Transpiration (General) and Stomata Questions in Gujarati

(A) વાયુરંધ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું મુખ્યત્વે રક્ષક કોષોમાં પોટેશિયમ આયનો $(K^+)$ ના પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે $K^+$ આયનો રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે આસૃતિ દબાણ વધે છે,જેના કારણે પાણી આસૃતિ દ્વારા કોષોમાં દાખલ થાય છે.
આનાથી રક્ષક કોષો સ્ફીત (turgid) બને છે,જેના પરિણામે વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે $K^+$ આયનો બહાર નીકળે છે,ત્યારે સ્ફીત દબાણ ઘટે છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.

(D) દિવસ દરમિયાન,પ્રકાશ રક્ષક કોષોમાં પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાને ઉત્તેજિત કરે છે,જેના પરિણામે કાર્બનિક એસિડ (જેમ કે મેલેટ) નું ઉત્પાદન થાય છે અને પોટેશિયમ આયનો $(K^+)$ નો સંગ્રહ થાય છે.
દ્રાવ્યોનો આ સંગ્રહ રક્ષક કોષોની અંદરની જલક્ષમતામાં ઘટાડો કરે છે.
પરિણામે,આસપાસના સહાયક કોષોમાંથી પાણી આસૃતિ (osmosis) દ્વારા રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે.
આનાથી આશૂનતા દાબ (turgor pressure) વધે છે,જેના કારણે રક્ષક કોષો ફૂલે છે અને વાયુરંધ્ર ખુલે છે.

(C) બિંદુક્ષેપણ એ પર્ણની કિનારીઓ અથવા ટોચ પરથી જલછિદ્રો (hydathodes) નામની વિશિષ્ટ રચનાઓ દ્વારા પાણીના ટીપાં સ્વરૂપે બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે。
આ પ્રક્રિયા ત્યારે થાય છે જ્યારે મૂળ દ્વારા પાણીનું શોષણ વધારે હોય અને બાષ્પોત્સર્જનનો દર ખૂબ જ ઓછો હોય, જે સામાન્ય રીતે રાત્રે અથવા વહેલી સવારે જોવા મળે છે。
વનસ્પતિમાં પાણીનું આ ઉચ્ચ પ્રમાણ $\text{ધન મૂળદાબ}$ (Positive root pressure) ઉત્પન્ન કરે છે, જે પાણીને જલછિદ્રો દ્વારા બહાર ધકેલે છે。
તેથી, $\text{ધન મૂળદાબ}$ એ બિંદુક્ષેપણનું મુખ્ય કારણ છે。

(B) બાષ્પોત્સર્જન એ એક નિયંત્રિત પ્રક્રિયા છે કારણ કે વનસ્પતિ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓના પ્રતિભાવમાં પર્ણરંધ્રો ખોલીને કે બંધ કરીને તેનું નિયમન કરે છે.
તેની સામે,બિંદુત્સર્જન એ અનિયંત્રિત પ્રક્રિયા છે. તે ત્યારે થાય છે જ્યારે મૂળનું દબાણ વધારે હોય અને બાષ્પોત્સર્જન ઓછું હોય,સામાન્ય રીતે રાત્રે અથવા વહેલી સવારે,અને તે જલરંધ્રો (hydathodes) દ્વારા થાય છે. વનસ્પતિ બાષ્પોત્સર્જનની જેમ બિંદુત્સર્જન દ્વારા થતા પાણીના વ્યયનું નિયમન કરી શકતી નથી.

(B) સાચો જવાબ $(b)$ છે.
બિંદુક્ષરણ એ પર્ણની કિનારીઓ અથવા ટોચ પરથી જલરંધ્ર (hydathodes) તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ રચનાઓ દ્વારા પ્રવાહી ટીપાંના સ્વરૂપમાં પાણીનો નિકાલ થવાની પ્રક્રિયા છે.
બિંદુક્ષરણ દરમિયાન મુક્ત થતું પ્રવાહી શુદ્ધ પાણી હોતું નથી; તેમાં $0.6-2.5 \text{ g/L}$ જેટલા વિવિધ દ્રાવ્યો હોય છે.
આ દ્રાવ્યોમાં કાર્બોદિતો,કાર્બનિક એસિડ,એમિનો એસિડ અને ઉત્સેચકો જેવા કાર્બનિક સંયોજનો તેમજ $Ca^{2+}, Mg^{2+}, K^+, Na^+, CO_3^{2-}, SO_4^{2-},$ અને $Cl^-$ જેવા અકાર્બનિક આયનોનો સમાવેશ થાય છે.
બીજી તરફ,બાષ્પોત્સર્જનમાં પાણી વરાળ સ્વરૂપે ગુમાવાય છે,જે સામાન્ય રીતે શુદ્ધ પાણી હોય છે.

(C) બિંદુક્ષરણ એ પર્ણોની કિનારીઓ કે ટોચ પરથી જલરંધ્ર (hydathodes) નામની વિશિષ્ટ રચનાઓ દ્વારા પાણીના ટીપાં સ્વરૂપે બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય અને બાષ્પોત્સર્જન ઓછું હોય તેવી સ્થિતિમાં,જેમ કે રાત્રે અથવા વહેલી સવારે જોવા મળે છે.
બાષ્પોત્સર્જનથી વિપરીત,જેમાં પાણી વરાળ સ્વરૂપે ગુમાવાય છે,બિંદુક્ષરણમાં પાણી કેટલાક દ્રાવ્ય પદાર્થો સાથે પ્રવાહી સ્વરૂપે બહાર નીકળે છે.

