Food Chains and Webs Questions in Gujarati

(B) લીલી વનસ્પતિઓ પ્રાથમિક ઉત્પાદકો છે અને નિવસનતંત્રમાં તમામ સજીવો માટે ઉર્જાનો અંતિમ સ્ત્રોત છે.
જો પૃથ્વી પરથી તમામ લીલી વનસ્પતિઓ અદ્રશ્ય થઈ જાય,તો આહાર શૃંખલા ખોરવાઈ જશે.
તૃણાહારીઓ,જે ખોરાક માટે સીધી રીતે વનસ્પતિઓ પર આધાર રાખે છે,તેઓ ભૂખમરાને કારણે મૃત્યુ પામશે.
ત્યારબાદ,માંસાહારીઓ,જે ખોરાક માટે તૃણાહારીઓ પર આધાર રાખે છે,તેઓ પણ શિકારના અભાવે મૃત્યુ પામશે,જેના પરિણામે પૃથ્વી પરથી જીવનનો નાશ થશે.

(B) આહાર શૃંખલામાં,પોષક સ્તરો નીચે મુજબ ગોઠવાયેલા હોય છે:
$1$. પ્રથમ પોષક સ્તર $(T_1)$ ઉત્પાદકો (સ્વયંપોષી) જેમ કે વનસ્પતિઓ દ્વારા રોકાયેલું હોય છે.
$2$. બીજું પોષક સ્તર $(T_2)$ પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (તૃણાહારીઓ) દ્વારા રોકાયેલું હોય છે જે ઉત્પાદકો પર આધાર રાખે છે.
$3$. ત્રીજું પોષક સ્તર $(T_3)$ દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ (માંસાહારીઓ) દ્વારા રોકાયેલું હોય છે જે તૃણાહારીઓ પર આધાર રાખે છે.
તેથી,ત્રીજું પોષક સ્તર હંમેશા માંસાહારીઓ દ્વારા રોકાયેલું હોય છે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરમાંથી બીજા પોષક સ્તરમાં માત્ર $10\%$ ઉર્જાનું વહન થાય છે,જ્યારે $90\%$ ઉર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે.
ધારો કે ઉત્પાદક સ્તર $(T_1)$ પરની ઉર્જા $E$ છે.
$T_1$ (ઘાસ) = $E$
$T_2$ (તીડ) = $E \times 0.1$
$T_3$ (દેડકો) = $E \times 0.1 \times 0.1 = E \times 0.01$
$T_4$ (સાપ) = $E \times 0.1 \times 0.1 \times 0.1 = E \times 0.001$
ચોથા પોષક સ્તર $(T_4)$ પરની ઉર્જા $5 \, kJ$ આપેલી છે:
$E \times 0.001 = 5 \, kJ$
$E = 5 / 0.001 = 5000 \, kJ$
તેથી,ઉત્પાદક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જા $5000 \, kJ$ છે.

(A) જૈવિક વિશાલન (biomagnification) એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં બિન-જૈવવિઘટનીય પદાર્થો,જેમ કે જંતુનાશકો (દા.ત.,$DDT$),આહાર શૃંખલાના દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે વધતા પ્રમાણમાં એકઠા થાય છે.
આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે આ પદાર્થોનું સજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી અને તે ઉચ્ચ સાંદ્રતામાં આગલા સ્તર સુધી પહોંચે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(D) લિન્ડેમેન દ્વારા આપવામાં આવેલા $10\%$ ના નિયમ મુજબ,સજીવોના કોઈ ચોક્કસ પોષક સ્તરમાં પ્રવેશતી ઉર્જાના માત્ર $10\%$ જેટલી જ ઉર્જા તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.
આ ઉર્જા સજીવોના જૈવભારમાં રાસાયણિક ઉર્જા (કાર્બોદિત,પ્રોટીન અને ચરબી જેવા કાર્બનિક સંયોજનો) ના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત હોય છે.
બાકીની $90\%$ ઉર્જા ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન ઉષ્મા સ્વરૂપે પર્યાવરણમાં મુક્ત થાય છે અથવા સજીવની પોતાની જીવન પ્રવૃત્તિઓ માટે વપરાય છે.

(A) $\text{આહાર } \text{શૃંખલા}$ એ નિવસનતંત્રમાં ઉર્જાના વહનનો એક સીધો રેખીય માર્ગ દર્શાવે છે。
જોકે, પ્રકૃતિમાં સજીવો ઘણીવાર વિવિધ પોષક સ્તરોના અનેક સ્ત્રોતો પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે。
જ્યારે આ અનેક આહાર શૃંખલાઓ એકબીજા સાથે જોડાય છે, ત્યારે તે એક જટિલ નેટવર્ક બનાવે છે જેને $\text{આહાર } \text{જાળ}$ કહેવામાં આવે છે。
કારણ કે ઉચ્ચ પોષક સ્તરના સજીવો નીચલા સ્તરના વિવિધ પ્રકારના સજીવોને ખાય છે, તેથી આ આંતરજોડાયેલા પોષણ સંબંધોને $\text{આહાર } \text{જાળ}$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે。

