Mix Examples-Redox Reactions Questions in Gujarati

(A) આપેલ પ્રક્રિયા $N_2 + O_2 \xrightarrow{\text{High temp.}} 2NO - \text{Heat}$ છે.
$1$. આ એક સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે જેમાં બે તત્વો ($N_2$ અને $O_2$) જોડાઈને એક નીપજ $(NO)$ બનાવે છે.
$2$. પ્રક્રિયા આગળ વધવા માટે ગરમીની જરૂર હોવાથી,તે થર્મલ કોમ્બિનેશન પ્રક્રિયા છે.
$3$. આ પ્રક્રિયામાં,$N$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી $+2$ (ઓક્સિડેશન) અને $O$ નો $0$ થી $-2$ (રિડક્શન) થાય છે,જે તેને રેડોક્સ પ્રક્રિયા બનાવે છે.
$4$. તેથી,તે થર્મલ કોમ્બિનેશન રેડોક્સ પ્રક્રિયા છે,જે વિકલ્પ $(A)$ ને અનુરૂપ છે.

(D) પ્રક્રિયા $NH_4NO_3 \xrightarrow{\Delta} N_2O + 2H_2O$ માં,$NH_4^+$ માં નાઇટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $-3$ છે અને $NO_3^-$ માં $+5$ છે.
નીપજ $N_2O$ માં,નાઇટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ છે.
નાઇટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $-3$ અને $+5$ થી બદલાઈને $+1$ થતો હોવાથી,આ એક સમીકરણ (comproportionation) પ્રક્રિયા છે.
વધુમાં,આ એક ઉષ્મીય વિઘટન પ્રક્રિયા છે જેમાં ગરમ કરવાથી એક સંયોજન સરળ પદાર્થોમાં વિભાજિત થાય છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા સમીકરણ અને ઉષ્મીય વિઘટન રેડોક્ષ પ્રક્રિયા બંને છે.

(B) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $NO (+2) + NO_2 (+4) \rightarrow N_2O_3 (+3)$.
અહીં,નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ અને $+4$ થી બદલાઈને $+3$ થાય છે.
જ્યારે એક જ તત્વના બે અલગ-અલગ ઓક્સિડેશન આંક ધરાવતા પદાર્થો જોડાઈને મધ્યવર્તી ઓક્સિડેશન આંક ધરાવતી નીપજ બનાવે,ત્યારે તેને કોમ્પ્રોપોર્શનલ પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા કોમ્પ્રોપોર્શનલ પ્રક્રિયા છે.

(D) $P_4 10Cl_2 \xrightarrow{\Delta} 4PCl_5$ પ્રક્રિયામાં,$P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $ 5$ થાય છે અને $Cl$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી ઘટીને $-1$ થાય છે.
આ એક સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે જેમાં બે તત્વો જોડાઈને એક સંયોજન બનાવે છે,જે એક રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
અહીં ઉષ્મા $(\Delta)$ નો ઉપયોગ થતો હોવાથી,તે ઉષ્મીય સંયોગીકરણ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
વધુમાં,આ એક આંતર-આણ્વીય રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે કારણ કે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન અલગ-અલગ ઘટકો ($P_4$ અને $Cl_2$) માં થાય છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા $(B)$ અને $(C)$ બંને શ્રેણીઓમાં બંધબેસે છે.

(D) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $2NaNO_3 + H_2SO_4 \xrightarrow{Hot} Na_2SO_4 + 2NO_2 + \frac{1}{2}O_2 + H_2O$.
$1$. $NaNO_3$ માં $N$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+5$ છે.
$2$. $NO_2$ માં $N$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ છે.
$3$. $NaNO_3$ માં $O$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-2$ છે,અને $O_2$ માં તે $0$ છે.
$4$. $NaNO_3$ નું ઉષ્મીય વિઘટન થવાથી $NO_2$ અને $O_2$ બને છે જેમાં ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર થાય છે,તેથી તે ઉષ્મીય વિઘટન રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
$5$. તેથી,સાચું વર્ગીકરણ $D$ છે.

(C) પ્રક્રિયા $Mn(OH)_2 + H_2SO_4 \longrightarrow MnSO_4 + 2H_2O$ છે.
$Mn(OH)_2$ એ સફેદ અવક્ષેપ છે.
$H_2SO_4$ એ રંગહીન એસિડ છે.
$MnSO_4$ (મેંગેનીઝ$(II)$ સલ્ફેટ) એ ક્ષાર છે જે પાણીમાં ઓગળીને લગભગ રંગહીન અથવા ખૂબ જ આછા ગુલાબી રંગનું દ્રાવણ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં અવક્ષેપનું સ્પષ્ટ દ્રાવણમાં રૂપાંતર થતું હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) પ્રક્રિયા છે: $2AgNO_3 + 2NaOH \longrightarrow Ag_2O \downarrow + 2NaNO_3 + H_2O$
આ પ્રક્રિયામાં સિલ્વર ઓક્સાઇડ $(Ag_2O)$ અવક્ષેપ તરીકે બને છે.
$Ag_2O$ એ કથ્થઈ અથવા કાળા રંગના અવક્ષેપ તરીકે ઓળખાય છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા માટે સાચો વિકલ્પ $A$ (રંગીન/કાળા અવક્ષેપ માટે) છે.

