Mix Examples - NATURAL RESOURCES Questions in Gujarati

(A) હા,માનવીય પ્રવૃત્તિઓને ચોક્કસ અને મર્યાદિત વિસ્તારોમાં અલગ રાખવાથી પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
$1$. ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓને નિર્ધારિત વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત કરીને,આપણે કેન્દ્રિય કચરા વ્યવસ્થાપન અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણના પગલાં અમલમાં મૂકી શકીએ છીએ.
$2$. આનાથી જળાશયો,ખેતીલાયક જમીન અને ફળદ્રુપ જમીન જેવા કુદરતી સંસાધનોનું વ્યાપક પ્રદૂષણ અટકાવી શકાય છે.
$3$. તે પ્રદૂષકોના વધુ સારા નિરીક્ષણ અને નિયમન માટે પરવાનગી આપે છે,જેનાથી માનવ સ્વાસ્થ્ય અને ઇકોસિસ્ટમ પર થતી એકંદર પર્યાવરણીય અસરને ઘટાડી શકાય છે.

(N/A) જંગલો હવા,જમીન અને પાણીના સ્ત્રોતોની ગુણવત્તાને નીચે મુજબ પ્રભાવિત કરે છે:
$A.$ હવામાં જંગલોનો પ્રભાવ:
જંગલો વાતાવરણમાં $O_2$ અને $CO_2$ નું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે. તેઓ હવામાં $CO_2$ નું પ્રમાણ ઘટાડે છે,જેનાથી ગ્રીનહાઉસ અસરને ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
તેઓ પર્યાવરણનું તાપમાન જાળવી રાખે છે અને આસપાસના વિસ્તારમાં પ્રકાશસંશ્લેષણનો દર વધારે છે.
$B.$ જમીનની ગુણવત્તા પર જંગલોનો પ્રભાવ:
વૃક્ષો તેમના મૂળને પૃથ્વીમાં ઊંડે સુધી ફેલાવે છે અને જમીનના કણોને મજબૂતીથી પકડી રાખે છે,જે જમીનનું ધોવાણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
જંગલો નિવસનતંત્રમાં પોષક ચક્રો (જૈવ-ભૂ-રાસાયણિક ચક્રો) જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$C.$ પાણીની ગુણવત્તા પર જંગલોનો પ્રભાવ:
વૃક્ષો દ્વારા થતી બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયા દ્વારા જલચક્ર જળવાઈ રહે છે. જંગલો પાણીના સંરક્ષણમાં મદદ કરે છે અને વિવિધ જળ સ્ત્રોતો દ્વારા પૃથ્વીની સપાટી પર પાણીની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

(B) જીવાવરણ જૈવિક અને અજૈવિક એમ બંને ઘટકોનું બનેલું છે.
જૈવિક ઘટકોમાં તમામ જીવંત સજીવોનો સમાવેશ થાય છે જેમ કે ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ),ઉપભોક્તાઓ (પ્રાણીઓ) અને વિઘટકો (સૂક્ષ્મજીવો).
અજૈવિક ઘટકોમાં નિર્જીવ ભૌતિક અને રાસાયણિક પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે જેમ કે હવા,પાણી,જમીન અને સૂર્યપ્રકાશ.
હવા એ નિર્જીવ ભૌતિક પરિબળ હોવાથી,તે અજૈવિક ઘટક છે,જૈવિક ઘટક નથી.

(N/A) $1$. જૈવ-વિઘટનીય પ્રદૂષકો: આ એવા પદાર્થો છે જે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા કુદરતી જૈવિક ઘટકો દ્વારા સરળ અને હાનિકારક પદાર્થોમાં વિઘટિત થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે છાણ,શાકભાજીની છાલ અને કાગળ.
$2$. જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષકો: આ એવા પદાર્થો છે જે કુદરતી જૈવિક ઘટકો દ્વારા વિઘટિત થઈ શકતા નથી. તેઓ પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે પ્લાસ્ટિક,કાચ અને ભારે ધાતુઓ.

(N/A) $(i)$ ખાતર અને જંતુનાશકોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જ્યારે વરસાદ કે સિંચાઈ દ્વારા ધોવાઈ જાય છે, ત્યારે તે જળ પ્રદૂષણનું કારણ બને છે.
$(ii)$ આ રસાયણો ઘણી બિન-લક્ષિત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ માટે ઝેરી હોઈ શકે છે, જે જૈવવિવિધતાના નુકસાન અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ તરફ દોરી જાય છે.
$(iii)$ ખાતરોમાંથી પોષક તત્વોના ઉચ્ચ સ્તર ધરાવતું વહેતું પાણી જળાશયોમાં સુપોષકતા (eutrophication) તરફ દોરી શકે છે, જેના કારણે ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે.
$(iv)$ આ રસાયણો ઘણીવાર આહાર શૃંખલામાં એકઠા થાય છે, જેના પરિણામે જૈવિક વિશાલન (biological magnification) થાય છે, જે મનુષ્યો સહિત ઉચ્ચ પોષક સ્તરો માટે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો ઊભા કરે છે.