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જા સૂર્યમાંથી સૌર વિકિરણ સ્વરૂપે પ્રવેશે છે। ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) આ ઉર્જાને ગ્રહણ કરે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા તેને રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે। જેમ જેમ ઉર્જા એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર તરફ આગળ વધે છે (દા.ત., ઉત્પાદકોથી પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ, અને ત્યારબાદ દ્વિતીય ઉપભોગીઓ તરફ), ત્યારે ઉર્જાના $10\%$ ના નિયમ મુજબ દરેક તબક્કે ઉર્જાનો મોટો ભાગ ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે। એકવાર ઉર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામ્યા પછી, ઉત્પાદકો દ્વારા તેનો પુનઃઉપયોગ કે રિસાયકલ કરી શકાતો નથી, તેથી પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાનો પ્રવાહ હંમેશા એક-માર્ગી હોય છે।

(A) આહાર શૃંખલામાં પોષક સ્તરોની સંખ્યા ઊર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ દ્વારા મર્યાદિત હોય છે. આ નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઊર્જાના માત્ર $10\%$ જેટલી જ ઊર્જા તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે. બાકીની ઊર્જા ચયાપચયની ક્રિયાઓ દરમિયાન ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય થાય છે. પરિણામે,$3$ થી $4$ પોષક સ્તરો પછી,બાકી રહેલી ઊર્જાનું પ્રમાણ એટલું ઓછું હોય છે કે તે પછીના સ્તરના સજીવોના અસ્તિત્વને ટકાવી શકતું નથી. તેથી,ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર ઊર્જામાં થતો ઘટાડો એ મર્યાદિત પરિબળ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાના સ્થાનાંતરણના $10\%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરથી બીજા ઉચ્ચ પોષક સ્તર પર માત્ર $10\%$ ઉર્જા જ સ્થાનાંતરિત થાય છે.
તેથી,મહત્તમ ઉર્જા પ્રથમ પોષક સ્તર $(T_1)$ પર ઉપલબ્ધ હોય છે,જેમાં ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ)નો સમાવેશ થાય છે.
જેમ આપણે પિરામિડમાં $T_1$ થી $T_4$ તરફ ઉપર જઈએ છીએ,તેમ દરેક ક્રમિક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટતું જાય છે.

(B) આપેલ આહાર શૃંખલામાં,ઘાસ $\to$ હરણ $\to$ વાઘ,હરણ પ્રાથમિક ઉપભોક્તા તરીકે કાર્ય કરે છે અને તે વાઘ માટે ખોરાકનો એકમાત્ર સ્ત્રોત છે.
જો આ નિવસનતંત્રમાંથી હરણને દૂર કરવામાં આવે,તો વાઘ તેનો ખોરાકનો સ્ત્રોત ગુમાવશે,જેના કારણે ભૂખમરાને લીધે વાઘની વસ્તીમાં ઘટાડો થશે.
સાથે જ,હરણ (પ્રાથમિક ઉપભોક્તા) ઘાસ ખાવા માટે હાજર ન હોવાથી,ઘાસના વપરાશના અભાવે ઘાસની વસ્તીમાં વધારો થશે.

(D) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,ઉર્જાનો પ્રવાહ ચોક્કસ પોષક સ્તરના ક્રમને અનુસરે છે.
$1$. ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) પ્રથમ પોષક સ્તરે હોય છે.
$2$. પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (તીડ જેવા શાકાહારીઓ) ઉત્પાદકો પર નભે છે અને બીજા પોષક સ્તરે હોય છે.
$3$. દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ (દેડકા જેવા માંસાહારીઓ) પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ પર નભે છે અને ત્રીજા પોષક સ્તરે હોય છે.
જ્યારે તીડને દેડકા દ્વારા ખાવામાં આવે છે,ત્યારે ઉર્જાનું સ્થાનાંતરણ તીડ (પ્રાથમિક ઉપભોક્તા) થી દેડકા (દ્વિતીય ઉપભોક્તા) તરફ થાય છે.

(N/A) તળાવના નિવસનતંત્રમાં જોવા મળતી સામાન્ય આહાર શૃંખલા નીચે મુજબ છે:
ફાઈટોપ્લેન્કટોન (ઉત્પાદકો) $\to $ ઝૂપ્લેન્કટોન (પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ) $\to $ નાની માછલીઓ (દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ) $\to $ મોટી માછલીઓ અથવા પક્ષીઓ (તૃતીય ઉપભોક્તાઓ).
આ ક્રમ જલીય પર્યાવરણમાં ઉત્પાદકોથી લઈને વિવિધ સ્તરના ઉપભોક્તાઓ સુધી ઉર્જાના પ્રવાહને દર્શાવે છે.