(C) આ પ્રતિક્રિયામાં સોડિયમ ટેટ્રાહાઇડ્રોક્સોઝિંકેટ$(II)$ નું હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ સાથે તટસ્થીકરણ થાય છે.
$Na_2[Zn(OH)_4]$ એક દ્રાવ્ય સંકીર્ણ છે,અને $ZnCl_2$ તથા $NaCl$ પણ પાણીમાં દ્રાવ્ય છે.
તમામ પ્રક્રિયકો અને નીપજો દ્રાવ્ય હોવાથી અને કોઈ અવક્ષેપ કે રંગીન પદાર્થ બનતા ન હોવાથી,આ પ્રતિક્રિયા સ્પષ્ટ અને રંગહીન દ્રાવણ આપે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ (સ્પષ્ટ/રંગહીન દ્રાવણ માટે) છે.

(C) આ પ્રક્રિયામાં પોટેશિયમ આયોડાઇડ $(KI)$ ના વધારાના ઉમેરણ દ્વારા અવક્ષેપ $(BiI_3)$ નું દ્રાવણમાં રૂપાંતર થાય છે.
$BiI_3$ એ કાળા રંગના અવક્ષેપ છે.
જ્યારે $KI$ ને $BiI_3$ માં ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે તે દ્રાવ્ય સંકીર્ણ $K[BiI_4]$ બનાવે છે.
પરિણામી દ્રાવણ સ્પષ્ટ હોય છે,તેથી સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) પ્રતિક્રિયા $2KI + HgI_2 \downarrow \longrightarrow K_2[HgI_4]$ માં પોટેશિયમ આયોડાઇડ $(KI)$ ના વધારાના દ્રાવણમાં મર્ક્યુરી$(II)$ આયોડાઇડ $(HgI_2)$ ના લાલ અવક્ષેપનું ઓગળવું સામેલ છે.
આના પરિણામે પોટેશિયમ ટેટ્રાઆયોડોમર્ક્યુરેટ$(II)$ નામનું દ્રાવ્ય સંકીર્ણ બને છે,જે સ્પષ્ટ અને રંગહીન દ્રાવણ છે.
તેથી,નીપજ $K_2[HgI_4]$ માટે સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) પ્રક્રિયા $2KI + CuSO_4 \longrightarrow CuI \downarrow + \frac{1}{2}I_2 + K_2SO_4$ છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$CuI$ (કોપર$(I)$ આયોડાઈડ) સફેદ અવક્ષેપ તરીકે બને છે.
તેથી,$CuI \downarrow$ માટે સાચો વિકલ્પ $D$ (સફેદ અવક્ષેપ માટે) છે.

(D) પ્રક્રિયા છે: $Ba(OH)_2 + CO_2 \longrightarrow BaCO_3 \downarrow + H_2O$.
આ પ્રક્રિયામાં,$BaCO_3$ (બેરિયમ કાર્બોનેટ) અવક્ષેપ તરીકે બને છે.
$BaCO_3$ એ સફેદ રંગનો ઘન પદાર્થ છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા સફેદ અવક્ષેપનું નિર્માણ દર્શાવે છે.

(D) પ્રક્રિયા છે: $Na_2CO_3(aq) + Pb(NO_3)_2(aq) \longrightarrow PbCO_3(s) \downarrow + 2NaNO_3(aq)$.
આ પ્રક્રિયામાં,$PbCO_3$ (લેડ કાર્બોનેટ) અવક્ષેપ તરીકે બને છે.
$PbCO_3$ એ સફેદ રંગના અવક્ષેપ છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા માટે સાચો વિકલ્પ $D$ (સફેદ અવક્ષેપ માટે) છે.

(A) પ્રક્રિયા છે: $2Na_3PO_4(aq) + Fe_2(SO_4)_3(aq) \longrightarrow 2FePO_4(s) \downarrow + 3Na_2SO_4(aq)$.
આ પ્રક્રિયામાં,$FePO_4$ અવક્ષેપ તરીકે બને છે.
$FePO_4$ (આયર્ન$(III)$ ફોસ્ફેટ) એ પીળાશ પડતા સફેદ અથવા આછા પીળા રંગના અવક્ષેપ છે.
તે રંગીન અવક્ષેપ હોવાથી,તેને શ્રેણી $A$ માં સોંપવામાં આવે છે.

(C) $CuSO_4$ અને $ZnCl_2$ વચ્ચે પ્રતિક્રિયા થતી નથી કારણ કે કોઈ અદ્રાવ્ય અવક્ષેપ બનતા નથી. $CuCl_2$ અને $ZnSO_4$ બંને પાણીમાં દ્રાવ્ય છે. તેથી,મિશ્રણ સ્પષ્ટ/રંગહીન દ્રાવણ તરીકે રહે છે. આ અવલોકન માટે સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) પ્રક્રિયા $FeSO_4(aq) + Na_2S(aq) \longrightarrow FeS(s) \downarrow + Na_2SO_4(aq)$ છે.
અહીં,$FeS$ (ફેરસ સલ્ફાઇડ) કાળા અવક્ષેપ તરીકે બને છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા માટે સાચો વિકલ્પ $A$ (રંગીન/કાળા અવક્ષેપ માટે) છે.