(C) બિંદુત્સર્જન (Guttation) એ અક્ષત વનસ્પતિના પર્ણોની કિનારીઓ અથવા ટોચમાંથી પાણીના ટીપાં સ્વરૂપે બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયા જલછિદ્રો (hydathodes) તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ છિદ્રો દ્વારા થાય છે.
તે સામાન્ય રીતે રાત્રે અથવા વહેલી સવારે થાય છે જ્યારે બાષ્પોત્સર્જનનો દર ઓછો હોય છે અને મૂળદાબ (root pressure) વધારે હોય છે.

(B) બિંદુક્ષરણ એ પર્ણની કિનારીઓ અને ટોચ પરથી પ્રવાહી ટીપાં સ્વરૂપે પાણી ગુમાવવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયા $Hydathodes$ (જલરંધ્ર) નામના વિશિષ્ટ છિદ્રો દ્વારા થાય છે.
$Hydathodes$ સામાન્ય રીતે પર્ણની ટોચ અથવા કિનારીઓ પર જોવા મળે છે.
દરેક $Hydathode$ માં છૂટક રીતે ગોઠવાયેલા,રંગહીન મૃદુતકીય કોષોનો સમૂહ હોય છે જેને $Epithem$ કહેવામાં આવે છે,જે શિરાઓના અંત ભાગ સાથે જોડાયેલા હોય છે.

(B) બિંદુક્ષરણ એ પર્ણની કિનારીઓ પર આવેલા જલરંધ્ર (hydathodes) નામની વિશિષ્ટ રચનાઓ દ્વારા પ્રવાહી સ્વરૂપે પાણીના ટીપાં બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે.
બાષ્પોત્સર્જનથી વિપરીત,જેમાં શુદ્ધ પાણીની વરાળ ગુમાવાય છે,બિંદુક્ષરણ દરમિયાન ગુમાવવામાં આવતું પ્રવાહી શુદ્ધ પાણી હોતું નથી.
તેમાં વિવિધ ઓગળેલા કાર્બનિક અને અકાર્બનિક પદાર્થો હોય છે,જેમાં $Ca^{2+}$,$Mg^{2+}$,$K^+$,$Na^+$,$CO_{3}^{2-}$,$SO_4^{2-}$ અને $Cl^-$ જેવા ખનિજ ક્ષારોનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(A) બિંદુક્ષેપણ એ પર્ણની કિનારીઓ પર આવેલા જલરંધ્ર (hydathodes) દ્વારા પાણીના ટીપાં સ્વરૂપે બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે.
આ ઘટના સામાન્ય રીતે રાત્રિ દરમિયાન અથવા વહેલી સવારના સમયે થાય છે જ્યારે મૂળદાબ (root pressure) વધારે હોય છે અને બાષ્પોત્સર્જન ઓછું હોય છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી સૌથી યોગ્ય સમય સવારનો છે.

(D) બાષ્પોત્સર્જન એ વનસ્પતિ દ્વારા પાણીનો બાષ્પ સ્વરૂપે થતો વ્યય છે,જે મુખ્યત્વે પર્ણોમાં રહેલા વાયુરંધ્રો દ્વારા થાય છે.
$(a)$ તે ઠંડક દ્વારા વનસ્પતિના શરીરના તાપમાનનું નિયમન કરવામાં મદદ કરે છે.
$(b)$ તે બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણ (transpiration pull) ઉત્પન્ન કરે છે જે જમીનમાંથી ખનિજ ક્ષારોના શોષણ અને વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોમાં તેના વિતરણમાં મદદ કરે છે.
$(c)$ તે વનસ્પતિના સમગ્ર શરીરમાં પાણીના પરિભ્રમણને સરળ બનાવે છે.
$(d)$ બ્લીડિંગ (અથવા સ્ત્રાવ) એ વનસ્પતિના ઈજાગ્રસ્ત અથવા કપાયેલા ભાગોમાંથી રસનો વ્યય છે,જે બાષ્પોત્સર્જનથી અલગ પ્રક્રિયા છે.
તેથી,$D$ સાચો જવાબ છે.

(A) બિંદુસ્ત્રાવ (Guttation) એ પર્ણની કિનારીઓ અથવા ટોચ પરથી પ્રવાહી ટીપાં સ્વરૂપે પાણીના ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયા છે.
આ ઘટના $Hydathodes$ (જલરંધ્રો) તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ છિદ્રો દ્વારા થાય છે.
$Hydathodes$ એ કાયમી ધોરણે ખુલ્લા રહેતા છિદ્રો છે જે સામાન્ય રીતે પર્ણના શિરાઓના અંત ભાગમાં જોવા મળે છે.
બાષ્પોત્સર્જનથી વિપરીત,જેમાં $Stomata$ (વાયુરંધ્રો) દ્વારા પાણીની વરાળ સ્વરૂપે વ્યય થાય છે,બિંદુસ્ત્રાવમાં પાણીનો વ્યય પ્રવાહી સ્વરૂપે થાય છે.

(B) જલરંધ્રો એ ઘણા શાકીય વનસ્પતિઓના પર્ણોની કિનારીઓ અથવા ટોચ પર જોવા મળતા વિશિષ્ટ છિદ્રો છે.
તેઓ બિંદુક્ષરણ (Guttation) ની પ્રક્રિયામાં સામેલ છે,જે પર્ણોની અક્ષત કિનારીઓમાંથી પાણીના ટીપાંના સ્વરૂપમાં બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે ત્યારે થાય છે જ્યારે મૂળનું દબાણ (root pressure) વધારે હોય અને બાષ્પોત્સર્જન ઓછું હોય,જેમ કે રાત્રિ દરમિયાન અથવા વહેલી સવારે.
તેથી,જલરંધ્રો દ્વારા કરવામાં આવતું કાર્ય બિંદુક્ષરણ છે.

