પ્રવાહ બે વાર દિશા બદલે છે. તેથી,$AC$ એક સેકન્ડમાં $50 \times 2 = 100$ વાર પોતાની દિશા બદલે છે.

(N/A) શોર્ટ સર્કિટિંગ એ પરિપથના બે બિંદુઓ વચ્ચેનો જોડાણ છે જેની વચ્ચેનો અવરોધ ખૂબ જ ઓછો હોય છે. પરિણામે,મોટાભાગનો વિદ્યુતપ્રવાહ પરિપથના ભાગને બાયપાસ કરીને આ બે બિંદુઓ વચ્ચે વહે છે. શોર્ટ સર્કિટિંગ ત્યારે થાય છે જ્યારે લાઈવ વાયર ન્યુટ્રલ વાયરના સીધા સંપર્કમાં આવે છે,જેથી વિદ્યુતપ્રવાહ માટે શૂન્ય અવરોધનો માર્ગ પૂરો પાડે છે. આ સ્થિતિમાં વિદ્યુતપ્રવાહ ઉપકરણમાંથી પસાર થવાને બદલે પરિપથના વાયરોમાંથી ખૂબ જ વધારે માત્રામાં પસાર થાય છે.
ઓવરલોડિંગ: દરેક પરિપથ પૂર્વનિર્ધારિત માત્રામાં પાવર વહન કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે. જ્યારે પરિપથમાં પાવરની માંગ તેની પૂર્વનિર્ધારિત ક્ષમતા કરતા વધી જાય છે,ત્યારે તે પરિપથ ઓવરલોડ થયો છે તેમ કહેવાય છે.

(N/A) રિંગ સિસ્ટમ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ છે.
તેમાં એક રિંગ-સર્કિટ હોય છે. મુખ્ય ફ્યુઝ-બોક્સમાંથી શરૂ થતા વાયર ઘરના તમામ મુખ્ય રૂમમાં ફરીને પાછા ફ્યુઝ-બોક્સમાં આવે છે.
ફ્યુઝ-બોક્સમાં આશરે $30\, A$ રેટિંગનો ફ્યુઝ હોય છે.
દરેક ઉપકરણ માટે રિંગના લાઈવ વાયરથી અલગ જોડાણ લેવામાં આવે છે.
ઉપકરણનો ટર્મિનલ અલગ ફ્યુઝ અને સ્વીચ દ્વારા લાઈવ વાયર સાથે જોડાયેલ હોય છે.
જો કોઈ એક ઉપકરણનો ફ્યુઝ ઉડી જાય,તો તેની અસર અન્ય ઉપકરણો પર થતી નથી.
દરેક ઉપકરણ માટે,જોડાણ માટે વપરાતા વાયર યોગ્ય પ્રવાહ વહન ક્ષમતા ધરાવતા હોવા જોઈએ.

(N/A) વીજળી આપણા રોજિંદા જીવનમાં ઉર્જાનો એક આવશ્યક અને અનુકૂળ સ્ત્રોત છે,પરંતુ જો તેને યોગ્ય રીતે સંભાળવામાં ન આવે તો તે જોખમી બની શકે છે. નીચે મુજબના સુરક્ષાત્મક પગલાં લેવા જોઈએ:
$(i)$ યોગ્ય એમ્પેરેજ અને સારી ઇન્સ્યુલેશન ધરાવતા ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા વાયરનો ઉપયોગ કરો.
$(ii)$ તમામ ખુલ્લા વાયર અને સાંધાઓને ઇન્સ્યુલેટિંગ ટેપથી ઢાંકો.
$(iii)$ પ્લગ,સ્વીચ અને સોકેટ પરના તમામ જોડાણો ચુસ્ત હોવા જોઈએ.
$(iv)$ કોઈપણ ખામીયુક્ત પ્લગ,સ્વીચ અથવા સોકેટને તરત જ બદલો.
$(v)$ રબરના બૂટ અથવા રબરના મોજા પહેર્યા વગર ઇલેક્ટ્રિક સર્કિટના કોઈપણ ભાગને ક્યારેય સ્પર્શશો નહીં.
$(vi)$ યોગ્ય રેટિંગ અને સામગ્રી ધરાવતા ફ્યુઝ અથવા $MCB$ (મિનિએચર સર્કિટ બ્રેકર) નો ઉપયોગ કરો.
$(vii)$ તમામ વિદ્યુત ઉપકરણોનું યોગ્ય રીતે અર્થિંગ (earthing) થયેલું હોવું જોઈએ.
$(viii)$ સ્વીચ અને ફ્યુઝને હંમેશા લાઈવ વાયર (ફેઝ વાયર) સાથે જોડો.
$(ix)$ શોર્ટ સર્કિટ અથવા આગ લાગે ત્યારે મુખ્ય સ્વીચ (main switch) બંધ કરી દો.
$(x)$ વીજળીને કારણે લાગેલી આગને ઓલવવા માટે ક્યારેય પાણીનો ઉપયોગ કરશો નહીં.