(C) $CrCl_3$ $(aq)$ + $ZnSO_4$ $(aq)$ $\longrightarrow$ કોઈ પ્રતિક્રિયા નથી,કારણ કે કોઈ અવક્ષેપ કે વાયુ બનતા નથી અને કોઈ રેડોક્ષ ફેરફાર જોવા મળતો નથી.
બંને ક્ષાર પાણીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી,મિશ્રણ સ્પષ્ટ અને રંગહીન દ્રાવણ તરીકે રહે છે.
તેથી,આ અવલોકન માટે સાચું વર્ગીકરણ સ્પષ્ટ / રંગહીન દ્રાવણ માટે છે.

(B) પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ $(K_2Cr_2O_7)$ અને સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$ વચ્ચેની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$K_2Cr_2O_7 + 2NaOH \longrightarrow 2K_2CrO_4 + H_2O$
આ પ્રક્રિયામાં,નારંગી રંગનો ડાયક્રોમેટ આયન $(Cr_2O_7^{2-})$ પીળા રંગના ક્રોમેટ આયન $(CrO_4^{2-})$ માં રૂપાંતરિત થાય છે.
$K_2CrO_4$ પાણીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી,તે પીળા રંગનું દ્રાવણ બનાવે છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા માટે યોગ્ય વર્ગીકરણ રંગીન દ્રાવણ માટે છે.

(A) પ્રક્રિયા છે: $Na_2CrO_4 + 2AgF \longrightarrow Ag_2CrO_4 \downarrow + 2NaF$.
આ પ્રક્રિયામાં,$Ag_2CrO_4$ (સિલ્વર ક્રોમેટ) અવક્ષેપ તરીકે બને છે.
$Ag_2CrO_4$ ઈંટ જેવા લાલ રંગનું હોય છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા રંગીન અવક્ષેપના નિર્માણ સાથે સંબંધિત છે.

(B) $KMnO_4$ અને $NaNO_3$ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયા સામાન્ય સ્થિતિમાં થતી નથી.
કોઈ પ્રતિક્રિયા થતી ન હોવાથી,મિશ્રણ પ્રક્રિયકોના દ્રાવણ તરીકે રહે છે.
$KMnO_4$ એ જાંબલી રંગનું ક્ષાર છે અને $NaNO_3$ એ રંગહીન ક્ષાર છે.
તેથી,પરિણામી મિશ્રણ રંગીન દ્રાવણ તરીકે રહે છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) પ્રતિક્રિયા $ZnSO_4 (aq) + MgCl_2 (aq) \longrightarrow$ કોઈ પ્રતિક્રિયા નથી,કારણ કે તેમાં કોઈ અવક્ષેપ કે વાયુ બનતા નથી અને ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી.
$ZnSO_4$ અને $MgCl_2$ બંને દ્રાવ્ય ક્ષાર છે,અને તેમના આયનો દ્રાવણમાં $Zn^{2+}, SO_4^{2-}, Mg^{2+},$ અને $Cl^-$ તરીકે રહે છે.
કોઈ રાસાયણિક ફેરફાર થતો ન હોવાથી,પરિણામી મિશ્રણ સ્પષ્ટ અને રંગહીન દ્રાવણ રહે છે.
તેથી,આ અવલોકન માટે સાચું વર્ગીકરણ $C$ છે.

(C) $AgNO_3$ અને $NaF$ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયામાં કોઈ દ્રશ્ય પ્રતિક્રિયા જોવા મળતી નથી કારણ કે $AgF$ પાણીમાં ખૂબ જ દ્રાવ્ય છે.
અન્ય સિલ્વર હેલાઈડ્સ $(AgCl, AgBr, AgI)$ થી વિપરીત,જે અવક્ષેપ બનાવે છે,$AgF$ દ્રાવણમાં વિયોજિત રહે છે.
તેથી,મિશ્રણ સ્પષ્ટ અને રંગહીન દ્રાવણ તરીકે રહે છે.
આ અવલોકન માટે સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) $1.$ $8 HCl + KMnO_4 \longrightarrow MnCl_2 + \frac{5}{2} Cl_2 \uparrow + KCl + 4 H_2O$ ($Cl_2$ વાયુ મુક્ત થાય છે).
$2.$ $4 HCl + MnO_2 \longrightarrow MnCl_2 + Cl_2 \uparrow + 2 H_2O$ ($Cl_2$ વાયુ મુક્ત થાય છે).
$3.$ $HCl + I_2 \longrightarrow$ કોઈ પ્રક્રિયા થતી નથી,કારણ કે $I_2$ એ $Cl_2$ કરતા નિર્બળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે.
$4.$ $2 HCl + F_2 \longrightarrow 2 HF + Cl_2 \uparrow$ ($Cl_2$ વાયુ મુક્ત થાય છે કારણ કે $F_2$ એ $Cl_2$ કરતા પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે).

