Water and Water Pollution Questions in Gujarati

(N/A) દિવસ દરમિયાન,જળાશયોમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન થાય છે અને તે વાતાવરણમાં જાય છે.
સૂર્યપ્રકાશને કારણે હવા પણ ગરમ થાય છે અને પાણીની વરાળને સાથે લઈને ઉપર તરફ વધવા લાગે છે.
જેમ જેમ હવા ઉપર જાય છે,તેમ તે વિસ્તરે છે અને ઠંડી પડે છે.
હવાનું આ ઠંડું પડવું પાણીની વરાળને ઘટ્ટ (condense) થવા માટે પ્રેરે છે. ઘનીભવનની પ્રક્રિયા થાય છે,જેમાં અન્ય પાણીના ટીપાંઓના સતત ઘનીભવનને કારણે નાના ટીપાં મોટા બને છે. આ રીતે એકત્રિત થયેલા ટીપાં વાદળો બનાવે છે.

(D) સજીવોને નીચેના કારણોસર પાણીની જરૂર હોય છે:
$1$. તમામ કોષીય પ્રક્રિયાઓ પાણીના માધ્યમમાં થાય છે.
$2$. પદાર્થો પાણીમાં ઓગળે છે,જે શરીરની અંદર રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ થવા માટે આવશ્યક છે.
$3$. શરીરના એક ભાગમાંથી બીજા ભાગમાં પદાર્થોના વહન માટે પાણી જરૂરી છે.
$4$. તે ખોરાકના પાચન અને ત્યારબાદ રુધિરમાં તેના શોષણમાં મદદ કરે છે.
$5$. પાણી સજીવોના શરીરનું તાપમાન જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(A) મોટાભાગના શહેરો,નગરો અને ગામડાઓમાં ભૂગર્ભ જળ એ તાજા પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
તેને હેન્ડપંપ,બોરવેલ અને ટ્યુબવેલની મદદથી બહાર કાઢવામાં આવે છે.
અન્ય ગૌણ સ્ત્રોતોમાં નજીકની નદીઓ,તળાવો અને જળાશયોનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) જળ સ્ત્રોતોને પ્રદૂષિત કરતી પ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. શહેરો,નગરો અને રહેણાંક વિસ્તારોમાંથી કચરો અથવા પ્રક્રિયા વગરનું ગટરનું પાણી જળાશયોમાં ઠાલવવું.
$2$. ઝેરી રસાયણો અને ભારે ધાતુઓ ધરાવતા ઔદ્યોગિક કચરાનો નિકાલ.
$3$. ઉદ્યોગોમાંથી ગરમ પાણીનો નિકાલ (તાપીય પ્રદૂષણ),જે પાણીનું તાપમાન વધારે છે અને ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટાડે છે,જેનાથી $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) અને જળચર જીવન પર અસર પડે છે.

(N/A) જલચક્ર દરમિયાન પાણી ત્રણ અવસ્થાઓમાં જોવા મળે છે:
$1$. ઘન અવસ્થા: બરફ,હિમ અને ગ્લેશિયર (હિમનદી) સ્વરૂપે.
$2$. પ્રવાહી અવસ્થા: ભૂગર્ભ જળ,નદીનું પાણી,સમુદ્રનું પાણી અને વરસાદ સ્વરૂપે.
$3$. વાયુ અવસ્થા: વાતાવરણમાં પાણીની વરાળ (બાષ્પ) સ્વરૂપે.

(N/A) પાણી નીચેના કારણોસર જીવન માટે આવશ્યક છે:
$1$. તે તમામ કોષીય પ્રક્રિયાઓ કરવા માટે માધ્યમ પૂરું પાડે છે.
$2$. આપણા શરીરમાં અને કોષોની અંદર થતી તમામ જૈવ-રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ પાણીમાં ઓગળેલા પદાર્થો વચ્ચે થાય છે.
$3$. તે શરીરના એક ભાગમાંથી બીજા ભાગમાં પદાર્થોના પરિવહન માટે જરૂરી છે.
$4$. તે શરીરનું તાપમાન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$5$. પાણી તમામ જીવંત સજીવોના શરીરના વજનના લગભગ $70\%$ જેટલો ભાગ બનાવે છે.