(N/A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાનો પ્રવાહ આ મુજબ હોય છે: $\text{સૂર્ય} \to \text{ઉત્પાદક} \to \text{તૃણાહારી} \to \text{માંસાહારી}$.
આ પ્રવાહ એકમાર્ગી ગણાય છે કારણ કે ઉર્જા એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર તરફ વહે છે અને તે ક્યારેય પાછી પાછલા સ્તર પર જઈ શકતી નથી.
સમર્થન: ઉર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ,દરેક પોષક સ્તરે નોંધપાત્ર ઉર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે. ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર ઉપલબ્ધ ઉર્જા નિમ્ન સ્તરો કરતા ઘણી ઓછી હોવાથી,ઉર્જા ઉચ્ચ પોષક સ્તરથી નિમ્ન પોષક સ્તર તરફ પાછી વહી શકતી નથી.

(N/A)

આહાર શૃંખલા	આહાર જાળ
$(a)$ આહાર શૃંખલા એ સજીવોની એક સીધી રેખીય શ્રેણી છે જેમાં પોષક તત્વો અને ઉર્જા એક સજીવમાંથી બીજા સજીવમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.	$(a)$ આહાર જાળ એ આંતરજોડાયેલી આહાર શૃંખલાઓનું એક જટિલ નેટવર્ક છે જે નિવસનતંત્રમાં વિવિધ પોષણ સંબંધો દર્શાવે છે.
$(b)$ આહાર શૃંખલામાં,ઉચ્ચ પોષક સ્તરનો સજીવ નીચલા પોષક સ્તરના માત્ર એક જ પ્રકારના સજીવ પર આધાર રાખે છે.	$(b)$ આહાર જાળમાં,ઉચ્ચ પોષક સ્તરનો સજીવ વિવિધ નીચલા પોષક સ્તરોના અનેક પ્રકારના સજીવો પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખી શકે છે.

(C) આહાર શૃંખલા આ મુજબ છે: ઘાસ (ઉત્પાદક) $\rightarrow$ કીટક (પ્રાથમિક ઉપભોક્તા) $\rightarrow$ દેડકો (દ્વિતીય ઉપભોક્તા) $\rightarrow$ સાપ (તૃતીય ઉપભોક્તા).
આ ક્રમમાં,ઘાસ $1^{\text{st}}$ પોષક સ્તર ધરાવે છે.
કીટક $2^{\text{nd}}$ પોષક સ્તર ધરાવે છે.
દેડકો $3^{\text{rd}}$ પોષક સ્તર ધરાવે છે.
સાપ $4^{\text{th}}$ પોષક સ્તર ધરાવે છે.
તેથી,દેડકો $3^{\text{rd}}$ પોષક સ્તર પર છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10\%$ જ તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે.
અહીં પ્રથમ પોષક સ્તર (ઉત્પાદકો) પર ઉર્જા $10,000 \, J$ છે.
બીજા પોષક સ્તર પર ઉર્જા = $10,000 \, J$ ના $10\%$.
ગણતરી: $(10 / 100) \times 10,000 = 1,000 \, J$.
તેથી,બીજા પોષક સ્તરના સજીવો માટે ઉપલબ્ધ ઉર્જા $1,000 \, J$ હશે.

(A) આહાર શૃંખલામાં પ્રથમ પોષક સ્તર હંમેશા લીલી વનસ્પતિ હોય છે કારણ કે તેઓ ઉત્પાદકો છે.
માત્ર લીલી વનસ્પતિમાં જ હરિતદ્રવ્ય (chlorophyll) હોય છે,જે તેમને સૂર્યમાંથી વિકિરણ ઉર્જા મેળવવામાં મદદ કરે છે.
પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા,તેઓ આ સૌર ઉર્જાને ગ્લુકોઝ (ખોરાક) ના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
આહાર શૃંખલાના અન્ય તમામ સજીવો તેમના અસ્તિત્વ માટે આ સંગ્રહિત રાસાયણિક ઉર્જા પર આધાર રાખતા હોવાથી,વનસ્પતિઓએ પ્રથમ પોષક સ્તર પર રહેવું અનિવાર્ય છે.

(C) આહાર શૃંખલામાં,પ્રથમ પોષક સ્તર ઉત્પાદકો (સ્વયંપોષીઓ) દ્વારા રોકાયેલું હોય છે જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે. તૃણાહારીઓ,જે સીધા આ ઉત્પાદકો પર ખોરાક તરીકે નિર્ભર રહે છે,તેઓ હંમેશા બીજા પોષક સ્તરે હોય છે. માંસાહારીઓ આહાર શૃંખલાની રચનાના આધારે ત્રીજા અથવા તેનાથી ઉચ્ચ પોષક સ્તરે હોય છે.

(B) નિવસનતંત્રમાં,આહાર શૃંખલાની શરૂઆત ઉત્પાદકો (વનસ્પતિ/અનાજ) થી થાય છે જે $First$ પોષક સ્તર ધરાવે છે.
ઉંદર સીધા અનાજ ખાય છે,તેથી તેઓ પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ છે.
પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ આહાર શૃંખલામાં $Second$ પોષક સ્તર ધરાવે છે.