(A) $1$. $Cr^{3+}(aq.) + Na_{2}O_{2}(sol.) \longrightarrow CrO_{4}^{2-}(aq.)$ (દ્રાવ્ય ક્રોમેટ આયન,કોઈ અવક્ષેપ બનતા નથી).
$2$. $Fe^{3+}(aq.) + (NH_{4})_{2}S \longrightarrow Fe_{2}S_{3} \downarrow$ (ફેરિક સલ્ફાઈડના અવક્ષેપ બને છે).
$3$. $Mn^{2+}(aq.) + H_{2}O_{2} + NH_{3}(sol.) \longrightarrow MnO(OH)_{2} \downarrow$ (મેંગેનીઝ હાઈડ્રોક્સાઈડના અવક્ષેપ બને છે).
$4$. $Fe^{2+}(aq.) + Na_{2}O_{2}(sol.) \longrightarrow Fe(OH)_{3} \downarrow$ (ફેરિક હાઈડ્રોક્સાઈડના અવક્ષેપ બને છે).
આમ,વિકલ્પ $A$ માં દર્શાવેલ પ્રક્રિયામાં અવક્ષેપ બનતા નથી.

(A) $1$. એસિડિક માધ્યમમાં,$MnO_4^{-}$ એ $I^{-}$ નું $I_2$ માં ઓક્સિડેશન કરે છે: $2MnO_4^{-} + 10I^{-} + 16H^{+} \rightarrow 2Mn^{2+} + 5I_2 + 8H_2O$. તેથી,$X = I_2$.
$2$. તટસ્થ અથવા નિર્બળ બેઝિક માધ્યમમાં,$MnO_4^{-}$ એ $I^{-}$ નું $IO_3^{-}$ માં ઓક્સિડેશન કરે છે: $2MnO_4^{-} + I^{-} + H_2O \rightarrow 2MnO_2 + IO_3^{-} + 2OH^{-}$. તેથી,$Y = IO_3^{-}$.
$3$. $ZnSO_4$ ની હાજરીમાં (જે બફર તરીકે કાર્ય કરે છે),$MnO_4^{-}$ એ $Mn^{2+}$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $MnO_2$ બનાવે છે: $2MnO_4^{-} + 3Mn^{2+} + 2H_2O \rightarrow 5MnO_2 + 4H^{+}$. તેથી,$Z = MnO_2$.

(C) $(a) \, SnCl_2 + HgCl_2 \xrightarrow{\text{Redox}} Hg \downarrow + SnCl_4$ (રેડોક્ષ પ્રક્રિયા)
$(b) \, CuSO_4 + KCN \to K_2SO_4 + Cu(CN)_2 \downarrow \xrightarrow{\text{Redox}} Cu(CN) \downarrow + (CN)_2 \uparrow$ (રેડોક્ષ પ્રક્રિયા)
$(c) \, Pb(CH_3COO)_2 + KI \xrightarrow{\text{Ion Exchange}} PbI_2 \downarrow + CH_3COOK$ (આ આયન વિનિમય પ્રક્રિયા છે,રેડોક્ષ પ્રક્રિયા નથી)
$(d) \, Ag_2O + SO_2 \xrightarrow{\text{Redox}} 2Ag + SO_3$ (રેડોક્ષ પ્રક્રિયા)

(D) $2K_2Cr_2O_7 \xrightarrow{\Delta} 2K_2CrO_4 + Cr_2O_3 (\text{લીલો}) + \frac{3}{2}O_2 \uparrow$
$(b)$ $2KMnO_4 \xrightarrow{\Delta} K_2MnO_4 (\text{લીલો}) + MnO_2 + O_2 \uparrow$
$(c)$ $(NH_4)_2Cr_2O_7 \xrightarrow{\Delta} Cr_2O_3 (\text{લીલો}) + N_2 \uparrow + 4H_2O$
$(d)$ $NH_4NO_3 \xrightarrow{\Delta} N_2O (\text{રંગહીન}) + 2H_2O$
તેથી,$NH_4NO_3$ લીલા રંગની નીપજ આપતું નથી.

(A) $Cu^{2+}(aq.)$ એ $(NH_4)_2S$ સાથે અવક્ષેપન પ્રક્રિયા દ્વારા $CuS$ બનાવે છે,જે રેડોક્ષ પ્રક્રિયા નથી.
જ્યારે $Cu^{2+}$ એ $Na_2S_2O_3$,$KI$ અને $NH_4SCN$ સાથે ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર સાથે રેડોક્ષ પ્રક્રિયા કરે છે.