(N/A) તે પ્રાણીઓને મારી નાખવાથી પારિસ્થિતિક સંતુલન ખોરવાઈ ગયું હોત અને આહાર શૃંખલામાં વિક્ષેપ પડ્યો હોત.
$(b)$ રમણનું કાર્ય પર્યાવરણને અનુકૂળ છે કારણ કે તે સજીવોને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જીવંત રાખીને જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ કરી રહ્યો છે.
$(c)$ આપણે વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિના સંરક્ષણમાં નીચે મુજબ યોગદાન આપી શકીએ છીએ:
$1$. સમુદાયના સભ્યોમાં જૈવવિવિધતાના મહત્વ વિશે જાગૃતિ ફેલાવીને.
$2$. તમામ જીવંત સજીવો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ અને પ્રેમ કેળવીને અને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓમાંથી મેળવેલી વસ્તુઓનો ઉપયોગ ટાળીને.

(N/A) વાયુ પ્રદૂષણની બે હાનિકારક અસરો:
$(i)$ શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓ જેવી કે અસ્થમા અને બ્રોન્કાઇટિસ.
$(ii)$ એસિડ વર્ષા,જે ઇમારતો અને જલીય જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$(b)$ જળ પ્રદૂષણની બે હાનિકારક અસરો:
$(i)$ ટાઇફોઇડ,કોલેરા અને કમળા જેવા પાણીજન્ય રોગોનો ફેલાવો.
$(ii)$ સુપોષકતાકરણ (Eutrophication),જે ઓક્સિજનના ઘટાડા અને જલીય સજીવોના મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે.

(N/A)

પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો	પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો
$(i)$ આ સંસાધનો વાજબી સમયગાળામાં ઝડપી કુદરતી ચક્ર અથવા માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા પોતાની જાતે પુનઃસ્થાપિત થઈ શકે છે.	$(i)$ આ સંસાધનો એકવાર વપરાઈ ગયા પછી રિસાયક્લિંગ અથવા બદલી દ્વારા પોતાની જાતે પુનઃસ્થાપિત થઈ શકતા નથી.
$(ii)$ જો તેનું વ્યવસ્થિત સંચાલન કરવામાં આવે તો તે ક્યારેય ખૂટતા નથી,દા.ત.,સૌર ઊર્જા,પવન ઊર્જા,જંગલો અને પાણી.	$(ii)$ તે ખૂટી જાય તેવા છે અને જથ્થામાં મર્યાદિત છે,દા.ત.,ખનિજો,કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ.

(N/A)

જૈવ-વિઘટનીય સંસાધનો	અજૈવ-વિઘટનીય સંસાધનો
$1.$ જે પદાર્થો સમય જતાં જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેમના સરળ અને હાનિકારક સ્વરૂપોમાં વિઘટિત થાય છે,તેમને જૈવ-વિઘટનીય કહેવામાં આવે છે.	$1.$ જે પદાર્થો સમય જતાં જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેમના સરળ અને હાનિકારક સ્વરૂપોમાં વિઘટિત થતા નથી,તેમને અજૈવ-વિઘટનીય કહેવામાં આવે છે.
$2.$ તેઓ સામાન્ય રીતે પર્યાવરણ માટે હાનિકારક નથી; ઉદાહરણ તરીકે,છાણ,પાંદડાં,કાગળ વગેરે.	$2.$ તેઓ ઘણીવાર વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ માટે હાનિકારક હોય છે કારણ કે તેઓ પર્યાવરણમાં જમા થાય છે; ઉદાહરણ તરીકે,$DDT$,પ્લાસ્ટિક,પોલીથીન વગેરે.

(N/A) કુદરતી સંસાધનોનું સંરક્ષણ નીચેના કારણોસર આવશ્યક છે:
$1$. કુદરતી સંસાધનો પ્રકૃતિ દ્વારા મળેલી મર્યાદિત ભેટ છે જે પૃથ્વી પરના તમામ જીવંત સ્વરૂપોને ટકાવી રાખે છે.
$2$. કુદરતી સંસાધનો અને સજીવો વચ્ચે ગાઢ આંતરનિર્ભરતા છે; એકનો નાશ બીજાના અસ્તિત્વને અસર કરે છે.
$3$. સંસાધનોનો ઉપયોગ વિવેકપૂર્ણ અને ટકાઉ રીતે કરવો જોઈએ જેથી તે આવનારી પેઢીઓ માટે ઉપલબ્ધ રહે.
$4$. પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવા માટે આ સંસાધનોને પ્રદૂષણ અને અધોગતિથી બચાવવા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
$5$. નકામી સામગ્રીના રિસાયક્લિંગને પ્રોત્સાહન આપવાથી કાચા કુદરતી સંસાધનો પરનું દબાણ ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
$6$. બિન-નવીનીકરણીય સંસાધનોના અતિશય શોષણને ઘટાડવા માટે ઉર્જાના વૈકલ્પિક અને નવીનીકરણીય સ્ત્રોતો તરફ વળવું જરૂરી છે.