(C) જ્યારે જંતુનાશકો જેવા હાનિકારક રસાયણો આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પરના સજીવોના પેશીઓમાં એકઠા થાય છે, જેને જૈવિક વિશાલન (biomagnification) કહેવામાં આવે છે.
એકવાર જંતુનાશક આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશે પછી, તેનું સરળતાથી વિઘટન થતું નથી કે તે શરીરમાંથી બહાર નીકળતું નથી.
પરિણામે, તેની સાંદ્રતા દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે ઉત્તરોત્તર વધતી જાય છે અને સર્વોચ્ચ માંસાહારી સજીવોમાં તે સૌથી વધુ જોવા મળે છે.

(C) ઘાસના મેદાનના નિવસનતંત્રમાં,તૃણાહારીઓ પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ તરીકે કાર્ય કરે છે જે ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે.
જો તમામ તૃણાહારીઓને દૂર કરવામાં આવે,તો માંસાહારીઓ (દ્વિતીય અને તૃતીય ઉપભોક્તાઓ) તેમનો ખોરાક ગુમાવશે અને અંતે મૃત્યુ પામશે.
સાથે જ,ઉત્પાદકોનું ભક્ષણ થશે નહીં,જેના પરિણામે તેમની વસ્તીમાં અનિયંત્રિત વધારો થશે,જે નિવસનતંત્રના સંતુલનને ખોરવી નાખશે.

(N/A) પરિસ્થિતિકીય પિરામિડમાં,પોષક સ્તરોને પાયાથી ટોચ સુધી ગોઠવવામાં આવે છે.
$1$. પાયાનું સ્તર ઉત્પાદકો (Producers) નું બનેલું હોય છે.
$2$. ઉત્પાદકોની ઉપરનું સ્તર $X$ છે,જે પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (Primary consumers) (તૃણાહારીઓ) દર્શાવે છે.
$3$. પ્રાથમિક ઉપભોગીઓની ઉપરનું સ્તર દ્વિતીયક ઉપભોગીઓ (Secondary consumers) છે.
$4$. સૌથી ઉપરનું સ્તર $Z$ એ તૃતીયક ઉપભોગીઓ (Tertiary consumers) (માંસાહારીઓ) દર્શાવે છે.
તેથી,$X$ એ પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ છે અને $Z$ એ તૃતીયક ઉપભોગીઓ છે.

(N/A) પોષક સ્તરો એ આહાર શૃંખલાના એવા ચોક્કસ તબક્કાઓ અથવા પગથિયાં છે જેના દ્વારા ઉર્જા એક સજીવમાંથી બીજા સજીવમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.
આહાર શૃંખલાનું ઉદાહરણ:
ઘાસ $\rightarrow$ તીડ $\rightarrow$ દેડકો $\rightarrow$ સાપ $\rightarrow$ મોર
આ આહાર શૃંખલામાં રહેલા વિવિધ પોષક સ્તરો નીચે મુજબ છે:
$1$. ઘાસ (ઉત્પાદક): પ્રથમ પોષક સ્તર $(T_1)$
$2$. તીડ (પ્રાથમિક ઉપભોગી): દ્વિતીય પોષક સ્તર $(T_2)$
$3$. દેડકો (દ્વિતીયક ઉપભોગી): તૃતીય પોષક સ્તર $(T_3)$
$4$. સાપ (તૃતીયક ઉપભોગી): ચતુર્થ પોષક સ્તર $(T_4)$
$5$. મોર (ચતુર્થક ઉપભોગી): પંચમ પોષક સ્તર $(T_5)$

(A) આહાર-શૃંખલા એ સજીવોનો એવો ક્રમ દર્શાવે છે જેના દ્વારા નિવસનતંત્રમાં ઉર્જાનું વહન થાય છે,જે સામાન્ય રીતે ઉત્પાદક (વનસ્પતિ) થી શરૂ થઈને ઉપભોગીઓ સુધી જાય છે.
વિકલ્પ $A$ માં,ઘાસ એ ઉત્પાદક છે,બકરી એ પ્રાથમિક ઉપભોગી (તૃણાહારી) છે,અને મનુષ્ય એ દ્વિતીય અથવા તૃતીય ઉપભોગી (મિશ્રાહારી) છે.
આ ક્રમ ઉર્જાના યોગ્ય વહનને દર્શાવે છે: $Grass \rightarrow Goat \rightarrow Human$.
વિકલ્પ $B$,$C$,અને $D$ એવો તાર્કિક ખોરાકનો ક્રમ દર્શાવતા નથી જેમાં એક સજીવ બીજા સજીવને ખાય છે.

