Food Chains and Webs Questions in Gujarati

(B) આહાર શૃંખલામાં,પોષક સ્તરો નીચે મુજબ ગોઠવાયેલા હોય છે:
$1$. પ્રથમ પોષક સ્તર $(T_1)$ ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા રોકાયેલું હોય છે,જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
$2$. બીજું પોષક સ્તર $(T_2)$ પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (તૃણાહારીઓ) દ્વારા રોકાયેલું હોય છે,જે ઉત્પાદકો પર આધાર રાખે છે.
$3$. ત્રીજું પોષક સ્તર $(T_3)$ દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ (માંસાહારીઓ) દ્વારા રોકાયેલું હોય છે,જે તૃણાહારીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,ત્રીજું પોષક સ્તર હંમેશા માંસાહારીઓ દ્વારા રોકાયેલું હોય છે.

(D) આહાર શૃંખલામાં પોષક સ્તરોની સંખ્યા ઊર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ દ્વારા મર્યાદિત હોય છે.
આ નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઊર્જાના માત્ર $10\%$ જ તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે.
બાકીની $90\%$ ઊર્જા પર્યાવરણમાં ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય થાય છે અથવા સજીવો દ્વારા ચયાપચયની ક્રિયાઓમાં વપરાય છે.
દરેક તબક્કે ઊર્જાના આ નોંધપાત્ર વ્યયને કારણે,$3$ થી $4$ સ્તરો પછી ઉચ્ચ પોષક સ્તરને ટકાવી રાખવા માટે ખૂબ ઓછી ઊર્જા બાકી રહે છે.
તેથી,ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર ઊર્જામાં થતો ઘટાડો એ આહાર શૃંખલાની લંબાઈ માટે મર્યાદિત પરિબળ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10\%$ જ તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે.
આપેલ આહાર શૃંખલામાં: ઘાસ (ઉત્પાદક,$T_1$) $\rightarrow$ તીડ $(T_2)$ $\rightarrow$ દેડકો $(T_3)$ $\rightarrow$ સાપ $(T_4)$ $\rightarrow$ બાજ $(T_5)$.
ચોથું પોષક સ્તર $(T_4)$ એ સાપ છે.
આપેલ છે: $T_4$ પર ઉર્જા $= 5 \, kJ$.
ઉત્પાદક સ્તર $(T_1)$ પર ઉર્જા શોધવા માટે,આપણે દરેક પગલા માટે $10$ વડે ગુણાકાર કરીને પાછળ જઈશું:
$T_3$ પર ઉર્જા $= 5 \times 10 = 50 \, kJ$.
$T_2$ પર ઉર્જા $= 50 \times 10 = 500 \, kJ$.
$T_1$ (ઉત્પાદક) પર ઉર્જા $= 500 \times 10 = 5000 \, kJ$.
તેથી,ઉત્પાદક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જા $5000 \, kJ$ છે.

(B) જૈવિક વિશાલન (biomagnification) એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં બિન-જૈવવિઘટનીય પદાર્થો,જેમ કે જંતુનાશકો (દા.ત.,$DDT$),આહાર શૃંખલાના દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે વધતા જાય છે.
આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે આ પદાર્થોનું સજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી અને તે તેમના પેશીઓમાં સંગ્રહિત થાય છે,જેના પરિણામે ઉત્પાદકોથી લઈને ટોચના ઉપભોક્તાઓ સુધી આહાર શૃંખલામાં ઉપર તરફ જતાં તેમનું પ્રમાણ વધતું જાય છે.