(C) જળાશયો બાષ્પીભવન માટે પાણી પૂરું પાડે છે. બાષ્પીભવન પછી બનેલી પાણીની વરાળ ઠંડી પડીને વરસાદ લાવે છે. કોઈ વિસ્તારમાં જળાશયોનો અભાવ હવામાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટાડે છે અને તેથી તે વરસાદની ભાત પર વિપરીત અસર કરે છે.

(C) જળ પ્રદૂષણ એટલે જળાશયોમાં એવા પદાર્થોનું પ્રદૂષણ જે તેને સજીવો માટે હાનિકારક અથવા ઉપયોગ માટે અયોગ્ય બનાવે છે.
અનિચ્છનીય પદાર્થો (પ્રદૂષકો) ઉમેરવાથી અથવા ઇચ્છનીય પદાર્થો (જેમ કે ઓક્સિજન) દૂર કરવાથી પ્રદૂષણ થાય છે.
તાપીય પ્રદૂષણ (તાપમાનમાં ફેરફાર) પણ જળચર જીવનને નકારાત્મક અસર કરે છે.
જળાશયોના દબાણમાં ફેરફાર એ એક ભૌતિક ઘટના છે જે પ્રદૂષણ ગણાતી નથી.

(A) પૃથ્વીને ઘણીવાર 'વાદળી ગ્રહ' (Blue Planet) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેની સપાટીનો મોટો ભાગ પાણીથી ઘેરાયેલો છે.
વૈજ્ઞાનિક અંદાજો મુજબ,પૃથ્વીની સપાટીનો આશરે $71\%$ થી $75\%$ ભાગ મહાસાગરો,સમુદ્રો અને અન્ય જળાશયો દ્વારા આવરી લેવામાં આવ્યો છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$75\%$ એ આ વિસ્તારનું સૌથી સચોટ પ્રતિનિધિત્વ છે.

(C) જલીય સજીવો તાપમાનની ચોક્કસ શ્રેણીમાં અનુકૂલિત હોય છે.
પાણીના તાપમાનમાં થતા નોંધપાત્ર ફેરફારો જલીય સજીવોની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ,તેમના પ્રજનન ચક્ર અને સંવર્ધન (breeding) પદ્ધતિઓ પર ગંભીર અસર કરી શકે છે.
જોકે તાપમાન વનસ્પતિના વિકાસ અને પાચન દરને અસર કરી શકે છે,પરંતુ જલીય ઇકોસિસ્ટમમાં તાપમાનમાં અચાનક અથવા નોંધપાત્ર ફેરફારોની સૌથી સીધી અને ગંભીર અસર જલીય પ્રાણીઓના પ્રજનન પર થાય છે,કારણ કે ઘણી પ્રજાતિઓ ઇંડા મૂકવા અને લાર્વાના વિકાસ માટે તાપમાનના ચોક્કસ સંકેતો પર આધાર રાખે છે.

(B) પાણીમાં જંતુનાશકો,ખાતરો,ઔદ્યોગિક કચરો અને ઘરગથ્થુ ગંદા પાણી જેવા અનિચ્છનીય પદાર્થો ઉમેરવાથી પાણી પ્રદૂષિત થાય છે.
આ પ્રદૂષકો ઝેરી હોય છે અને તે જલીય સજીવોને મારી શકે છે અથવા વિવિધ રોગોનું કારણ બની શકે છે.
વધુમાં,કાર્બનિક કચરાના વિઘટનને કારણે જૈવિક ઓક્સિજનની માંગ વધે છે,જેનાથી પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટે છે.
ઓગળેલા ઓક્સિજનમાં આ ઘટાડો જલીય સજીવોના અસ્તિત્વ અને સ્વાસ્થ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર કરે છે.

(C) જોકે પૃથ્વી પર પાણીનો વિશાળ જથ્થો છે,પરંતુ તેમાંથી મોટાભાગનું પાણી મહાસાગરોમાં ખારા પાણી તરીકે રહેલું છે,જે માનવ વપરાશ,ખેતી કે ઔદ્યોગિક ઉપયોગ માટે યોગ્ય નથી.
મીઠું પાણી,જે જીવન માટે અનિવાર્ય છે,તે એક મર્યાદિત સંસાધન છે.
વધુમાં,પૃથ્વી પર મીઠા પાણીનું વિતરણ અત્યંત અસમાન છે,જેના કારણે ઘણા વિસ્તારોમાં પાણીની અછત સર્જાય છે.
તેથી,તમામ સજીવો માટે મીઠા પાણીની ટકાઉ ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંરક્ષણ જરૂરી છે.