(B) જો કોઈપણ પોષક સ્તરના તમામ સજીવો અથવા સભ્યોને દૂર કરવામાં આવે, તો પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (ecosystem) ચોક્કસપણે નુકસાન પામશે。
ઉદાહરણ તરીકે, આહાર શૃંખલામાં: $\text{ઘાસ } \rightarrow \text{તીડ } \rightarrow \text{દેડકો } \rightarrow \text{સાપ } \rightarrow \text{મોર}$.
જો બધા તીડને મારી નાખવામાં આવે અથવા દૂર કરવામાં આવે, તો દેડકાને ખોરાક મળશે નહીં અને તેઓ કાં તો મૃત્યુ પામશે અથવા ખોરાકની શોધમાં અન્ય જગ્યાએ સ્થળાંતર કરશે。
જો સાપને મારી નાખવામાં આવે, તો દેડકાની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે, જે સમગ્ર પરિસ્થિતિકીય તંત્રના સંતુલનને ખોરવી નાખશે。

(B) કોઈપણ પોષક સ્તરના તમામ સજીવોને દૂર કરવાની અસર દરેક પોષક સ્તર માટે અલગ-અલગ હોય છે.
જો ઉત્પાદકોને દૂર કરવામાં આવે,તો આખી આહાર શૃંખલા પડી ભાંગે છે કારણ કે ઉર્જાનો કોઈ સ્ત્રોત રહેતો નથી.
જો પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓને દૂર કરવામાં આવે,તો ઉત્પાદકોની સંખ્યા વધી જાય છે અને દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ ભૂખે મરે છે.
જો ઉચ્ચ માંસાહારીઓને દૂર કરવામાં આવે,તો નીચલા પોષક સ્તરોના સજીવોની વસ્તી અનિયંત્રિત રીતે વધે છે,જેનાથી અતિશય ચરાણ અને પારિસ્થિતિક અસંતુલન સર્જાય છે.
તેથી,ઇકોસિસ્ટમને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના કોઈપણ પોષક સ્તરના સજીવોને દૂર કરવા શક્ય નથી,કારણ કે દરેક સ્તર આહાર જાળના સંતુલનને જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) જૈવિક વિશાલન એ આહાર શૃંખલાના દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે સજીવોના પેશીઓમાં જૈવ-અવિઘટનીય ઝેરી પદાર્થો (જેમ કે જંતુનાશકો અથવા ભારે ધાતુઓ) ની સાંદ્રતા વધવાની પ્રક્રિયા છે.
હા,આ વિશાલનનું સ્તર નિવસનતંત્રના વિવિધ સ્તરો પર અલગ-અલગ હોય છે.
જેમ આપણે આહાર શૃંખલામાં ઉપરની તરફ જઈએ છીએ,તેમ આ રસાયણોની સાંદ્રતા વધતી જાય છે.
તેથી,મહત્તમ સાંદ્રતા સૌથી ઉચ્ચ પોષક સ્તરના સજીવો (સર્વોચ્ચ માંસાહારી) માં જોવા મળે છે,જ્યારે ન્યૂનતમ સાંદ્રતા સૌથી નીચલા પોષક સ્તરના સજીવો (ઉત્પાદકો) માં જોવા મળે છે.

(N/A) આહાર શૃંખલા એ એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર સુધી ઉર્જાના પ્રવાહનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જંગલના નિવસનતંત્રમાં,એક સામાન્ય આહાર શૃંખલા નીચે મુજબ છે:
ઘાસ (ઉત્પાદક) $\rightarrow$ હરણ (પ્રાથમિક ઉપભોક્તા) $\rightarrow$ વાઘ (દ્વિતીય/તૃતીય ઉપભોક્તા).

(A) $DDT$ એ અજૈવવિઘટનીય રાસાયણિક પદાર્થ છે જે જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તોડી શકાતો નથી.
તે આહાર શૃંખલાના દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે એકઠું થાય છે,જેને જૈવિક વિશાલન (biological magnification) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કારણ કે મનુષ્ય આ આહાર શૃંખલામાં સૌથી ઉચ્ચ પોષક સ્તરે છે,તેથી નીચેના પોષક સ્તરોમાંથી તેના સેવનની સંચિત અસરને કારણે મનુષ્યમાં $DDT$ નું પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળે છે.