(A) સ્ટાર્ચ-ગ્લુકોઝ આંતરરૂપાંતરણનો સિદ્ધાંત,જેને સ્ટાર્ચ-શર્કરા પૂર્વધારણા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે મૂળરૂપે લોયડ $(1908)$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ સેયર $(1926)$ દ્વારા તેમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. જો કે,સ્ટાર્ચ અને ગ્લુકોઝના આંતરરૂપાંતરણમાં $pH$ અને ફોસ્ફોરિલેઝ ઉત્સેચકની ભૂમિકા સાથેની ચોક્કસ પદ્ધતિનો વ્યાપક અભ્યાસ યિન અને તુંગ $(1948)$ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો અને તેને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. તેથી,આ સિદ્ધાંતના વિકાસનો શ્રેય તેમને આપવામાં આવે છે.

(A) પ્રોટોન વહનનો ખ્યાલ,જેને સક્રિય $K^+$ વહન સિદ્ધાંત તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $1974$ માં $Levitt$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. આ સિદ્ધાંત સમજાવે છે કે વાયુરંધ્રનું ખુલવું એ રક્ષક કોષોમાંથી $H^+$ આયનોના સક્રિય વહન અને તેમાં $K^+$ આયનોના એકસાથે પ્રવેશ દ્વારા થાય છે. તે $Scarth$ દ્વારા આપવામાં આવેલા શાસ્ત્રીય $pH$ સિદ્ધાંતને આધુનિક સક્રિય $K^+$ વહન પદ્ધતિ સાથે સફળતાપૂર્વક જોડે છે.

(A) સ્ટાર્ચ-શર્કરા આંતરરૂપાંતરણનો સિદ્ધાંત $J.D. Sayre$ દ્વારા $1926$ માં આપવામાં આવ્યો હતો.
તેમણે અવલોકન કર્યું કે દિવસ દરમિયાન રક્ષક કોષોમાં $pH$ વધે છે (પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન $CO_2$ ના વપરાશને કારણે),જે ફોસ્ફોરિલેઝ ઉત્સેચકને સક્રિય કરે છે અને સ્ટાર્ચનું શર્કરામાં રૂપાંતર કરે છે.
શર્કરાની સાંદ્રતામાં આ વધારો રક્ષક કોષોના જલક્ષમતામાં ઘટાડો કરે છે,જેના કારણે આસૃતિ દ્વારા પાણી કોષોમાં પ્રવેશે છે અને વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,રાત્રે $pH$ ઘટે છે,જેના કારણે શર્કરાનું ફરીથી સ્ટાર્ચમાં રૂપાંતર થાય છે અને વાયુરંધ્ર બંધ થાય છે.

(B) પોટોમીટર એ એક સાધન છે જેનો ઉપયોગ પાંદડાવાળી ડાળી દ્વારા પાણીના શોષણના દરને માપવા માટે થાય છે.
મૂળ દ્વારા શોષાયેલું મોટાભાગનું પાણી પાંદડાઓમાંથી બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા ગુમાવાય છે,તેથી પાણીના શોષણનો દર એ બાષ્પોત્સર્જનના દરની લગભગ સમાન હોય છે.
તેથી,પોટોમીટરનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે બાષ્પોત્સર્જનના દરને માપવા માટે થાય છે.

(D) બીચ વૃક્ષ દરરોજ તેના પાંદડાના તાજા વજન કરતા $5$ ગણું પાણી બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા ગુમાવે છે.
એક એકર બીચના વૃક્ષો માટે,દરરોજ બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા ગુમાવવામાં આવતું પાણી આશરે $3000$ ગેલન જેટલું હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) પૃષ્ઠ-વક્ષ (dorsi-ventral) પર્ણમાં વાયુરંધ્રોનું વિતરણ અસમાન હોય છે.
મોટાભાગના દ્વિદળી પર્ણો પૃષ્ઠ-વક્ષ હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેમની પાસે સ્પષ્ટ ઉપરની (adaxial) અને નીચેની (abaxial) સપાટી હોય છે.
નીચેની સપાટી (abaxial) પર સામાન્ય રીતે ઉપરની સપાટી (adaxial) ની તુલનામાં વાયુરંધ્રોની સંખ્યા ઘણી વધારે હોય છે.
બાષ્પોત્સર્જન મુખ્યત્વે વાયુરંધ્રો દ્વારા થતું હોવાથી,પર્ણની નીચેની સપાટી પરથી વધુ પાણી ગુમાવાય છે.

(B) વાતાવરણમાં $CO_2$ ની સાંદ્રતા સામાન્ય રીતે $0.03\%$ ની આસપાસ હોય છે.
વાતાવરણમાં $CO_2$ ની સાંદ્રતા સામાન્ય $0.03\%$ થી વધીને $0.05\%$ થવાથી વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.
$CO_2$ એ એન્ટિટ્રાન્સપિરન્ટ (બાષ્પોત્સર્જન વિરોધી) તરીકે પણ ઓળખાય છે કારણ કે તે વાયુરંધ્રને બંધ કરીને બાષ્પોત્સર્જનનો દર ઘટાડે છે.