(C) $(a) \ HCl + KMnO_4 \to Mn^{2+} + Cl_2 \uparrow$ (રેડોક્ષ પ્રક્રિયા,$Cl^-$ નું $Cl_2$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે)
$(b) \ HCl + MnO_2 \to Mn^{2+} + Cl_2 \uparrow$ (રેડોક્ષ પ્રક્રિયા,$Cl^-$ નું $Cl_2$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે)
$(c) \ HCl + Br_2 \to \text{કોઈ પ્રક્રિયા થતી નથી}$ (કારણ કે $Br_2$ એ $Cl_2$ કરતા નિર્બળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે,તેથી તે $Cl^-$ નું $Cl_2$ માં ઓક્સિડેશન કરી શકતું નથી)
$(d) \ HCl + F_2 \to HF + Cl_2 \uparrow$ (રેડોક્ષ પ્રક્રિયા,$F_2$ એ $Cl_2$ કરતા પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે)

(D) એસિડિક માધ્યમમાં,પરમેંગેનેટ આયન $(MnO_4^-)$ પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે અને $H_2S$ રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે.
સંતુલિત રેડોક્સ પ્રક્રિયા: $2MnO_4^- + 5H_2S + 6H^+ \rightarrow 2Mn^{2+} + 5S + 8H_2O$ છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$Mn$ નું $Mn^{2+}$ માં રિડક્શન થાય છે અને $S^{2-}$ નું $S$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે.
$MnO_4^{2-}$ (મેંગેનેટ આયન) જેવી સ્પીસીઝ માત્ર પ્રબળ બેઝિક માધ્યમમાં સ્થાયી હોય છે,અને $MnO_2$ સામાન્ય રીતે તટસ્થ અથવા નિર્બળ બેઝિક માધ્યમમાં બને છે.
તેથી,એસિડિક માધ્યમમાં $MnO_4^{2-}$ કે $MnO_2$ નીપજ તરીકે મળી શકે નહીં.

(A) ફેરસ સલ્ફેટ $(FeSO_4)$ નું ઉષ્મીય વિઘટન ફેરિક ઓક્સાઈડ $(Fe_2O_3)$,સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઈડ $(SO_3)$ અને સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_2)$ આપે છે.
$2FeSO_{4(s)} \xrightarrow{\Delta} Fe_2O_{3(s)} + SO_{3(g)} + SO_{2(g)}$
અહીં,$(A) = FeSO_4$,$(B) = Fe_2O_3$,$(C) = SO_3$,અને $(D) = SO_2$.
$SO_2$ વાયુ રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે અને એસિડિક માધ્યમમાં ડાયક્રોમેટ આયનો $(Cr_2O_7^{2-})$ નું લીલા ક્રોમિયમ $(III)$ આયનો $(Cr^{3+})$ માં રિડક્શન કરે છે.
$Cr_2O_7^{2-} + 3SO_2 + 2H^+ \rightarrow 2Cr^{3+} + 3SO_4^{2-} + H_2O$
જ્યારે $Cr^{3+}$ ધરાવતા લીલા દ્રાવણમાં $Na_2O_2$ (પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા) વધુ પ્રમાણમાં ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે તે $Cr^{3+}$ નું ક્રોમેટ આયનો $(CrO_4^{2-})$ માં ઓક્સિડેશન કરે છે,જે $Na_2CrO_4$ નું પીળું દ્રાવણ બનાવે છે.
$2Cr^{3+} + 3Na_2O_2 + 4NaOH \rightarrow 2Na_2CrO_4 + 2Na^+ + 2H_2O$
આમ,$(E) = Na_2CrO_4$.

(C) $Na_2O_2$ એક પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે. તે $SO_3^{2-}$ નું $SO_4^{2-}$ માં ઓક્સિડેશન કરે છે.
આપેલ પ્રક્રિયા: $Na_2SO_3(aq.) + Na_2O_2(aq.) \to Na_2SO_4(aq.) + Na_2O(aq.)$.
અહીં,$X = Na_2SO_3$ અને $Y = Na_2SO_4$ છે.
જ્યારે $Y$ $(Na_2SO_4)$ ની પ્રક્રિયા $BaCl_2$ સાથે થાય છે,ત્યારે તે $BaSO_4$ $(Z)$ બનાવે છે,જે મંદ $HCl$ માં અદ્રાવ્ય સફેદ અવક્ષેપ છે.
તેથી,ક્ષાર $X$ માં રહેલ ઋણાયન $SO_3^{2-}$ છે.

(B) $K_2Cr_2O_7$ અને $H_2O_2$ વચ્ચેની એસિડિક માધ્યમમાં પ્રક્રિયા: $K_2Cr_2O_7 + 4H_2O_2 + H_2SO_4 \to 2CrO_5 + K_2SO_4 + 5H_2O$.
$K_2Cr_2O_7$ માં,$Cr$ નો ઓક્સિડેશન આંક $(O.S.)$ $+6$ છે.
$CrO_5$ (વાદળી પરક્રોમેટ) માં,$Cr$ નો ઓક્સિડેશન આંક પણ $+6$ છે.
તેથી,$Cr$ નો $O.S.$ અચળ રહે છે.
વિકલ્પ $B$ જણાવે છે કે $Cr$ નો $O.S.$ ઘટે છે,જે ખોટું વિધાન છે.
આમ,જે ફેરફાર થતો નથી તે $B$ છે.