(N/A) આ યોજના એક જલીય આહાર શૃંખલા (food chain) દર્શાવે છે.
તે ઉર્જાના વહનનો $10 \%$ નો નિયમ દર્શાવે છે,જે મુજબ એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જ તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે.
આ ઉદાહરણમાં:
- ફાયટોપ્લેન્કટોન $(400 \text{ kJ})$ $\rightarrow$ ઝૂપ્લેન્કટોન $(40 \text{ kJ})$
- ઝૂપ્લેન્કટોન $(40 \text{ kJ})$ $\rightarrow$ નાની માછલીઓ $(4 \text{ kJ})$
- નાની માછલીઓ $(4 \text{ kJ})$ $\rightarrow$ મોટી માછલી $(0.4 \text{ kJ})$
દરેક પગલું અગાઉના સ્તરથી ઉર્જાનું $10 \%$ વહન દર્શાવે છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાના વહન માટેના $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જ તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે.
આપેલ છે: ઉત્પાદક સ્તર (ઘાસ) પરની ઉર્જા = $4000 \ J$.
$1$. પ્રાથમિક ઉપભોક્તા (તીડ) ને મળતી ઉર્જા = $4000 \ J$ ના $10 \% = 400 \ J$.
$2$. દ્વિતીય ઉપભોક્તા (દેડકો) ને મળતી ઉર્જા = $400 \ J$ ના $10 \% = 40 \ J$.
$3$. તૃતીય ઉપભોક્તા (સાપ) ને મળતી ઉર્જા = $40 \ J$ ના $10 \% = 4 \ J$.
તેથી,દેડકાને $40 \ J$ અને સાપને $4 \ J$ ઉર્જા પ્રાપ્ત થશે.

(N/A) આહાર શૃંખલામાં દરેક પોષક સ્તરે જૈવ-અવિઘટનીય રસાયણોનું ક્રમશઃ સંચય થવાની ઘટનાને જૈવિક વિશાલન કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં,આવા હાનિકારક રસાયણો (જેમ કે જંતુનાશકો) સજીવો દ્વારા વિઘટિત થતા નથી,તેથી તેઓ એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર પર જતાં તેમની સાંદ્રતામાં વધારો થાય છે.

(C) આપેલી આહાર શૃંખલામાં: $\text{ઘઉં } \rightarrow \text{ઉંદર } \rightarrow \text{સાપ } \rightarrow \text{મોર}$.
જો બધા જ સાપને મારી નાખવામાં આવે, તો ઉંદરનો મુખ્ય શિકારી દૂર થઈ જશે, જેના કારણે ઉંદરોની વસ્તીમાં અનિયંત્રિત વધારો થશે.
ખોરાક (સાપ) ના અભાવને કારણે, મોરની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે કારણ કે તેઓ ભૂખમરાનો સામનો કરશે.
આમ, મધ્યવર્તી પોષક સ્તરને દૂર કરવાથી સમગ્ર નિવસનતંત્રનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં પોષક સ્તરો એ આહાર શૃંખલામાં સજીવના સ્થાન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
$(i)$ બીજું પોષક સ્તર: આ પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (તૃણાહારીઓ) છે જે સીધા ઉત્પાદકો પર નભે છે. આપેલા સજીવોમાંથી,સસલું એ તૃણાહારી છે.
$(ii)$ ત્રીજું પોષક સ્તર: આ દ્વિતીય ઉપભોગીઓ (માંસાહારીઓ) છે જે પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ પર નભે છે. આપેલા સજીવોમાંથી,દેડકો અને શિયાળ વિવિધ આહાર શૃંખલાઓમાં દ્વિતીય ઉપભોગી તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) જો આપેલી આહાર શૃંખલામાંથી હરણને દૂર કરવામાં આવે,તો નીચે મુજબની અસરો જોવા મળશે:
$1$. વાઘ જીવિત રહી શકશે નહીં કારણ કે તેમનો ખોરાકનો મુખ્ય સ્ત્રોત (હરણ) દૂર થઈ ગયો છે.
$2$. વનસ્પતિની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે કારણ કે તેમને ખાનાર પ્રાથમિક ઉપભોક્તા (હરણ) હવે ત્યાં હાજર નથી.

(N/A) આહાર જાળ એ નિવસનતંત્રમાં સજીવો વચ્ચેના જટિલ પોષણ સંબંધોને દર્શાવે છે. તે ઘણી બધી આંતરજોડાયેલી આહાર શૃંખલાઓનું બનેલું હોય છે. જો કોઈ એક સજીવ લુપ્ત થાય અથવા તેની સંખ્યા ઘટી જાય,તો તેના પર આધારિત અન્ય સજીવો પાસે ખોરાક માટે અન્ય વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હોય છે. આ વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા આહાર શૃંખલાને તૂટી પડતી અટકાવે છે અને આ રીતે,આહાર જાળ નિવસનતંત્રની એકંદર સ્થિરતામાં વધારો કરે છે.

(N/A) આહારજાળ એ આંતરજોડાયેલી આહાર શૃંખલાઓનું એક જટિલ તંત્ર છે,જે નિવસનતંત્રમાં વિવિધ સજીવો વચ્ચેના પોષણ સંબંધો દર્શાવે છે.
નિવસનતંત્ર માટે તેનું મહત્વ:
$1$. તે વિવિધ સજીવોની પરસ્પર નિર્ભરતા જાળવી રાખીને નિવસનતંત્રનું સંતુલન જાળવે છે.
$2$. જો કોઈ એક વસ્તીમાં ઘટાડો થાય,તો તે ઉપભોગીઓ માટે ખોરાકના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પૂરા પાડીને નિવસનતંત્રને સ્થિરતા આપે છે.
$3$. તે વિવિધ પોષક સ્તરો દ્વારા ઉર્જાના પ્રવાહ અને પોષક દ્રવ્યોના ચક્રીય વહનમાં મદદ કરે છે.