(N/A) ઘરેલું વાયરિંગ સર્કિટની યોજનાબદ્ધ આકૃતિ નીચે મુજબ છે:
$(b)$ ધાતુના કવર ધરાવતા વિદ્યુત ઉપકરણો સાથે અર્થ વાયર જોડવો જરૂરી છે જેથી આપણને ઇલેક્ટ્રિક શોકની હાનિકારક અસરોથી બચાવી શકાય. જ્યારે કોઈ વિદ્યુત પ્રવાહ લીક થાય અથવા અન્ય કોઈ ખામી સર્જાય,ત્યારે અર્થ વાયર તે વધારાના પ્રવાહને જમીનમાં લઈ જાય છે,જેનાથી વપરાશકર્તાને ઇલેક્ટ્રિક શોક લાગતો નથી.

(N/A) અર્થિંગ વાયર કોઈપણ લીકેજની સ્થિતિમાં પ્રવાહને જમીનમાં વહેવા માટે ઓછો અવરોધ ધરાવતો માર્ગ પૂરો પાડે છે,જેથી વપરાશકર્તાને વીજળીનો આંચકો લાગતો નથી. ધાતુના વિદ્યુત ઉપકરણોનું અર્થિંગ કરવું જરૂરી છે જેથી જો લાઈવ વાયર ધાતુના કવરને સ્પર્શે તો વપરાશકર્તાને વીજળીના આંચકાથી બચાવી શકાય.
$(b)$ શોર્ટ-સર્કિટિંગ: જ્યારે લાઈવ વાયર સીધા ન્યુટ્રલ વાયરના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે પરિપથમાં અવરોધ શૂન્ય થઈ જવાથી પ્રવાહમાં અચાનક મોટો વધારો થાય છે,જેને શોર્ટ-સર્કિટિંગ કહેવાય છે.
ઓવરલોડિંગ: જ્યારે એક જ સોકેટ કે પરિપથમાં ઘણા બધા વિદ્યુત ઉપકરણો જોડવામાં આવે છે,ત્યારે તે વાયરની ક્ષમતા કરતા વધુ પ્રવાહ ખેંચે છે,જેનાથી વાયર ગરમ થઈ શકે છે,જેને ઓવરલોડિંગ કહેવાય છે.
$(c)$ $(i)$ લાઈટ અને પંખા માટે,ફ્યુઝની ક્ષમતા $5 \,A$ હોય છે.
$(ii)$ $2 \,kW$ કે તેથી વધુ પાવર ધરાવતા ઉપકરણો માટે,ફ્યુઝની ક્ષમતા $15 \,A$ હોય છે.

(N/A) જ્યારે કોઈ વિદ્યુત ઉપકરણની ધાતુની બોડીને પૃથ્વીમાં ઊંડે દાટેલી ધાતુની પ્લેટ સાથે જોડવામાં આવે ત્યારે તેને અર્થિંગ કરેલું કહેવાય છે. અર્થિંગ વાયરનું કાર્ય એ છે કે જ્યારે ઉપકરણમાં વિદ્યુત પ્રવાહ લીક થાય,ત્યારે તે પ્રવાહને જમીનમાં વહેવા માટે ઓછો અવરોધ ધરાવતો માર્ગ પૂરો પાડે છે,જેથી વિદ્યુત આંચકાથી બચી શકાય છે. ધાતુની બોડી ધરાવતા ઉપકરણોનું અર્થિંગ કરવું જરૂરી છે કારણ કે જો લાઈવ વાયર ધાતુના આવરણને સ્પર્શે,તો પ્રવાહ વપરાશકર્તાના શરીરમાંથી પસાર થવાને બદલે સીધો જમીનમાં જાય છે,જે સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.
$(b)$ $(i)$ શોર્ટ સર્કિટિંગ: જ્યારે લાઈવ વાયર અને ન્યુટ્રલ વાયર એકબીજાના સીધા સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે પરિપથમાં પ્રવાહ અચાનક વધી જાય છે,જેને શોર્ટ સર્કિટિંગ કહેવાય છે.
$(ii)$ ઓવરલોડિંગ: જ્યારે એક જ સોકેટમાં ઘણા બધા વિદ્યુત ઉપકરણો જોડવામાં આવે છે,ત્યારે પરિપથની ક્ષમતા કરતાં વધુ પ્રવાહ ખેંચાય છે,જેને ઓવરલોડિંગ કહેવાય છે,જેના કારણે વાયર ગરમ થઈ શકે છે.