(D) દરેક પ્રક્રિયામાં ઓક્સિડેશન આંકમાં થતા ફેરફારો તપાસીએ:
$(i)$ $XeF_2$ નું જળવિભાજન: $2XeF_2 + 2H_2O \rightarrow 2Xe + 4HF + O_2$. અહીં $Xe$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ થી $0$ થાય છે અને $O$ નો $-2$ થી $0$ થાય છે. આ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
$(ii)$ $Ag_2CO_3$ નું ઉષ્મીય વિઘટન: $Ag_2CO_3 \rightarrow 2Ag + \frac{1}{2}O_2 + CO_2$. અહીં $Ag(+1 \rightarrow 0)$ અને $O(-2 \rightarrow 0)$ થાય છે,તેથી આ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
$(iii)$ $Al$ ની $NaOH$ સાથેની પ્રક્રિયા: $2Al + 2NaOH + 6H_2O \rightarrow 2Na[Al(OH)_4] + 3H_2$. અહીં $Al(0 \rightarrow +3)$ અને $H(+1 \rightarrow 0)$ થાય છે,તેથી આ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
આમ,$(i), (ii)$ અને $(iii)$ રેડોક્ષ પ્રક્રિયાઓ છે.

(C) પ્રક્રિયામાં સલ્ફાઇટ $(SO_{3}^{2-})$ નું સલ્ફેટ $(SO_{4}^{2-})$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે,જે પ્રતિ મોલ સલ્ફાઇટ $2$ ઇલેક્ટ્રોન મુક્ત કરે છે.
સોડિયમ સલ્ફાઇટના મિલિ-ઇક્વિવેલન્ટ $(Meq)$ = $25 \ mL \times 0.1 \ M \times 2 = 5 \ Meq$.
ક્ષારના $Meq$ = સોડિયમ સલ્ફાઇટના $Meq$ હોવાથી,$50 \ mL \times 0.1 \ M \times n = 5$,જ્યાં $n$ એ ધાતુના ઓક્સિડેશન આંકમાં થતો ફેરફાર છે.
$5 \times n = 5 \implies n = 1$.
ધાતુનું રિડક્શન થતું હોવાથી,નવો ઓક્સિડેશન આંક = $3 - 1 = 2$.

(C) એસિડિક માધ્યમમાં $KMnO_4$ અને $H_2SO_3$ વચ્ચેની રેડોક્ષ પ્રક્રિયાનું સંતુલિત સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2KMnO_4 + 5H_2SO_3 \longrightarrow K_2SO_4 + 2MnSO_4 + 2H_2SO_4 + H_2O$
સંતુલિત સમીકરણના તત્વયોગમિતિ મુજબ,$2 \text{ મોલ}$ $KMnO_4$ એ $5 \text{ મોલ}$ $H_2SO_3$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
તેથી,$1 \text{ મોલ}$ $KMnO_4$ માટે $\frac{5}{2} = 2.5 \text{ મોલ}$ $H_2SO_3$ ની જરૂર પડે છે.

(C) સલ્ફરનું રિડક્શન ક્યાં થાય છે તે જાણવા માટે,આપણે સલ્ફરના ઓક્સિડેશન આંકમાં ઘટાડો તપાસવો પડે.
વિકલ્પ $A$ માં,$S$ નો ઓક્સિડેશન આંક $SO_3^{2-}$ માં $+4$ થી વધીને $SO_4^{2-}$ માં $+6$ થાય છે (ઓક્સિડેશન).
વિકલ્પ $B$ માં,$S$ નો ઓક્સિડેશન આંક $H_2S$ માં $-2$ થી વધીને $S$ માં $0$ થાય છે (ઓક્સિડેશન).
વિકલ્પ $C$ માં,$S$ નો ઓક્સિડેશન આંક $H_2SO_4$ માં $+6$ થી ઘટીને $SO_2$ માં $+4$ થાય છે (રિડક્શન).
વિકલ્પ $D$ માં,સલ્ફરના ઓક્સિડેશન આંકમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી ($+6$ થી $+6$).
તેથી,સાચી પ્રક્રિયા $H_2SO_4 + I^- \longrightarrow I_2 + SO_2$ છે.

(B) એસિડિક માધ્યમમાં,$KMnO_4$ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે અને તેનું રિડક્શન $Mn^{2+}$ માં થાય છે.
$MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O$
ફેરસ ઓક્ઝેલેટ $(FeC_2O_4)$ રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે જ્યાં $Fe^{2+}$ નું $Fe^{3+}$ માં અને $C_2O_4^{2-}$ નું $CO_2$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે.
$FeC_2O_4 \rightarrow Fe^{3+} + 2CO_2 + 3e^-$
રેડોક્સ પ્રક્રિયાને સંતુલિત કરવા માટે,ગુમાવેલા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા મેળવેલા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા જેટલી હોવી જોઈએ.
ઓક્સિડેશન અર્ધ-પ્રક્રિયાને $5$ વડે અને રિડક્શન અર્ધ-પ્રક્રિયાને $3$ વડે ગુણતા:
$3MnO_4^- + 5FeC_2O_4 + 24H^+ \rightarrow 3Mn^{2+} + 5Fe^{3+} + 10CO_2 + 12H_2O$
સંતુલિત સમીકરણ પરથી,$3 \, mol$ $KMnO_4$ એ $5 \, mol$ $FeC_2O_4$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
તેથી,$2.5 \, mol$ $KMnO_4$ માટે,જરૂરી $FeC_2O_4$ ના મોલ:
$\text{મોલ} = \frac{5}{3} \times 2.5 = 4.167 \, mol$.