(N/A) લાંબા સમય સુધી ખાતરો અને જંતુનાશકોનો અતિશય ઉપયોગ નીચે મુજબ જમીનનું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે:
$(i)$ તે જમીનના ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો,જેમ કે નાઈટ્રોજન સ્થાપિત કરતા બેક્ટેરિયા અને અળસિયાનો નાશ કરે છે,જે જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા માટે આવશ્યક છે.
$(ii)$ તે જમીનનું કુદરતી બંધારણ નષ્ટ કરે છે અને જમીનની $pH$ માં ફેરફાર કરે છે,જેનાથી તે વધુ પડતી એસિડિક અથવા બેઝિક બને છે,જે છોડના વિકાસ માટે હાનિકારક છે.
$(iii)$ તે ઝેરી રસાયણોના સંચય તરફ દોરી જાય છે,જેનાથી આહાર શૃંખલામાં જૈવિક વિશાલન (biological magnification) થાય છે.
$(b)$ જળ પ્રદૂષણ નીચેની પ્રક્રિયાઓ દ્વારા જમીનનું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે:
$(i)$ દૂષિત પાણી દ્વારા સિંચાઈ: જ્યારે જળાશયો ઔદ્યોગિક કચરા અથવા ગટરના પાણીથી પ્રદૂષિત થાય છે,ત્યારે આ પાણીનો સિંચાઈ માટે ઉપયોગ કરવાથી ઝેરી ભારે ધાતુઓ અને રસાયણો સીધા જમીનમાં જમા થાય છે.
$(ii)$ વહેણ અને નિક્ષાલન: જળાશયોમાં રહેલા પ્રદૂષકો ભૂગર્ભ જળમાં ભળી શકે છે અથવા પૂર દરમિયાન જમીન પર જમા થઈ શકે છે,જેનાથી જમીન દૂષિત થાય છે.

(N/A) નાઈટ્રોજન ચક્રમાં નીચેની મુખ્ય પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. નાઈટ્રોજન સ્થાપન: વાતાવરણીય $N_2$ નું રૂપાંતર નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા (દા.ત. કઠોળના મૂળમાં રહેલા રાઈઝોબિયમ) દ્વારા અથવા વાતાવરણીય અને ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા એમોનિયા અથવા નાઈટ્રેટ્સમાં થાય છે.
$2$. એસિમિલેશન (સ્વીકરણ): વનસ્પતિઓ પ્રોટીન અને અન્ય કાર્બનિક અણુઓ બનાવવા માટે આ નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોનું શોષણ કરે છે,જે પછી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓમાં પ્રોટોપ્લાઝમ તરીકે આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશે છે.
$3$. એમોનિફિકેશન: વિઘટકો મૃત કાર્બનિક પદાર્થો અને વનસ્પતિઓ તથા પ્રાણીઓના કચરાનું વિઘટન કરે છે,જેનાથી નાઈટ્રોજન એમોનિયા સ્વરૂપે પાછો જમીનમાં મુક્ત થાય છે.
$4$. નાઈટ્રીફિકેશન: જમીનમાં રહેલા વિશિષ્ટ નાઈટ્રીફાઈંગ બેક્ટેરિયા દ્વારા એમોનિયાનું રૂપાંતર નાઈટ્રાઈટ્સમાં અને ત્યારબાદ નાઈટ્રેટ્સમાં થાય છે.
$5$. ડીનાઈટ્રીફિકેશન: અંતે,અમુક બેક્ટેરિયા નાઈટ્રેટ્સને ફરીથી વાતાવરણીય $N_2$ ગેસમાં ફેરવે છે,જેનાથી આ ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.