(C) સેયરે વાયુરંધ્રના હલનચલન માટે $pH$ સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો.
તેમણે અવલોકન કર્યું કે જ્યારે રક્ષક કોષોની $pH$ ઊંચી (આલ્કલાઇન અથવા તટસ્થ,આશરે $7.0$) હોય ત્યારે વાયુરંધ્ર ખુલે છે અને જ્યારે $pH$ નીચી (એસિડિક,આશરે $5.0$) હોય ત્યારે તે બંધ થાય છે.
એમોનિયાની વરાળના વાતાવરણમાં,રક્ષક કોષોની અંદરની $pH$ વધે છે,જેના કારણે રાત્રિના સમયે પણ વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(A) જ્યારે પોટોમીટરમાં રહેલા છોડને પંખા નીચે અથવા તેજ પ્રકાશમાં રાખવામાં આવે છે,ત્યારે બાષ્પોત્સર્જનનો દર નોંધપાત્ર રીતે વધે છે.
બાષ્પોત્સર્જન એ છોડના હવાઈ ભાગોમાંથી,મુખ્યત્વે પર્ણરંધ્રો દ્વારા પાણી ગુમાવવાની પ્રક્રિયા છે.
પંખો પવનની ગતિ વધારે છે,જે પર્ણની આસપાસના પાણીની વરાળના સ્તરને દૂર કરે છે,જ્યારે તેજ પ્રકાશ તાપમાનમાં વધારો કરે છે અને પર્ણરંધ્રોને ખુલવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.
પાણીના શોષણનો દર એ બાષ્પોત્સર્જનના દરના સીધા પ્રમાણમાં હોવાથી,ગુમાવેલા પાણીની ભરપાઈ કરવા માટે પોટોમીટરમાં પાણીનો સ્તંભ ઝડપથી ગતિ કરે છે.
તેથી,કેશિકા નળીમાં રહેલો હવાનો પરપોટો ઝડપથી ગતિ કરશે.

(D) મૂળનું દબાણ એ એક ધન દબાણ છે જે ખનિજ આયનોના સક્રિય શોષણ અને ત્યારબાદ પાણીના શોષણને કારણે મૂળમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણ એ પર્ણોમાંથી પાણીના બાષ્પીભવન દ્વારા ઉત્પન્ન થતું ઋણ દબાણ છે.
દિવસ દરમિયાન,ખાસ કરીને સૂર્યપ્રકાશ અથવા ઝડપી પવનની સ્થિતિમાં,બાષ્પોત્સર્જનનો દર ખૂબ ઊંચો હોય છે,જે મૂળના દબાણ કરતા વધુ શક્તિશાળી બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણ પેદા કરે છે.
જો કે,મોડી રાત્રે અથવા વહેલી સવારે,વાયુરંધ્રો બંધ હોય છે અને બાષ્પોત્સર્જન નહિવત અથવા શૂન્ય હોય છે.
પરિણામે,મૂળનું દબાણ પ્રભાવી બળ બની જાય છે,જે બિંદુત્સર્જન (guttation) જેવી ઘટના તરફ દોરી શકે છે.

(A) વાયુરંધ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું એ રક્ષક કોષોની આસુનતા (turgidity) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. રક્ષક કોષોમાં $K^+$ આયનોનો સંગ્રહ થવાથી પાણીનું દબાણ (water potential) ઘટે છે,જેના પરિણામે આસૃતિ દ્વારા પાણી અંદર પ્રવેશે છે. આનાથી આસૃતિ દબાણ અને આસુનતા દબાણ વધે છે,જેના કારણે રક્ષક કોષો ફૂલે છે અને વાયુરંધ્ર ખુલે છે. આમ,પોટેશિયમ આસૃતિ દબાણ જાળવી રાખવા માટે આવશ્યક છે.

(B) સક્રિય પોટેશિયમ વહન સિદ્ધાંત મુજબ,વાયુરંધ્રોનું ખુલવું અને બંધ થવું એ રક્ષક કોષોમાં $K^+$ આયનોના પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
દિવસ દરમિયાન (પ્રકાશમાં),$K^+$ આયનો રક્ષક કોષોમાં એકઠા થાય છે,જેનાથી પાણીનું પોટેન્શિયલ ઘટે છે અને આશૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણી કોષોમાં પ્રવેશે છે. આનાથી આસૃતિદાબ (turgor pressure) વધે છે,જેના પરિણામે વાયુરંધ્રો ખુલે છે.
અંધારામાં,આ પ્રક્રિયા ઉલટી થાય છે: $K^+$ આયનો રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના સહાયક કોષોમાં જાય છે. આના કારણે પાણી પણ રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળી જાય છે,જેનાથી આસૃતિદાબ ઘટે છે અને વાયુરંધ્રો બંધ થઈ જાય છે.

(B) વનસ્પતિમાં મૂળથી પર્ણો તરફ ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ દિશામાં પાણીનું એકાંતરીય વહન મુખ્યત્વે $\text{બાષ્પોત્સર્જન}$ $\text{ખેંચાણ}$ (Transpiration Pull) ના સિદ્ધાંત દ્વારા સમજાવી શકાય છે.
બાષ્પોત્સર્જન એ વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી પાણીનું વરાળ સ્વરૂપે ગુમાવવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પાણીના વ્યયને કારણે જલવાહક પેશીમાં ઋણ દબાણ (તણાવ) ઉત્પન્ન થાય છે, જે પાણીના સ્તંભને મૂળથી વનસ્પતિની ટોચ સુધી ઉપરની તરફ ખેંચે છે.
આથી, બાષ્પોત્સર્જન એ રસારોહણ (ascent of sap) માટેનું મુખ્ય ચાલક બળ છે.