(D) $2,3-$ડાયબ્રોમોબ્યુટેનની આલ્કોહોલમાં $Zn$ ડસ્ટ સાથેની પ્રક્રિયા એ ડીબ્રોમિનેશન પ્રક્રિયા છે:
$CH_3-CH(Br)-CH(Br)-CH_3 + Zn \rightarrow CH_3-CH=CH-CH_3 + ZnBr_2$
આ પ્રક્રિયામાં,પાસપાસેના કાર્બન પરમાણુઓમાંથી બે બ્રોમીન પરમાણુઓ દૂર થાય છે,જેને $\beta-$વિલોપન કહેવામાં આવે છે.
વધુમાં,$Zn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી $+2$ માં બદલાય છે,તેથી તે રેડોક્ષ પ્રક્રિયા પણ છે.
આમ,તે રેડોક્ષ પ્રક્રિયા અને $\beta-$વિલોપન બંને છે.

(D) $SO_2$ ભેજની હાજરીમાં રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે.
$(I)$ $SO_2$,$O_3$ નું $O_2$ માં રિડક્શન કરે છે: $SO_2 + O_3 \to SO_3 + O_2$.
$(II)$ $SO_2$,એસિડિક ડાયક્રોમેટ $(Cr_2O_7^{2-})$ નું $Cr^{3+}$ માં રિડક્શન કરે છે: $Cr_2O_7^{2-} + 3SO_2 + 2H^{+} \to 2Cr^{3+} + 3SO_4^{2-} + H_2O$.
$(III)$ $SO_2$,એસિડિક પરમેંગેનેટ $(MnO_4^{-})$ નું $Mn^{2+}$ માં રિડક્શન કરે છે: $2MnO_4^{-} + 5SO_2 + 2H_2O \to 2Mn^{2+} + 5SO_4^{2-} + 4H^{+}$.
$(IV)$ $SO_2$,$H_2S$ પ્રત્યે ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે: $SO_2 + 2H_2S \to 3S + 2H_2O$. આમ,$H_2S$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે,રિડક્શન નહીં.
તેથી,$SO_2$ એ $O_3$,$Cr_2O_7^{2-}$ અને $MnO_4^{-}$ નું રિડક્શન કરે છે. સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) $KMnO_4$ વિવિધ માધ્યમોમાં પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે.
એસિડિક માધ્યમમાં,$MnO_4^-$ નું રિડક્શન $Mn^{+2}$ માં થાય છે.
તટસ્થ અથવા મંદ બેઝિક માધ્યમમાં,$MnO_4^-$ નું રિડક્શન $MnO_2$ માં થાય છે.
પ્રબળ બેઝિક માધ્યમમાં,$MnO_4^-$ નું રિડક્શન $MnO_4^{-2}$ (મેંગેનેટ આયન) માં થાય છે.
તેથી,બેઝિક માધ્યમમાં $MnO_4^-$ નું $Mn^{+2}$ માં રૂપાંતર થાય છે તે વિધાન ખોટું છે.

(B) $KMnO_4$ એક પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે. તે એવા પદાર્થો દ્વારા રંગવિહીન થાય છે જેનું વધુ ઓક્સિડેશન થઈ શકે.
$SO_2$ નું $SO_4^{2-}$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે.
$H_2O_2$ નું $O_2$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે.
$FeSO_4$ ($Fe^{2+}$ ધરાવતું) નું $Fe_2(SO_4)_3$ ($Fe^{3+}$ ધરાવતું) માં ઓક્સિડેશન થાય છે.
$FeCl_3$ માં,આયર્ન પહેલેથી જ તેના $+3$ ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં છે,જે સ્થિર છે. તેથી,તેનું $KMnO_4$ દ્વારા વધુ ઓક્સિડેશન થઈ શકતું નથી અને તે દ્રાવણને રંગવિહીન કરતું નથી.