(D) તળાવમાં માછલીઓના મોટા પાયે મૃત્યુ માટે નીચેના પર્યાવરણીય પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે:
$(i)$ તાપીય પ્રદૂષણ: પાણીના તાપમાનમાં વધારો થવાથી ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટે છે,જેના કારણે માછલીઓ ગૂંગળામણ અનુભવે છે.
$(ii)$ ઝેરી સંયોજનોનું ઉમેરણ: પારો અથવા જંતુનાશકો જેવા ઝેરી પદાર્થો જળચર જીવોને સીધું ઝેર આપી શકે છે.
$(iii)$ ઝાલરોનું અવરોધન: નિલંબિત પ્રદૂષકો અથવા તેલના ગળતરને કારણે માછલીઓની ઝાલરો ભૌતિક રીતે અવરોધાઈ શકે છે,જે શ્વસન અટકાવે છે અને મૃત્યુનું કારણ બને છે.

(N/A) જળ પ્રદૂષણ નીચે મુજબના ઉમેરાને કારણે થાય છે:
$(i)$ ખાતર,જંતુનાશકો અથવા કોઈપણ ઝેરી પદાર્થો જેવા અનિચ્છનીય પદાર્થો.
$(ii)$ ગટરનું પાણી સીધું જ જળાશયમાં ભળવું.
$(iii)$ પાવર પ્લાન્ટમાંથી આવતું ગરમ પાણી,જે તાપમાનમાં વધારો કરે છે અને પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટાડે છે,જેનાથી જલીય સજીવો મૃત્યુ પામે છે.
$(iv)$ જળાશયોમાં ઔદ્યોગિક કચરો અથવા કિરણોત્સર્ગી પદાર્થોનો નિકાલ.
જળ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે આપણે નીચેના પગલાં લઈ શકીએ છીએ:
$(i)$ ગટરની લાઈનો સીધી જળાશયો સાથે જોડાયેલી ન હોવી જોઈએ.
$(ii)$ આપણે આપણો કચરો કે ઘરગથ્થુ કચરો જળાશયોમાં ફેંકવો જોઈએ નહીં.
$(iii)$ જળાશયોમાં ઝેરી સંયોજનોનો નિકાલ અટકાવવો જોઈએ.
$(iv)$ જળાશયોની નજીક કપડાં ધોવાનું ટાળવું જોઈએ કારણ કે તેમાં ડિટર્જન્ટ ઉમેરાય છે.
$(v)$ નદીના કિનારે વૃક્ષો વાવવા જોઈએ જેથી જમીનનું ધોવાણ અટકાવી શકાય,કારણ કે ધોવાણથી જળાશયોમાં કાંપ જમા થાય છે.

(N/A) સેડિમેન્ટેશન ટાંકી: આ ટાંકી ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે ભારે,અદ્રાવ્ય ઘન કણોને તળિયે બેસવા દે છે.
$(b)$ લોડિંગ ટાંકી: આ ટાંકીનો ઉપયોગ પાણીમાં ફટકડી જેવા સ્કંદનકારકો (coagulants) ઉમેરવા માટે થાય છે,જે ઝીણી નિલંબિત અશુદ્ધિઓને નીચે બેસાડવામાં મદદ કરે છે જે સામાન્ય રીતે સેડિમેન્ટેશન દ્વારા સરળતાથી બેસતી નથી.
$(c)$ ક્લોરિનેશન ટાંકી: આ ટાંકીનો ઉપયોગ પાણીમાં ક્લોરિન ઉમેરવા માટે થાય છે જેથી હાનિકારક બેક્ટેરિયા અને સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ થાય અને પાણી પીવાલાયક બને.

(A) મીઠા પાણીના સ્ત્રોતો એવા જળાશયો છે જેમાં ઓગળેલા ક્ષારનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. આમાં નદીઓ,સરોવરો,તળાવો,નહેરો અને જળાશયોનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,આપેલ વિધાન સાચું છે.