(D) બાષ્પોત્સર્જન એ વનસ્પતિઓમાં થતી એક મહત્વપૂર્ણ જૈવિક પ્રક્રિયા છે. તેનું મહત્વ નીચે મુજબ છે:
$1$. ઠંડક આપવી: તે બાષ્પીભવન દ્વારા છોડના તાપમાનને નીચું રાખવામાં મદદ કરે છે.
$2$. બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણ (Transpiration pull): તે એક નકારાત્મક દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે જે મૂળમાંથી પાણી અને ખનિજોને પાંદડા સુધી ઉપરની તરફ ખેંચે છે.
$3$. રસારોહણ (Ascent of sap): તે ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ પાણી અને ખનિજોના ઉપરના વહન માટે જવાબદાર મુખ્ય બળ છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(B) વાયુરંધ્રના છિદ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું એ રક્ષક કોષોના આસૃતિદાબ (turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે રક્ષક કોષોમાં દ્રાવ્ય પદાર્થોનું સંકેન્દ્રણ ઘટે છે,ત્યારે રક્ષક કોષોનું જલક્ષમતા (water potential) વધે છે.
પરિણામે,પાણી આસૃતિ દ્વારા રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.
પાણીના આ ઘટાડાને કારણે આસૃતિદાબ ઘટે છે,જેનાથી રક્ષક કોષો શિથિલ (flaccid) બને છે.
આથી,વાયુરંધ્રનું છિદ્ર બંધ થઈ જાય છે.

(A) વાયુરંધ્રના છિદ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું એ રક્ષકકોષોના આસૃતિદાબ (turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે પાણીના પ્રવેશને કારણે રક્ષકકોષો આશૂન (turgid) બને છે,ત્યારે તેમની પાતળી બહારની દીવાલ બહારની તરફ ફૂલે છે અને જાડી અંદરની દીવાલને અર્ધચંદ્રાકાર આકારમાં ખેંચે છે.
આ હલનચલનને કારણે અંદરની દીવાલો એકબીજાથી દૂર જાય છે,જેનાથી વાયુરંધ્રનું છિદ્ર ખૂલે છે.
તેથી,વાયુરંધ્રનું છિદ્ર ખૂલવા માટેની સાચી સ્થિતિ એ છે કે જ્યારે રક્ષકકોષોની પાતળી બહારની દીવાલ બહારની તરફ ફૂલે છે.

(A) જ્યારે ઉત્સ્વેદનનો દર પાણીના શોષણના દર કરતા વધી જાય છે,ત્યારે વનસ્પતિના કોષોમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે. આના પરિણામે કોષોમાં આસૃતિદાબ (turgor pressure) ઘટે છે,જેના કારણે પર્ણો તેમની સખતતા ગુમાવે છે અને નમી જાય છે,જેને કરમાઈ જવું (wilting) કહેવામાં આવે છે. જો આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે,તો તે કાયમી નુકસાન તરફ દોરી શકે છે,પરંતુ તાત્કાલિક શારીરિક પ્રતિક્રિયા પર્ણોનું કરમાઈ જવું છે.

(C) ઉત્સ્વેદન એ વનસ્પતિના હવાઈ ભાગો દ્વારા પાણીનો બાષ્પ સ્વરૂપે થતો વ્યય છે.
$1$. તે જમીનમાંથી ખનીજોના શોષણ અને વહનમાં મદદ કરે છે.
$2$. તે કોષોને આસુન (turgid) રાખીને વનસ્પતિનો આકાર અને બંધારણ જાળવી રાખે છે.
$3$. બાષ્પીભવન દ્વારા તે વનસ્પતિની સપાટીને ઠંડક આપે છે.
$4$. વધુ પડતું ઉત્સ્વેદન જલતાણ (water stress) પ્રેરે છે,જેના કારણે વનસ્પતિ કરમાઈ શકે છે.
$5$. વાયુરંધ્રનું ખુલવું એ રક્ષક કોષોના આસુન દબાણ (turgor pressure) પર આધારિત છે,જે પ્રકાશ,$CO_2$ ની સાંદ્રતા અને પાણીની સ્થિતિ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. ઉત્સ્વેદન એ વાયુરંધ્ર ખુલવાનું પરિણામ છે,કારણ નથી.
તેથી,ઉત્સ્વેદન દ્વારા વાયુરંધ્રનું છિદ્ર ખૂલે છે તે વિધાન અસત્ય છે.

(A) પર્ણોનો સુકારો ત્યારે થાય છે જ્યારે વનસ્પતિ કોષોમાં આસૃતિદાબ (turgor pressure) ઘટે છે. આ સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે મૂળ દ્વારા પાણીના શોષણના દર કરતાં ઉત્સ્વેદન દ્વારા પાણી ગુમાવવાનો દર વધી જાય છે. પરિણામે,કોષો તેમની સ્ફીતતા ગુમાવે છે,જેના કારણે પર્ણો કરમાઈ જાય છે અથવા વળી જાય છે. તેથી,સાચો જવાબ એ છે કે જ્યારે ઉત્સ્વેદનનો દર શોષણના દર કરતાં વધારે હોય.

(A) ઉત્સ્વેદન એ વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન સ્વરૂપે થતું નુકસાન છે.
તેના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. મૂળમાંથી પર્ણો સુધી પાણી અને ખનીજતત્વોના શોષણ અને વહન માટે ઉત્સ્વેદન ખેંચાણ (Transpiration pull) ઉત્પન્ન કરવું (રસારોહણ).
$2$. કોષોને આસુન (turgid) રાખીને વનસ્પતિનો આકાર અને બંધારણ જાળવી રાખવું.
$3$. બાષ્પીભવન દ્વારા પર્ણની સપાટીને ઠંડી રાખવી,જે ક્યારેક $10-15^{\circ}C$ જેટલું તાપમાન ઘટાડી શકે છે.
$4$. પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે પાણી પૂરું પાડવું.
ખનીજતત્વોનું ઉત્સર્જન એ ઉત્સ્વેદનનું કાર્ય નથી; ખનીજતત્વો સામાન્ય રીતે પાણીની સાથે શોષાય છે અને વનસ્પતિ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે,આ પ્રક્રિયા દ્વારા તેનો નિકાલ થતો નથી.