(D) જ્યારે કાર્બનનું સાંદ્ર $H_2SO_4$ વડે ઓક્સિડેશન થાય છે,ત્યારે રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$C + 2H_2SO_4(conc.) \longrightarrow CO_2 + 2SO_2 + 2H_2O$
આમ,$CO_2$ અને $SO_2$ બંને વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

(D) સ્વ-આયનીકરણ પ્રક્રિયા $2NH_3 \rightleftharpoons NH_4^+ + NH_2^-$ માં,$NH_3$ નો એક અણુ પ્રોટોન સ્વીકારીને $NH_4^+$ બનાવે છે (બેઇઝ તરીકે વર્તે છે),જ્યારે $NH_3$ નો બીજો અણુ પ્રોટોન ગુમાવીને $NH_2^-$ બનાવે છે (એસિડ તરીકે વર્તે છે).
$NH_4^+$ એ $NH_3$ નો સંયુગ્મી એસિડ છે અને $NH_2^-$ એ $NH_3$ નો સંયુગ્મી બેઇઝ છે.
વિકલ્પ $D$ જણાવે છે કે $NH_2^-$ એ $NH_4^-$ નો સંયુગ્મી બેઇઝ છે,જે ખોટું છે કારણ કે $NH_2^-$ એ $NH_3$ નો સંયુગ્મી બેઇઝ છે.

(A) $SO_3^{2-}$ ની $H_2SO_4$ સાથેની પ્રક્રિયાથી $SO_2$ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે,જે રંગવિહિન છે.
$SO_3^{2-} + H_2SO_4 \to SO_2 + H_2O + SO_4^{2-}$.
$SO_2$ રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે અને એસિડિક $K_2Cr_2O_7$ (નારંગી) નું $Cr_2(SO_4)_3$ (લીલું) માં રિડક્શન કરે છે.
$K_2Cr_2O_7 + 3SO_2 + H_2SO_4 \to K_2SO_4 + Cr_2(SO_4)_3 + H_2O$.
આમ,$X$ એ $SO_3^{2-}$ છે અને $Y$ એ $SO_2$ છે.

(D) પ્રક્રિયા $4Fe + 3O_2 \to 4Fe^{3+} + 6O^{2-}$ માં,$Fe$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $+3$ થાય છે (ઓક્સિડેશન).
$O$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી ઘટીને $-2$ થાય છે (રિડક્શન).
આથી,આ એક રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
$Fe$ એ રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે કારણ કે તેનું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$Fe^{3+}$ એ ઓક્સિડેશનની નીપજ છે,ઓક્સિડેશનકર્તા નથી.
તેથી,વિધાન કે ધાત્વિક આયર્નનું $Fe^{3+}$ માં રિડક્શન થાય છે તે ખોટું છે,કારણ કે તેનું ઓક્સિડેશન થાય છે.

(D) ઓક્સિડેશન કે રિડક્શન થાય છે કે નહીં તે જાણવા માટે,આપણે તત્વોના ઓક્સિડેશન આંક તપાસીએ:
$I.$ $Cs$ નો આંક $0$ થી $+1$ થાય છે (ઓક્સિડેશન) અને $H_2O$ માં $H$ નો આંક $+1$ થી $0$ થાય છે (રિડક્શન). આ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
$II.$ $Cu$ નો આંક $+2$ થી $+1$ થાય છે (રિડક્શન) અને $I$ નો આંક $-1$ થી $0$ થાય છે (ઓક્સિડેશન). આ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
$III.$ $NH_4Br + KOH \to KBr + NH_3 + H_2O$. અહીં ઓક્સિડેશન આંકમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. આ એસિડ-બેઇઝ તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા છે.
$IV.$ $4KCN + Fe(CN)_2 \to K_4[Fe(CN)_6]$. આ સંકીર્ણ સંયોજન બનાવવાની પ્રક્રિયા છે. $Fe$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ જ રહે છે. આ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા નથી.
તેથી,પ્રક્રિયા $III$ અને $IV$ માં ઓક્સિડેશન કે રિડક્શન થતું નથી.

(D) રેડોક્ષ પ્રક્રિયામાં પરમાણુઓના ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર થાય છે.
$I.$ $Cr_2O_7^{2-} + 2OH^- \to 2CrO_4^{2-} + H_2O$ માં,$Cr$ નો ઓક્સિડેશન આંક $Cr_2O_7^{2-}$ અને $CrO_4^{2-}$ બંનેમાં $+6$ છે. ઓક્સિડેશન આંકમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી,તેથી તે રેડોક્ષ પ્રક્રિયા નથી.
$II.$ $Zn + CuSO_4 \to ZnSO_4 + Cu$ માં,$Zn$ નું ઓક્સિડેશન $(0 \to +2)$ અને $Cu$ નું રિડક્શન $(+2 \to 0)$ થાય છે. આ એક રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
$III.$ $2MnO_4^- + 3Mn^{2+} + 4OH^- \to 5MnO_2 + 2H_2O$ માં,$MnO_4^-$ માં $Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+7$ છે અને $Mn^{2+}$ માં $+2$ છે. બંનેનું રિડક્શન થઈને $MnO_2$ $(+4)$ બને છે. આ એક રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
$IV.$ $2Cu^+ \to Cu + Cu^{2+}$ માં,$Cu^+$ નું ઓક્સિડેશન $(+1 \to +2)$ અને રિડક્શન $(+1 \to 0)$ બંને થાય છે. આ એક વિષમીકરણ (disproportionation) રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
તેથી,પ્રક્રિયાઓ $II, III,$ અને $IV$ રેડોક્ષ પ્રક્રિયાઓ છે.