બે વિધાનો આપેલા છે—એકને વિધાન $(A)$ અને બીજાને કારણ $(R)$ તરીકે લેબલ કરવામાં આવ્યું છે. નીચે આપેલા કોડ $(a)$, $(b)$, $(c)$ અને $(d)$ માંથી આ પ્રશ્નોના સાચા જવાબ પસંદ કરો:
$(a)$ $A$ અને $R$ બંને સાચા છે, અને $R$ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.
$(b)$ $A$ અને $R$ બંને સાચા છે, પરંતુ $R$ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી નથી.
$(c)$ $A$ સાચું છે, પરંતુ $R$ ખોટું છે.
$(d)$ $A$ ખોટું છે, પરંતુ $R$ સાચું છે.
વિધાન $(A)$: આપણે અરીસામાં બનતા ચત્તાં પ્રતિબિંબના કદને જોઈને અરીસાની પ્રકૃતિ નક્કી કરી શકીએ છીએ.
કારણ $(R)$: અંતર્ગોળ અરીસામાં વાસ્તવિક વસ્તુ અને તેના વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું ન્યૂનતમ અંતર શૂન્ય નથી હોતું.

$(a)$ ગોળીય લેન્સના પ્રકાશીય કેન્દ્રની વ્યાખ્યા આપો.
$(b)$ તમને $30 \, cm$ કેન્દ્રલંબાઈ ધરાવતો બહિર્ગોળ લેન્સ આપવામાં આવ્યો છે. વસ્તુનું વાસ્તવિક,ઉલટું અને અત્યંત મોટું પ્રતિબિંબ મેળવવા માટે તમે વસ્તુને ક્યાં મૂકશો? પ્રતિબિંબ રચના દર્શાવતી કિરણ આકૃતિ દોરો.
$(c)$ એક અંતર્ગોળ લેન્સની કેન્દ્રલંબાઈ $20 \, cm$ છે. લેન્સથી વસ્તુને કેટલા અંતરે મૂકવી જોઈએ જેથી તેનું પ્રતિબિંબ લેન્સથી $15 \, cm$ દૂર રચાય?

લેન્સ એ કાચ અથવા સ્પષ્ટ પ્લાસ્ટિક જેવી પારદર્શક સામગ્રીમાંથી બનેલી વસ્તુઓ છે જેની સપાટી વક્ર હોય છે. અપસારી લેન્સ તેમના કેન્દ્રો કરતા કિનારીઓ પર જાડા હોય છે અને તેમાંથી પસાર થતા પ્રકાશના કિરણોને ફેલાવે છે. અભિસારી લેન્સ તેમની કિનારીઓ કરતા મધ્યમાં જાડા હોય છે અને તેમાંથી પસાર થતા પ્રકાશના કિરણોને એક બિંદુ પર કેન્દ્રિત કરે છે. તેનો ઉપયોગ ચશ્મામાં કરવામાં આવે છે જેથી નબળી દ્રષ્ટિ ધરાવતા લોકોને વધુ સારી રીતે જોવામાં મદદ મળે. અભિસારી લેન્સ તેમાંથી પસાર થતા પ્રકાશના કિરણોને વાળીને તેને ફોકસ નામના બિંદુ પર ભેગા કરીને મોટું (magnify) કરે છે. અભિસારી લેન્સ તેના કેન્દ્રમાં જેટલો જાડો હોય છે, તેટલું જ તે વધુ મોટું કરે છે અને ફોકસ લેન્સની એટલી જ નજીક હોય છે.
$(i)$ રવિ સમાન કદ અને સમાન સામગ્રીના બે બહિર્ગોળ લેન્સ $A$ અને $B$ નો ઉપયોગ કરે છે જે દર્શાવ્યા મુજબ છે. $P_1$ અને $P_2$ એ $A$ અને $B$ ની પાવર છે. એક વસ્તુને વારાફરતી દરેક લેન્સના મુખ્ય અક્ષ પર $F$ અને $2F$ ની વચ્ચે સમાન અંતરે રાખવામાં આવે છે. ધારો કે $I_1$ અને $I_2$ એ બે લેન્સ દ્વારા રચાયેલા પ્રતિબિંબ છે. બંને લેન્સના પ્રતિબિંબ અંતર વચ્ચેનો સંબંધ શું છે?
(ii) બંને લેન્સના પાવર વચ્ચેનો સંબંધ લખો.
(iii) મીનાક્ષી ઉપરના બે લેન્સ $A$ અને $B$ સાથે અન્ય બે લેન્સ $C$ અને $D$ નો ઉપયોગ કરે છે, જે દર્શાવ્યા મુજબ છે. તે વર્ગખંડમાં આગળની હરોળમાં બેસીને બ્લેકબોર્ડ પરની વિષયવસ્તુ જોઈ શકે છે પરંતુ છેલ્લી હરોળમાં બેસીને તે જ વસ્તુ જોવામાં અસમર્થ છે. તેની દ્રષ્ટિની ખામીને સુધારવા માટે તેને ઉપરના ચાર લેન્સમાંથી કયા લેન્સની જરૂર પડશે? શા માટે?
અથવા
(iv) નતાશા ઉપર આપેલા લેન્સ $A$ ના મુખ્ય અક્ષ પર એક વસ્તુ મૂકે છે. આ વસ્તુનો એક છેડો ફોકસ $F$ સાથે અને બીજો છેડો $2F$ સાથે સુસંગત છે. બીજી બાજુ લેન્સ દ્વારા રચાયેલા પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ શું હશે?

બહિર્ગોળ અરીસો અને બહિર્ગોળ લેન્સ હંમેશા આભાસી પ્રતિબિંબ રચે છે. [સાચું/ખોટું]

નીચેનામાંથી કઈ પરિસ્થિતિમાં અંતર્ગોળ અરીસો વસ્તુ કરતાં મોટું પ્રતિબિંબ રચી શકે છે?

$(a)$ નિરપેક્ષ વક્રીભવનાંકની વ્યાખ્યા આપો.
$(b)$ ત્રણ અલગ-અલગ માધ્યમો $A, B$ અને $C$ માંથી પ્રકાશના કિરણનો માર્ગ આપેલ આપાતકોણ માટે નીચે દર્શાવેલ છે. આકૃતિઓનો અભ્યાસ કરો અને નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો.
$(i)$ ત્રણ માધ્યમો $A, B$ કે $C$ માંથી કોની પ્રકાશીય ઘનતા સૌથી વધુ છે?
$(ii)$ ત્રણ માધ્યમોમાંથી કયા માધ્યમમાં પ્રકાશની ઝડપ સૌથી વધુ હશે?
$(iii)$ $A$ થી $B$ માં જતું પ્રકાશનું કિરણ લંબ તરફ વળશે કે લંબથી દૂર જશે?
$(iv)$ $C$ ની સાપેક્ષમાં $B$ નો વક્રીભવનાંક એક કરતા વધારે હશે કે એક કરતા ઓછો?