(D) વાયુરંધ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું એ રક્ષક કોષોની આસૃતિદાબ (turgidity) પર આધાર રાખે છે.
જ્યારે રક્ષક કોષો પાણી ગુમાવે છે,ત્યારે તેઓ તેમની આસૃતિદાબ ગુમાવે છે અને શિથિલ (flaccid) બની જાય છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,રક્ષક કોષોની જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક આંતરિક દીવાલ તેનો મૂળ આકાર પાછો મેળવે છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.
તેથી,આપેલા ત્રણેય વિકલ્પો સાચા છે.

(B) $1$. બાષ્પીભવન એ સંપૂર્ણપણે ભૌતિક પ્રક્રિયા છે જેમાં પાણીના અણુઓ ઉષ્મીય ઊર્જાને કારણે સપાટી પરથી વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે.
$2$. ઉત્સ્વેદન એ જીવંત વનસ્પતિઓમાં થતી દેહધાર્મિક પ્રક્રિયા છે,જેમાં વનસ્પતિના હવાઈ ભાગો (મુખ્યત્વે પર્ણરંધ્રો) દ્વારા પાણીની વરાળ સ્વરૂપે વ્યય થાય છે.
$3$. ઉત્સ્વેદનમાં જીવંત પેશીઓનો સમાવેશ થાય છે અને તે વનસ્પતિ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે (દા.ત.,પર્ણરંધ્રોનું ખુલવું અને બંધ થવું),તેથી તેને દેહધાર્મિક પ્રક્રિયા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,જ્યારે બાષ્પીભવન ભૌતિક પ્રક્રિયા છે.

(D) કોષમાં પાણીના આસૃતિ દ્વારા પ્રવેશને કારણે ઉત્પન્ન થતા દબાણને આશૂનદાબ કહે છે. આ બળ કોષરસપટલને કોષદીવાલ તરફ ધકેલવા માટે જવાબદાર છે.
વાયુરંધ્રનું ખુલવું એ રક્ષકકોષોમાં આશૂનદાબ વધવાને કારણે થાય છે,અને તેનું બંધ થવું એ આશૂનદાબ ઘટવાને કારણે થાય છે.
જ્યારે રક્ષકકોષો આશૂન (turgid) બને છે,ત્યારે તેઓ ફૂલે છે અને બહારની તરફ ખેંચાય છે,જેના પરિણામે વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે તેઓ શિથિલ (flaccid) બને છે,ત્યારે કોષદીવાલ પરનું દબાણ ઘટે છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.

(A) વાયુરંધ્રો એ પર્ણો અને વનસ્પતિના અન્ય લીલા ભાગોની અધિસ્તરમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ છિદ્રો છે.
તેઓ વાયુ વિનિમય ($CO_2$ અને $O_2$) અને બાષ્પોત્સર્જનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
મોટાભાગની વનસ્પતિઓમાં,પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જરૂરી $CO_2$ મેળવવા અને ઉપપેદાશ તરીકે ઉત્પન્ન થતા $O_2$ ને મુક્ત કરવા માટે વાયુરંધ્રો દિવસ દરમિયાન ખુલે છે.
આ ખુલવાની પ્રક્રિયા રક્ષક કોષોના આશૂનતા દાબ (turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

(A) રક્ષકકોષો વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરે છે,જે બાષ્પોત્સર્જનના દરને સીધી રીતે નિયંત્રિત કરે છે. બાષ્પોત્સર્જન એટલે વનસ્પતિના હવાઈ અંગો દ્વારા પાણીનું બાષ્પ સ્વરૂપે ગુમાવવું,જે મુખ્યત્વે પર્ણમાં આવેલા વાયુરંધ્રો દ્વારા થાય છે. પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન,વાયુરંધ્રનું ખુલવું $CO_2$ અને $O_2$ જેવા વાયુઓના વિનિમયમાં પણ મદદ કરે છે.

(B) ઉત્સ્વેદન ખેંચાણ એ વાયુરંધ્રો દ્વારા પર્ણોમાંથી પાણીની વરાળના નિકાલને કારણે જલવાહક પેશીમાં સર્જાતું ખેંચાણ બળ છે।
આ પ્રક્રિયા અસરકારક રીતે થવા માટે નીચેની પરિસ્થિતિઓ જરૂરી છે:
$1$. $Open \text{ stomata}$ (ખુલ્લા વાયુરંધ્ર): આ વાતાવરણમાં પાણીની વરાળને બહાર નીકળવા દે છે।
$2$. $Warm \text{ air}$ (ગરમ હવા): આ બાષ્પીભવનનો દર વધારે છે, જેનાથી ખેંચાણ બળ વધે છે।
$3$. $Wet \text{ soil}$ (ભીની જમીન): આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે મૂળ દ્વારા શોષણ માટે પૂરતું પાણી ઉપલબ્ધ છે, જે પાણીના સ્તંભની સાતત્યતા જાળવી રાખે છે।
તેથી, સાચો વિકલ્પ $Open \text{ stomata}$, $warm \text{ air}$ અને $wet \text{ soil}$ છે।

(D) ઉત્સ્વેદન બાહ્ય અને આંતરિક બંને પરિબળો દ્વારા અસર પામે છે.
આંતરિક પરિબળોમાં પર્ણરંધ્રની સંખ્યા અને વિતરણ,ખુલ્લા પર્ણરંધ્રની ટકાવારી,વનસ્પતિની પાણીની સ્થિતિ અને કેનોપીની રચનાનો સમાવેશ થાય છે.
ડૂબેલા પર્ણરંધ્ર એ વનસ્પતિઓમાં (ખાસ કરીને મરુનિવાસી વનસ્પતિઓમાં) જોવા મળતી એક રચનાત્મક અનુકૂલન છે,જે પર્ણરંધ્રની આસપાસ ભેજવાળું વાતાવરણ બનાવીને ઉત્સ્વેદનનો દર ઘટાડે છે.
$O_2$,$CO_2$ અને $N$ એ વાયુઓ અથવા પોષક તત્વો છે,જે ઉત્સ્વેદનના દરને નિયંત્રિત કરતા રચનાત્મક આંતરિક પરિબળો નથી.