(B) આ વિધાન $\text{ખોટું}$ છે.
આહાર શૃંખલાની લંબાઈ અને જટિલતા નિવસનતંત્રના આધારે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે.
કેટલીક આહાર શૃંખલાઓ માત્ર બે કે ત્રણ પોષક સ્તરોની બનેલી હોઈ શકે છે (દા.ત., ઘાસ $\rightarrow$ હરણ $\rightarrow$ સિંહ), જ્યારે અન્ય ઘણી લાંબી અને જટિલ હોઈ શકે છે, જેમાં આહાર જાળમાં ઘણા આંતરજોડાયેલા સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.
દરેક પોષક સ્તરે ઉર્જાનો વ્યય ($10\%$ ના નિયમ મુજબ) આહાર શૃંખલાની લંબાઈને મર્યાદિત કરે છે, પરંતુ તેની ચોક્કસ રચના અને જટિલતા તે નિવાસસ્થાનની જૈવવિવિધતા અને પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ દ્વારા નક્કી થાય છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાનો પ્રવાહ હંમેશા એકદિશીય (unidirectional) હોય છે.
ઉર્જા સૂર્યમાંથી પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં પ્રવેશે છે અને ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ તે ઉત્પાદકોમાંથી ઉપભોક્તાઓ (તૃણાહારીઓ,માંસાહારીઓ વગેરે) તરફ વહે છે અને દરેક પોષક સ્તરે ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે.
ઉર્જા ક્યારેય પાછી સૂર્ય તરફ કે અગાઉના પોષક સ્તર તરફ પાછી ફરતી નથી,તેથી જ આ પ્રવાહ એકદિશીય છે.

(B) આ વિધાન ખોટું છે. આહાર શૃંખલામાં ઊર્જાનો પ્રવાહ એકદિશીય હોય છે,પરંતુ કાર્બનિક દ્રવ્યો (પોષક તત્વો) ચક્રીય માર્ગે વહે છે. કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટકો દ્વારા નિવસનતંત્રમાં પુનઃચક્રીયકરણ થાય છે,જે મૃત કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરીને પોષક તત્વોને જમીનમાં પાછા લાવે છે,જ્યાંથી ઉત્પાદકો તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરે છે.

(B) આ વિધાન ખોટું છે. નિવસનતંત્રમાં ઉર્જાના વહન માટેના $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જેટલો જ જથ્થો કાર્બનિક પદાર્થ તરીકે આગલા પોષક સ્તરે પહોંચે છે. બાકીની $90 \%$ ઉર્જા પર્યાવરણમાં ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે અથવા સજીવ દ્વારા તેની પોતાની ચયાપચયની ક્રિયાઓ માટે વપરાય છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઊર્જા ઉત્પાદકોથી ઉપભોક્તાઓ તરફ વહે છે. ઊર્જાના સ્થાનાંતરના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર પર માત્ર $10\%$ ઊર્જા જ સ્થાનાંતરિત થાય છે. ઊર્જાના આ નોંધપાત્ર વ્યયને કારણે, જેમ આપણે આહાર શૃંખલામાં ઉપર જઈએ છીએ તેમ સજીવોની સંખ્યા જેનું પોષણ થઈ શકે તે ઘટતી જાય છે. તેથી, પિરામિડનો આધાર (ઉત્પાદકો) સામાન્ય રીતે સૌથી વધુ સંખ્યા ધરાવે છે, જ્યારે ટોચના પોષક સ્તરો (સર્વોચ્ચ માંસાહારી) સૌથી ઓછી સંખ્યા ધરાવે છે.

(A) $1942$ માં લિન્ડેમેન દ્વારા પ્રસ્તાવિત $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,સજીવોના ચોક્કસ પોષક સ્તરમાં પ્રવેશતી ઉર્જાનો માત્ર $10 \%$ ભાગ જ જૈવભાર (biomass) તરીકે સંગ્રહિત થાય છે અને તે પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તર પર સ્થાનાંતરિત કરવા માટે ઉપલબ્ધ હોય છે.
મોટાભાગની ઉર્જા શ્વસન,હલનચલન અને પાચન જેવી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન પર્યાવરણમાં ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે.
તેથી,આ વિધાન સાચું છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,ઉપભોક્તાઓને તેમના ખોરાકના સ્ત્રોતના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (પ્રથમ ક્રમના ઉપભોક્તાઓ) એવા સજીવો છે જે સીધા ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે.
$2$. વનસ્પતિઓ ઉત્પાદકો હોવાથી,જે સજીવો વનસ્પતિઓ ખાય છે તેમને તૃણાહારી કહેવામાં આવે છે.
$3$. તેથી,પ્રથમ ક્રમના ઉપભોક્તાઓ તૃણાહારીઓ છે.