(N/A) ઉર્જા સ્થાનાંતરણના $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જ તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે સ્થાનાંતરિત થાય છે.
$(b)$ લીલી વનસ્પતિઓ (ઉત્પાદકો) તેમના પાંદડા પર પડતી સૂર્ય ઉર્જાના આશરે $1 \%$ જેટલા ભાગને ગ્રહણ કરે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા તેને ખોરાક ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે.

(C) $(i)$ શાકાહારી પ્રાણીઓની વસ્તી અનિયંત્રિત રીતે વધશે કારણ કે તેમના કુદરતી શિકારીઓ ઘટી ગયા છે.
$(ii)$ શાકાહારી પ્રાણીઓની વધતી જતી સંખ્યાને કારણે વધુ પડતા ચરાણને લીધે સ્વયંપોષી સજીવો (ઉત્પાદકો) પૃથ્વી પરથી નાશ પામશે.
$(iii)$ આ બંને પરિબળો આહાર શૃંખલા અને આહાર જાળને ખોરવી નાખશે,જે અંતે નિવસનતંત્રના વિનાશ અથવા ગંભીર અસંતુલન તરફ દોરી જશે.

(N/A) $(i)$ આહાર શૃંખલામાં ઉર્જાનું વહન એકદિશીય હોય છે, જે ઉત્પાદકોથી પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ, ત્યારબાદ દ્વિતીય ઉપભોગીઓ અને અંતે સર્વોચ્ચ માંસાહારીઓ તરફ જાય છે.
$(ii)$ ના, ખોરાક અને ઉર્જા પાછલા પોષક સ્તર તરફ પાછા જઈ શકતા નથી. આનું કારણ એ છે કે ઉર્જાના વહનના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, દરેક પોષક સ્તરે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન ઉર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે. એકવાર ઉર્જા ઉચ્ચ પોષક સ્તરે સ્થાનાંતરિત થઈ જાય, પછી તે પાછલા સ્તર માટે ઉપલબ્ધ રહેતી નથી.

(N/A)

પ્રથમ પોષક સ્તર	ત્રીજું પોષક સ્તર
$1$. આ પોષક સ્તરના સજીવો વનસ્પતિઓ છે,જેમને ઉત્પાદકો પણ કહેવામાં આવે છે.	$1$. આ પોષક સ્તરના સજીવો પ્રાણીઓ છે,જેમને દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ પણ કહેવામાં આવે છે.
$2$. તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા સૌર ઊર્જાનું રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતર કરે છે. ઉદાહરણ: ઘાસ (બધી લીલી વનસ્પતિઓ).	$2$. તેઓ પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (શાકાહારીઓ) ને ખાઈને રાસાયણિક ઊર્જા મેળવે છે. ઉદાહરણ: માંસાહારી પ્રાણીઓ (દા.ત.,સિંહ).

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાના સ્થાનાંતરણના $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જ આગામી પોષક સ્તરે સ્થાનાંતરિત થાય છે.
બાકીની $90 \%$ ઉર્જા પર્યાવરણમાં ગુમાવાય છે.
આ ઉર્જા મુખ્યત્વે સજીવ દ્વારા તેની પોતાની ચયાપચયની ક્રિયાઓ (જેમ કે શ્વસન,હલનચલન અને વૃદ્ધિ) માટે વપરાય છે અને અંતે ઉષ્મા સ્વરૂપે પર્યાવરણમાં મુક્ત થાય છે.

(N/A)

આહાર શૃંખલા	આહાર જાળ
$1$. તે સજીવોની એક સીધી શૃંખલા છે જે 'કોણ કોને ખાય છે' તે દર્શાવે છે.	$1$. તે નિવસનતંત્રમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી ઘણી આહાર શૃંખલાઓનું એક જટિલ નેટવર્ક છે.
$2$. આહાર શૃંખલામાં કોઈ આંતર-જોડાણો હોતા નથી.	$2$. આહાર જાળમાં ઘણા આંતર-જોડાણો હોય છે.

(N/A) બીજા પોષક સ્તર અને ચોથા પોષક સ્તર વચ્ચેનો તફાવત:

બીજું પોષક સ્તર	ચોથું પોષક સ્તર
$1$. આ પોષક સ્તરના સજીવો તૃણાહારી હોય છે.	$1$. આ પોષક સ્તરના સજીવો માંસાહારી હોય છે.
$2$. તેઓ ઉત્પાદકોની નજીક હોવાથી વધુ ઉર્જા મેળવે છે. ઉદાહરણ: $\text{હરણ}, \text{સસલું}, \text{તીડ}$.	$2$. તેઓ ઉત્પાદકોથી દૂર હોવાથી ઓછી ઉર્જા મેળવે છે. ઉદાહરણ: $\text{સાપ}, \text{મોર}, \text{બાજ}$.