(B) ઉત્સ્વેદન ખેંચાણ એ પર્ણોમાંથી પાણીના બાષ્પીભવન દ્વારા ઉત્પન્ન થતું બળ છે,જે જલવાહક પેશી દ્વારા પાણીના સ્તંભને ઉપરની તરફ ખેંચે છે.
આ ખેંચાણ મહત્તમ હોવા માટે,ઉત્સ્વેદનનો દર ઊંચો હોવો જોઈએ.
$1$. પર્ણરંધ્ર ખુલ્લા હોવા જરૂરી છે જેથી પાણીની વરાળ પર્ણમાંથી બહાર નીકળી શકે.
$2$. શુષ્ક વાતાવરણ (ઓછો ભેજ) પર્ણની અંદરના ભાગ અને બહારની હવા વચ્ચે પાણીના પોટેન્શિયલનો તફાવત વધારે છે,જે બાષ્પીભવનને ઝડપી બનાવે છે.
$3$. ભીની જમીન એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વનસ્પતિ પાસે ઉત્સ્વેદન પ્રવાહ જાળવી રાખવા માટે પૂરતું પાણી છે.
તેથી,ખુલ્લા પર્ણરંધ્ર,શુષ્ક વાતાવરણ અને ભીની જમીનનું સંયોજન મહત્તમ ઉત્સ્વેદન ખેંચાણ માટે આદર્શ પરિસ્થિતિઓ બનાવે છે.

(B) દિવસ દરમિયાન,પ્રકાશસંશ્લેષણને કારણે મેલિક ઍસિડનું ઉત્પાદન થાય છે,જે $H^+$ અને મેલેટ આયનોમાં વિભાજિત થાય છે.
$H^+$ આયનો રક્ષકકોષોમાંથી બહાર પંપ કરવામાં આવે છે અને $K^+$ આયનો રક્ષકકોષોમાં પ્રવેશ કરે છે,જે પોટૅશિયમ મેલેટ બનાવે છે.
પોટૅશિયમ મેલેટનો આ સંગ્રહ રક્ષકકોષોની અંદર આસૃતિ દબાણ (osmotic pressure) વધારે છે,જેના કારણે આસૃતિ દ્વારા પાણી અંદર પ્રવેશે છે.
પરિણામે,રક્ષકકોષો સ્ફીત (turgid) બને છે,જેનાથી વાયુરંધ્ર ખૂલે છે.

(A) પૃષ્ઠવક્ષીય (દ્વિદળી) પર્ણમાં,વાયુરંધ્રોનું વિતરણ અસમાન હોય છે. ઉપરિ અધિસ્તરની સરખામણીમાં અધઃ (નીચેની) સપાટી પર વાયુરંધ્રોની સંખ્યા ઘણી વધારે હોય છે. ઉત્સ્વેદન મુખ્યત્વે વાયુરંધ્રો દ્વારા થતું હોવાથી,ઉત્સ્વેદનનો દર અધઃ સપાટી તરફ ઘણો વધારે હોય છે.

(D) શુદ્ધ પાણીની જલક્ષમતા શૂન્ય હોય છે,જે તેનું મહત્તમ મૂલ્ય છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં,જેમ કે જમીનમાં વધુ ભેજ અને ઓછું બાષ્પોત્સર્જન હોય ત્યારે,મૂળના દબાણને કારણે પર્ણપેશીની અંદરની જલક્ષમતા ધન બની શકે છે. જ્યારે બાષ્પોત્સર્જનનો દર ખૂબ ઓછો હોય અને પાણીનું શોષણ વધુ હોય,ત્યારે પાણી પર્ણના વિશિષ્ટ છિદ્રો દ્વારા,જેને જલોત્સર્ગી ગ્રંથિ (hydathodes) કહેવાય છે,પ્રવાહી ટીપાં સ્વરૂપે બહાર નીકળે છે. આ ક્રિયાને $Guttation$ (બિંદુત્સ્વેદન) કહેવામાં આવે છે.