(C) મિશ્રાહારીઓ એવા સજીવો છે જે વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંને સ્ત્રોતોમાંથી ઉર્જા અને પોષક તત્વો મેળવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
તેઓ આહાર શૃંખલામાં પ્રાથમિક,દ્વિતીયક અથવા તૃતીયક ઉપભોગીઓ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે મનુષ્યો,રીંછ અને કાગડાનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,આહાર શૃંખલા એક ચોક્કસ ક્રમ અનુસરે છે:
$1$. ઉત્પાદકો (લીલી વનસ્પતિ) પ્રથમ પોષક સ્તરે હોય છે.
$2$. પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (તૃણાહારીઓ) સીધા ઉત્પાદકો પર આધાર રાખે છે.
$3$. દ્વિતીય કક્ષાના ઉપભોગીઓ (માંસાહારીઓ) પ્રાથમિક ઉપભોગીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
$4$. તૃતીય અથવા ઉચ્ચ કક્ષાના માંસાહારીઓ દ્વિતીય કક્ષાના ઉપભોગીઓ પર આધાર રાખે છે.
તેથી,જે માંસાહારી પ્રાણીઓ તૃણાહારીઓને ખાય છે,તેમને દ્વિતીય કક્ષાના ઉપભોગીઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,સજીવોને તેમના પોષણના સ્ત્રોતના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
ઉત્પાદકો (સ્વપોષીઓ) સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
તૃણાહારીઓ એવા પ્રાણીઓ છે જે સીધા ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે.
તેઓ વનસ્પતિઓનો સીધો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરતા હોવાથી,તેમને પ્રથમ કક્ષાના ઉપભોગીઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) આહારશૃંખલામાં પોષક સ્તરો નીચે મુજબ ગોઠવાયેલા હોય છે:
$1$. પ્રથમ પોષક સ્તરમાં ઉત્પાદકો (સ્વયંપોષીઓ) જેમ કે વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. દ્વિતીય પોષક સ્તરમાં પ્રાથમિક ઉપભોગીઓનો સમાવેશ થાય છે,જે તૃણાહારીઓ (વનસ્પતિ ખાનારા પ્રાણીઓ) છે.
$3$. તૃતીય પોષક સ્તરમાં દ્વિતીય ઉપભોગીઓનો સમાવેશ થાય છે,જે માંસાહારીઓ છે.
તેથી,તૃણાહારીઓ દ્વિતીય પોષક સ્તરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(C) આહારશૃંખલામાં પોષક સ્તરો નીચે મુજબ ગોઠવાયેલા હોય છે:
$1$. $T_1$ (પ્રથમ પોષક સ્તર): ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ).
$2$. $T_2$ (દ્વિતીય પોષક સ્તર): પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (તૃણાહારીઓ).
$3$. $T_3$ (તૃતીય પોષક સ્તર): દ્વિતીય ઉપભોગીઓ (પ્રાથમિક માંસાહારીઓ).
$4$. $T_4$ (ચતુર્થ પોષક સ્તર): તૃતીય ઉપભોગીઓ (ઉચ્ચ માંસાહારીઓ).
તેથી,પ્રાથમિક માંસાહારીઓ તૃતીય પોષક સ્તર $(T_3)$ ધરાવે છે.

(B) કોઈપણ આહારશૃંખલાનું પ્રથમ પોષક સ્તર ઉત્પાદકો દ્વારા બનેલું હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવવામાં સક્ષમ હોય છે.
સ્થળજ નિવસનતંત્રમાં,લીલી વનસ્પતિઓ અથવા ઘાસ પ્રાથમિક ઉત્પાદકો તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,ઘાસ પ્રથમ પોષક સ્તર રચે છે,ત્યારબાદ પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ (હરણ જેવા તૃણાહારીઓ) અને દ્વિતીય ઉપભોગીઓ (સિંહ જેવા માંસાહારીઓ) આવે છે.