(N/A)
$(i)$ હવા: જંગલો પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા $CO_{2}$ ને શોષી લે છે. વૃક્ષોના અભાવે $CO_{2}$ નું પ્રમાણ વધે છે,જે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ફાળો આપે છે.
$(ii)$ જમીન: વૃક્ષોના મૂળ જમીનના કણોને જકડી રાખે છે,જેથી ધોવાણ અટકે છે. જંગલો ઘટવાથી પવન અને પૂર દ્વારા જમીનનું ધોવાણ વધે છે.
$(iii)$ પાણી: જંગલો જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા વધારે છે અને સપાટી પરના વહેણને ધીમું કરીને ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં વધારો કરવામાં મદદ કરે છે.
$(b)$ હા,શુક્ર અને મંગળનું વાતાવરણ પૃથ્વીના વાતાવરણ કરતા ઘણું અલગ છે.
પૃથ્વીનું વાતાવરણ મુખ્યત્વે નાઈટ્રોજન $(78\%)$ અને ઓક્સિજન $(21\%)$ નું બનેલું છે,જે જીવનને ટેકો આપે છે. તેનાથી વિપરીત,શુક્ર અને મંગળના વાતાવરણમાં મુખ્યત્વે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_{2})$ હોય છે,જે તેમના વાતાવરણના લગભગ $95-97\%$ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે,જેના કારણે ત્યાં જીવન શક્ય નથી.

(N/A) $(i)$ કોલસાના વધુ પડતા દહનથી વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ અને હાઇડ્રોકાર્બન જેવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ મુક્ત થાય છે.
આ વાયુઓ સૂર્યની ગરમીને પકડી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જે ગ્રીનહાઉસ અસર અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ તરફ દોરી જાય છે.
$(ii)$ જમીનને મિશ્રણ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તે વિવિધ પદાર્થોની બનેલી છે,જેમાં વિવિધ કદના ખડકોના કણો,મૃત સજીવોના સડેલા અવશેષો (હ્યુમસ),સૂક્ષ્મ જીવો,હવા અને પાણી (ભેજ) નો સમાવેશ થાય છે.
$(iii)$ ચંદ્ર પર વાતાવરણનો અભાવ છે. વાતાવરણ એક ધાબળા જેવું કામ કરે છે જે તાપમાનમાં થતા આત્યંતિક ફેરફારોને અટકાવીને સપાટીના તાપમાનને નિયંત્રિત કરે છે.
ચંદ્ર પર વાતાવરણ ન હોવાથી,દિવસ દરમિયાન ગરમીને પકડી રાખવા કે રાત્રે તેને જાળવી રાખવા માટે કોઈ વ્યવસ્થા નથી,જેના કારણે તાપમાન $-190^{\circ} C$ થી $110^{\circ} C$ સુધી ખૂબ જ બદલાય છે.

(B) વનનાબૂદી એટલે મોટા પાયે જંગલોનો નાશ.
$1$. જૈવવિવિધતાનો નાશ: જંગલો લાખો પ્રજાતિઓનું નિવાસસ્થાન છે; તેમના વિનાશથી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ લુપ્ત થાય છે.
$2$. ગ્લોબલ વોર્મિંગ: વૃક્ષો પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા $CO_2$ શોષી લે છે. ઓછા વૃક્ષોનો અર્થ છે વાતાવરણમાં વધુ $CO_2$,જે ગ્રીનહાઉસ અસર વધારે છે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ તરફ દોરી જાય છે.
$3$. જમીનનું ધોવાણ: વૃક્ષોના મૂળ જમીનને જકડી રાખે છે. વૃક્ષો વિના,ઉપરની ફળદ્રુપ જમીન વરસાદ અથવા પવન દ્વારા સરળતાથી ધોવાઈ જાય છે.
આ તમામ પરિણામો વનનાબૂદીના સીધા પરિણામો હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) જીવાવરણ જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (નિર્જીવ) એમ બંને ઘટકોનું બનેલું છે.
જૈવિક ઘટકોમાં તમામ સજીવોનો સમાવેશ થાય છે જેમ કે ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ),ઉપભોક્તાઓ (પ્રાણીઓ) અને વિઘટકો (બેક્ટેરિયા અને ફૂગ).
અજૈવિક ઘટકોમાં હવા,પાણી,જમીન,સૂર્યપ્રકાશ અને તાપમાન જેવા નિર્જીવ પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.
હવા એ નિર્જીવ પરિબળ હોવાથી,તે અજૈવિક ઘટક છે,જૈવિક ઘટક નથી.

(C) ઓઝોન સ્તરનું ક્ષયન,ગ્રીનહાઉસ અસર અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ જેવી પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ એ તમામ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ છે જે તાજેતરના ભૂતકાળમાં માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે પ્રકાશમાં આવ્યા છે.
$1$. ઓઝોન સ્તરનું ક્ષયન $CFCs$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
$2$. ગ્રીનહાઉસ અસર એ $CO_2$ અને $CH_4$ જેવા વાયુઓ દ્વારા ગરમીને પકડી રાખવાની પ્રક્રિયા છે.
$3$. ગ્લોબલ વોર્મિંગ એ પૃથ્વીના સરેરાશ તાપમાનમાં થતો ક્રમિક વધારો છે.
આ તમામ ઘટનાઓ સમકાલીન પર્યાવરણીય ચિંતાઓ હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.