(B) ઉત્સ્વેદન એ વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી,મુખ્યત્વે પર્ણરંધ્રો દ્વારા પાણી ગુમાવવાની પ્રક્રિયા છે.
ઉત્સ્વેદનને અસર કરતા પરિબળોમાં પ્રકાશ,તાપમાન,ભેજ,પવનની ગતિ અને જમીનમાં પાણીની ઉપલબ્ધતાનો સમાવેશ થાય છે.
$A$. સાથીકોષો અન્નવાહક દ્વારા વહન (phloem loading and unloading) માં સામેલ છે,ઉત્સ્વેદનની પ્રક્રિયામાં સીધી રીતે નહીં.
$B$. અચળ તાપમાનનો અર્થ છે કે તાપમાનમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી,જેનો અર્થ છે કે તે ઉત્સ્વેદનના દરને અસર કરતા ચલ પરિબળ તરીકે કાર્ય કરતું નથી.
$C$. જલવાહિની ઘટકો પાણીના વહન માટેના માર્ગો છે,પરંતુ ઉત્સ્વેદનનો દર બાહ્ય પર્યાવરણીય પરિબળો અને પર્ણરંધ્રોના નિયમન દ્વારા નક્કી થાય છે,જલવાહિની ઘટકો દ્વારા નહીં.
$D$. જમીનનો ભેજ સીધી રીતે વનસ્પતિના જલક્ષમતા (water potential) અને ઉત્સ્વેદન માટે પાણીની ઉપલબ્ધતાને અસર કરે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,'અચળ તાપમાન' એ કોઈ ફેરફાર ન થવાની સ્થિતિ દર્શાવે છે,જે તેને ઉત્સ્વેદનના દરને અસર કરતા ચલ પરિબળ તરીકે બિનઅસરકારક બનાવે છે.

(C) વાયુરંધ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું મુખ્યત્વે રક્ષકકોષોના આશૂનદાબ (turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે રક્ષકકોષો પાણીનું શોષણ કરે છે,ત્યારે તેઓ આશૂન (turgid) બને છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે રક્ષકકોષોમાંથી પાણી બહાર નીકળી જાય છે,ત્યારે તેઓ શિથિલ (flaccid) બને છે,જેના પરિણામે વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.
આ પ્રક્રિયા પ્રકાશ,$CO_2$ ની સાંદ્રતા અને પોટેશિયમ આયન $(K^+)$ ના વહન જેવા વિવિધ પરિબળો દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે.

(D) બાષ્પોત્સર્જન એ વનસ્પતિના હવાઈ અંગોમાંથી પાણીનું વરાળ સ્વરૂપે ગુમાવવાની પ્રક્રિયા છે.
બાષ્પોત્સર્જનનો દર વાતાવરણના સાપેક્ષ ભેજ સાથે વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે.
જ્યારે વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય છે,ત્યારે પર્ણની અંદરના ભાગ અને વાતાવરણ વચ્ચેનો જલક્ષમતાનો તફાવત ઘટી જાય છે,જેનાથી બાષ્પોત્સર્જનનો દર ઘટે છે.
તેથી,વાતાવરણમાં ઉચ્ચ ભેજ હોય ત્યારે બાષ્પોત્સર્જન સૌથી ઓછું થાય છે.

(C) કોબાલ્ટ ક્લોરાઈડ $(COCl_2)$ પેપર એ ભેજની હાજરી શોધવા માટે વપરાતું રાસાયણિક સૂચક છે.
જ્યારે તે શુષ્ક હોય છે,ત્યારે $COCl_2$ પેપર વાદળી રંગનું હોય છે.
જેમ જેમ બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયા દ્વારા પર્ણમાંથી પાણીની વરાળ મુક્ત થાય છે,તેમ કાગળ આ ભેજને શોષી લે છે.
નિર્જળ $COCl_2$ અને પાણી વચ્ચેની પ્રક્રિયાને પરિણામે જળયુક્ત કોબાલ્ટ ક્લોરાઈડ બને છે,જે ગુલાબી રંગનું હોય છે.
પર્ણના અધઃઅધિસ્તરમાં વાયુરંધ્રોની સંખ્યા વધુ હોવાથી,ત્યાં બાષ્પોત્સર્જનનો દર વધુ હોય છે,જેના કારણે રંગ પરિવર્તન ઝડપથી થાય છે.

(B) જ્યારે પર્ણયુક્ત ડાળીને પાણીમાં બોળવામાં આવે છે, ત્યારે $\text{બાષ્પોત્સર્જન}$ (Transpiration) ની પ્રક્રિયા દર્શાવી શકાય છે. ડાળીને કાપીને પાણીમાં મૂકવામાં આવે તો પણ, પર્ણરંધ્રો થોડા સમય માટે ખુલ્લા રહે છે, જેનાથી પર્ણની સપાટી પરથી પાણીની વરાળ આસપાસના વાતાવરણ કે પાણીના માધ્યમમાં મુક્ત થાય છે. આ પ્રયોગનો ઉપયોગ ઘણીવાર એ દર્શાવવા માટે થાય છે કે પાણીના બાષ્પીભવનને કારણે ઉદ્ભવતા ખેંચાણને લીધે પર્ણો દ્વારા પાણીનો વ્યય થાય છે, જે $\text{બાષ્પોત્સર્જન}$ નો મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે.

(D) ઉત્સ્વેદન એ વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી,મુખ્યત્વે વાયુરંધ્રો દ્વારા પાણી ગુમાવવાની પ્રક્રિયા છે. ઉત્સ્વેદનનો દર વાયુરંધ્રોને લગતા અનેક પરિબળોથી પ્રભાવિત થાય છે:
$1$. વાયુરંધ્રોની સંખ્યા: વાયુરંધ્રોની વધુ ઘનતા સામાન્ય રીતે પાણી ગુમાવવાની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે.
$2$. વાયુરંધ્રોનું વિતરણ: પર્ણની સપાટી પર વાયુરંધ્રોની ગોઠવણી અને સ્થાન પ્રસરણના દરને અસર કરે છે.
$3$. ખુલ્લા વાયુરંધ્રોની ટકાવારી: વાયુરંધ્રોના ખુલવાની માત્રા (છિદ્ર) એ ઉત્સ્વેદનના દરને નિયંત્રિત કરવામાં સૌથી મહત્વનું પરિબળ છે.
તેથી,આ તમામ પરિબળો સામૂહિક રીતે ઉત્સ્વેદનનો દર નક્કી કરે છે.