(N/A) જળ પ્રદૂષણની હાનિકારક અસરો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ખાતરો,જંતુનાશકો અને કાગળના ઉદ્યોગોમાં વપરાતા પારો (mercury) ના ક્ષારો જેવા અનિચ્છનીય પદાર્થોનો ઉમેરો. આના પરિણામે પાણીના ભૌતિક અને રાસાયણિક બંને ગુણધર્મોમાં ફેરફાર થાય છે.
$(ii)$ પ્રદૂષિત પાણીમાં કોલેરા,ટાઈફોઈડ વગેરે જેવા રોગ ફેલાવતા હાનિકારક બેક્ટેરિયા હોઈ શકે છે.
$(iii)$ ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટવાથી જલીય સજીવો પર વિપરીત અસર પડે છે.
$(iv)$ પાણીના તાપમાનમાં થતો કોઈપણ ફેરફાર જલીય સજીવોના પ્રજનન પર અસર કરે છે.
$(v)$ વિવિધ પ્રાણીઓના ઈંડા અને ડિંભ (larvae) તાપમાનના ફેરફારો પ્રત્યે ખાસ કરીને સંવેદનશીલ હોય છે.

(N/A) પાણી નીચેના કારણોસર જીવન માટે અનિવાર્ય છે:
$1$. તે પરસેવો અને બાષ્પીભવન જેવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરે છે.
$2$. તમામ કોષીય અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ જલીય માધ્યમમાં થાય છે.
$3$. તે ખોરાકના પાચન માટે અને રુધિર દ્વારા સમગ્ર શરીરમાં પોષક તત્વો અને ઓક્સિજનના વહન માટે જરૂરી છે.
$4$. તે શરીરમાંથી નકામા પદાર્થોના ઉત્સર્જનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) પાણીમાં ખાતર,જંતુનાશકો અને પારો (mercury) ના ક્ષારો જેવા અનિચ્છનીય પદાર્થો ઉમેરવાથી પાણી પ્રદૂષિત થાય છે. આમાં કોલેરા જેવા રોગો ફેલાવતા બેક્ટેરિયા જેવા રોગકારક સજીવો પણ હોઈ શકે છે.
$(b)$ પાણીમાંથી ઓગળેલા ઓક્સિજન જેવા જરૂરી પદાર્થો દૂર થવાથી જલીય સજીવો પર વિપરીત અસર પડે છે.
$(c)$ જળાશયોના તાપમાનમાં અચાનક થતો ફેરફાર જોખમી છે અને તે જલીય સજીવોના પ્રજનન પર અસર કરે છે. તાપમાનમાં ફેરફાર થવાથી ઈંડા અને ડિંભ (larvae) પર ગંભીર અસર પડે છે.

(N/A) $(i)$ જળાશયોના તાપમાનમાં વધારો થવાથી જળ પ્રદૂષણ થાય છે કારણ કે તે જલીય સજીવો માટે ઉપલબ્ધ ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટાડે છે. વધુમાં,ઘણી જલીય પ્રજાતિઓ તાપમાનના ફેરફારો પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે; ઊંચું તાપમાન ઈંડા અને ડિંભ (larvae) ને મારી શકે છે,પ્રજનન ચક્રને ખોરવી શકે છે અને ઇકોસિસ્ટમના પારિસ્થિતિક સંતુલનને બગાડી શકે છે.
$(ii)$ જળ પ્રદૂષણને રોકવા માટેની બે પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ઔદ્યોગિક અથવા ઘરગથ્થુ કચરાને સીધો જળાશયોમાં ન ફેંકવો.
$2$. નદીના કિનારે કપડાં ધોવાનું અથવા પ્રાણીઓને નવડાવવાનું ટાળવું જેથી ડિટર્જન્ટ અને દૂષિત પદાર્થો પાણીમાં ન ભળે.

(N/A) - પૃથ્વીની સપાટી પર મોટાભાગનું પાણી પ્રવાહી સ્વરૂપે સમુદ્રો,મહાસાગરો,નદીઓ,સરોવરો,તળાવો વગેરેમાં જોવા મળે છે.
- તે પર્વતોની ટોચ પર અને ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં બરફ (ઘન) સ્વરૂપે જોવા મળે છે.
- પાણી બાષ્પ સ્વરૂપે પણ જોવા મળે છે,જે જળાશયોની સપાટી પરથી બાષ્પીભવન દ્વારા,વાતાવરણમાં ભેજ તરીકે,વનસ્પતિ દ્વારા થતા બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા અને પ્રાણીઓના શ્વસન દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.