(N/A) જો બધા જ સિંહોને દૂર કરવામાં આવે,તો શિકારીઓના અભાવને કારણે હરણની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. આ અતિવસ્તીને કારણે વધુ પડતું ચરાણ થશે,જેનાથી ઘાસનું પ્રમાણ ઘટશે અને અંતે જમીનનું ધોવાણ થઈ શકે છે.
$(b)$ જો બધા જ હરણોને દૂર કરવામાં આવે,તો સિંહો તેમનો મુખ્ય ખોરાક ગુમાવશે,જેના પરિણામે ભૂખમરાને કારણે સિંહોની વસ્તીમાં ઘટાડો થશે. બીજી તરફ,ઘાસ ખાનારા પ્રાણીઓ ન હોવાથી ઘાસનું પ્રમાણ વધશે.

(N/A) ઉર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10\%$ જેટલી જ ઉર્જા તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે.
આગામી સ્તરના ઉપભોક્તાઓ માટે ખૂબ જ ઓછી ઉર્જા ઉપલબ્ધ હોવાને કારણે, આહાર શૃંખલાઓ સામાન્ય રીતે માત્ર ત્રણ કે ચાર ચરણોની જ હોય છે.
દરેક ચરણે ઉર્જાનો વ્યય એટલો મોટો હોય છે કે ચાર પોષક સ્તરો પછી પાંચમા સ્તરને ટકાવી રાખવા માટે ખૂબ જ ઓછી ઉપયોગી ઉર્જા બાકી રહે છે.

(B) $\text{આહાર } \text{શૃંખલા}$ એ સજીવોની એક રેખીય શ્રેણી છે જેના દ્વારા ઉર્જાનું વહન થાય છે।
જો કે, પ્રકૃતિમાં સજીવો ભાગ્યે જ માત્ર એક જ પ્રકારના સજીવ પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે।
મોટાભાગના સજીવો નીચલા પોષક સ્તરના અનેક પ્રકારના સજીવો પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે, જે ખોરાક સંબંધોનું એક જટિલ અને આંતરજોડાયેલું નેટવર્ક બનાવે છે।
આ અનેક આહાર શૃંખલાઓના આંતરજોડાયેલા નેટવર્કને $\text{આહાર } \text{જાળ}$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।

(C) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં, ઉર્જા સૂર્યમાંથી આવે છે અને ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે。
જેમ જેમ ઉર્જા એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર તરફ જાય છે (દા.ત., ઉત્પાદકોથી પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ અને ત્યારબાદ દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ તરફ), તેમ $10\%$ ના નિયમ મુજબ દરેક તબક્કે ઉર્જાનો મોટો ભાગ ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે。
ઉર્જા એકવાર ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામ્યા પછી ઉત્પાદકો દ્વારા ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાતી નથી, તેથી ઉર્જાનો પ્રવાહ હંમેશા એક-માર્ગી હોય છે, જે સૂર્યથી ઉત્પાદકો અને ત્યારબાદ ઉચ્ચ પોષક સ્તરો તરફ વહે છે。

(C) લિન્ડેમેન દ્વારા પ્રસ્તાવિત $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,સજીવોના કોઈ ચોક્કસ પોષક સ્તરમાં પ્રવેશતી ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જેટલી જ ઉર્જા તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.
આ ઉર્જા સજીવોના જૈવભારમાં રાસાયણિક ઉર્જા (કાર્બોદિત,પ્રોટીન અને ચરબી જેવા કાર્બનિક સંયોજનો) ના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત હોય છે.
બાકીની $90 \%$ ઉર્જા ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન ઉષ્મા સ્વરૂપે પર્યાવરણમાં મુક્ત થાય છે અથવા સજીવની પોતાની જીવન પ્રવૃત્તિઓ માટે વપરાય છે.

(D) આપેલ આહાર શૃંખલામાં,ઘાસ $\rightarrow$ હરણ $\rightarrow$ વાઘ,હરણ પ્રાથમિક ઉપભોક્તા તરીકે અને વાઘ દ્વિતીય ઉપભોક્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
જો આ આહાર શૃંખલામાંથી હરણને દૂર કરવામાં આવે,તો વાઘ તેનો ખોરાકનો મુખ્ય સ્ત્રોત ગુમાવશે,જેના કારણે ભૂખમરાને લીધે વાઘની વસ્તીમાં ઘટાડો થશે.
તે જ સમયે,હરણ (જે ઘાસ ખાય છે) હવે ત્યાં ન હોવાથી,ઘાસ ખાનાર કોઈ ન હોવાને કારણે ઘાસની વસ્તીમાં વધારો થશે.
તેથી,સાચું પરિણામ એ છે કે વાઘની વસ્તી ઘટશે અને ઘાસની વસ્તી વધશે.