$(A)$ ઉચ્ચ કક્ષાનું માંસાહારી પ્રાણી (અથવા સર્વોચ્ચ શિકારી) એ આહાર શૃંખલાના અંતે રહેલું સજીવ છે, જેનો કુદરતી રીતે કોઈ શિકારી હોતો નથી।
આપેલા વિકલ્પોમાં, $\text{બાજ}$ સૌથી ઉચ્ચ પોષક સ્તર ધરાવે છે કારણ કે તે સાપ અથવા નાના સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક ઉપભોક્તાઓનો શિકાર કરે છે, તેથી તે ઉચ્ચ કક્ષાનું માંસાહારી પ્રાણી છે।
$\text{તીતીઘોડો}$ એ પ્રાથમિક ઉપભોક્તા (શાકાહારી) છે, $\text{દેડકો}$ એ દ્વિતીયક ઉપભોક્તા (માંસાહારી) છે અને $\text{હરણ}$ એ પ્રાથમિક ઉપભોક્તા (શાકાહારી) છે।

(B) આહારશૃંખલા એ નિવસનતંત્રમાં વિવિધ સજીવો વચ્ચેના પોષણ સંબંધોને દર્શાવે છે.
$1$. જ્યારે સજીવો એકબીજાનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે ત્યારે આહારશૃંખલામાં શક્તિનું વહન થાય છે. આ શક્તિનો મુખ્ય સ્ત્રોત સૂર્ય છે,જે ઉત્પાદકોથી ગ્રાહકો તરફ વહન પામે છે.
$2$. પોષક દ્રવ્યો (દ્રવ્ય) પણ આહારશૃંખલા દ્વારા ચક્રીય રીતે વહન પામે છે,કારણ કે કાર્બનિક દ્રવ્યો એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર તરફ જાય છે અને અંતે વિઘટકો દ્વારા ફરીથી જમીનમાં ભળી જાય છે.
આથી,આહારશૃંખલા દ્વારા શક્તિ અને પોષક દ્રવ્યો બંનેનું વહન થાય છે.

(D) મૃત આહારશૃંખલા $(DFC)$ મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યોથી શરૂ થાય છે.
વિઘટકો અને મૃતપક્ષી સજીવો,જેમ કે ફૂગ અને બેક્ટેરિયા,ઉર્જા મેળવવા માટે આ મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરે છે.
તેથી,આ શૃંખલાની શરૂઆત આ સજીવો દ્વારા મૃત કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટનથી થાય છે.

(B) નિવસનતંત્રમાં શક્તિ સૂર્યમાંથી પ્રવેશ કરે છે અને ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે।
જેમ જેમ શક્તિ એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર તરફ આગળ વધે છે (દા.ત., ઉત્પાદકોથી પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ અને ત્યારબાદ દ્વિતીય ઉપભોગીઓ તરફ), તેમ શક્તિના વહનનો $10\%$ નો નિયમ લાગુ પડે છે, જેમાં દરેક તબક્કે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં શક્તિ ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે।
શક્તિનું પુનઃચક્રીયકરણ થઈને તે સૂર્ય કે અગાઉના પોષક સ્તરોમાં પાછી જતી નથી, તેથી નિવસનતંત્રમાં શક્તિનો પ્રવાહ હંમેશા એકમાર્ગી હોય છે।

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1.$ ઉત્પાદક: લીલ $(c)$ એ સ્વયંપોષી સજીવો છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે.
$2.$ તૃણાહારી: સસલું $(a)$ એ પ્રાણી છે જે મુખ્યત્વે વનસ્પતિ પર આધાર રાખે છે.
$3.$ માંસાહારી: સાપ $(d)$ એ પ્રાણી છે જે મુખ્યત્વે અન્ય પ્રાણીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
$4.$ મિશ્રાહારી: રીંછ $(b)$ એ પ્રાણી છે જે વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંનેનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $(1-c), (2-a), (3-d), (4-b)$ છે.