(N/A) $(i)$ ખેતીમાં ખાતર અને જંતુનાશકોનો અતિશય ઉપયોગ.
$(ii)$ ઝેરી પદાર્થો ધરાવતા ઔદ્યોગિક કચરાનો જળાશયોમાં નિકાલ.
$(iii)$ ઘરોમાંથી નીકળતા ગંદા પાણી (સીવેજ) નો જળાશયોમાં નિકાલ.
$(iv)$ ઘરગથ્થુ કપડાં ધોવા માટે વપરાતા સિન્થેટિક સાબુ અને ડિટર્જન્ટ.
$(v)$ ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી છોડવામાં આવતું ગરમ પાણી.

(B) જળ પ્રદૂષણ એટલે જળાશયો (જેમ કે તળાવો, નદીઓ, મહાસાગરો અને ભૂગર્ભ જળ) માં થતું પ્રદૂષણ, જે સામાન્ય રીતે માનવીય પ્રવૃત્તિઓના પરિણામે થાય છે.
$1$. ઝેરી રસાયણો, ગટરનું પાણી અથવા ઔદ્યોગિક કચરા જેવા અનિચ્છનીય પદાર્થોનો ઉમેરો પાણીને ઉપયોગ માટે અયોગ્ય બનાવે છે.
$2$. ઇચ્છનીય પદાર્થો (જેમ કે ઓગળેલ ઓક્સિજન) દૂર કરવાથી જલીય ઇકોસિસ્ટમ ખોરવાય છે.
$3$. તાપમાનમાં ફેરફાર (થર્મલ પ્રદૂષણ) જલીય સજીવોના ચયાપચયના દર અને અસ્તિત્વને અસર કરે છે.
$4$. દબાણમાં ફેરફાર એ ઊંડાઈ સાથે સંબંધિત ભૌતિક ગુણધર્મ છે અને તે જળ પ્રદૂષણ ગણાતું નથી.

(A) પૃથ્વીને ઘણીવાર 'વાદળી ગ્રહ' (Blue Planet) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેની સપાટીનો મોટો ભાગ પાણીથી ઘેરાયેલો છે.
વૈજ્ઞાનિક અંદાજો મુજબ,પૃથ્વીની સપાટીનો આશરે $71 \%$ થી $75 \%$ ભાગ મહાસાગરો,સમુદ્રો અને અન્ય જળાશયો દ્વારા આવરી લેવામાં આવ્યો છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$75 \%$ એ પૃથ્વીની સપાટી પરના પાણીના આવરણનું સૌથી સચોટ નિરૂપણ છે.

(A) વરસાદની પેટર્ન મુખ્યત્વે પ્રવર્તમાન પવનની દિશા અને વિસ્તારમાં આવેલા જળાશયો પર આધાર રાખે છે.
મહાસાગરો,સરોવરો અને નદીઓ જેવા જળાશયો બાષ્પીભવન દ્વારા વાદળ નિર્માણ માટે જરૂરી ભેજ પૂરો પાડે છે.
જ્યારે ભેજવાળી હવા જમીન પરથી પસાર થાય છે,ત્યારે તે ઠંડી પડે છે અને ઘનીભવન પામીને વરસાદ સ્વરૂપે વરસે છે.
તેથી,જળાશયોની હાજરી અને સંખ્યા કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશમાં વરસાદના પ્રમાણ અને આવર્તનને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે.

(D) જલીય સજીવો તાપમાનની ચોક્કસ મર્યાદામાં અનુકૂલિત હોય છે.
પાણીના તાપમાનમાં થતા નોંધપાત્ર ફેરફારો આ સજીવોની જૈવિક પ્રક્રિયાઓને ખોરવી શકે છે.
ખાસ કરીને,તાપમાનમાં થતા ફેરફારો જલીય પ્રાણીઓના પ્રજનન ચક્રને ગંભીર રીતે અસર કરે છે,કારણ કે ઘણી પ્રજાતિઓ પ્રજનન શરૂ કરવા માટે તાપમાનના ચોક્કસ સંકેતો પર આધાર રાખે છે.
જોકે પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતા અને પાચન જેવી અન્ય બાબતો પર પરોક્ષ અસર થઈ શકે છે,પરંતુ જલીય નિવસનતંત્રમાં તાપમાનના ફેરફારની સૌથી સીધી અને ગંભીર અસર પ્રાણીઓના પ્રજનન પર થાય છે.