Mix Examples - Chemical Reactions and Equations Questions in Gujarati

(N/A) $(i)$ ભેજવાળી હવા લોખંડ જેવી ધાતુઓના ક્ષારણ (કાટ લાગવા) માટે જવાબદાર છે,જ્યારે એસિડિક વાયુઓ તાંબા અને ચાંદી જેવી ધાતુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને તેમને ઝાંખી પાડે છે અથવા તેમનું ક્ષારણ કરે છે.
$(ii)$ નાઈટ્રોજન એક નિષ્ક્રિય વાયુ છે. ચિપ્સની થેલીઓમાં નાઈટ્રોજન ભરવાથી તેમાંથી ઓક્સિજન દૂર થાય છે,જે ચિપ્સમાં રહેલા ચરબી અને તેલના ઓક્સિડેશનને અટકાવે છે,જેથી ચિપ્સ લાંબા સમય સુધી તાજી રહે છે અને તે ખોરી (rancid) થતી નથી.

(D) $1$. આ પ્રક્રિયામાં, એલ્યુમિનિયમ $(Al)$ એ મેંગેનીઝ ડાયોક્સાઇડ $(MnO_{2})$ માંથી મેંગેનીઝ $(Mn)$ નું વિસ્થાપન કરે છે કારણ કે એલ્યુમિનિયમ એ મેંગેનીઝ કરતા વધુ સક્રિય છે. આ એક વિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે.
$2$. આ પ્રક્રિયામાં ઘણી બધી ઉષ્મા મુક્ત થાય છે, જે નીપજની બાજુએ '+ Heat' દ્વારા દર્શાવેલ છે. જે પ્રક્રિયામાં ઉષ્મા મુક્ત થાય તેને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
$3$. તેથી, આ પ્રક્રિયા વિસ્થાપન અને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા બંને છે.

(N/A) $(i)$ ગરમ કર્યા પહેલા, કોપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો વાદળી રંગના હોય છે કારણ કે તેમાં સ્ફટિકીકરણનું પાણી $(CuSO_4 \cdot 5H_2O)$ રહેલું હોય છે.
$(ii)$ ગરમ કર્યા પછી, સ્ફટિકો તેમનું સ્ફટિકીકરણનું પાણી ગુમાવે છે અને સફેદ રંગના બની જાય છે, જે નિર્જળ કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$ બનાવે છે.

(N/A) કોપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો $(CuSO_{4} \cdot 5H_{2}O)$ માં સ્ફટિકીકરણનું પાણી રહેલું હોય છે.
જ્યારે તેને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે આ સ્ફટિકો તેમનું સ્ફટિકીકરણનું પાણી ગુમાવે છે અને સફેદ (નિર્જળ) બની જાય છે.
આ મુક્ત થયેલું પાણી વરાળ બનીને કસનળીની અંદરની ઠંડી ઉપરની સપાટી પર પ્રવાહીના ટીપાં સ્વરૂપે જમા થાય છે.

(N/A) $(i)$ પદાર્થ '$X$' એ ચૂનાનું પાણી છે,જે કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ,$Ca(OH)_{2}$ નું દ્રાવણ છે.
$(ii)$ જ્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુને ચૂનાના પાણીમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રતિક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ બનાવે છે,જે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે અને દ્રાવણને દૂધિયું બનાવે છે.
$(iii)$ પ્રતિક્રિયા માટેનું સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ છે: $Ca(OH)_{2}(aq) + CO_{2}(g) \rightarrow CaCO_{3}(s) + H_{2}O(l)$.

(N/A) $(i)$ $Ca(OH)_2(aq) + CO_2(g) \to CaCO_3(s) + H_2O(l)$
(અદ્રાવ્ય કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ બનવાને કારણે ચૂનાનું નીતર્યું પાણી દૂધિયું બને છે.)
$(ii)$ $2NaOH(aq) + Zn(s) \xrightarrow{\text{Heat}} Na_2ZnO_2(aq) + H_2(g)$
(સોડિયમ ઝિંકેટ બને છે અને સાથે હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત થાય છે.)

(A) સંયોજન $'A'$ સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_{2}CO_{3})$ છે અને મુક્ત થતો વાયુ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_{2})$ છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$Na_{2}CO_{3}(s) + H_{2}SO_{4}(aq) \to Na_{2}SO_{4}(aq) + CO_{2}(g) + H_{2}O(l)$
આ પ્રક્રિયામાં,સોડિયમ કાર્બોનેટ મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સોડિયમ સલ્ફેટ,પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ બનાવે છે. કાર્બન ડાયોક્સાઇડ દહનમાં મદદ કરતું નથી,તેથી તે સળગતી મીણબત્તીને ઓલવી નાખે છે.

(N/A) આ પ્રક્રિયા માટેની બે શ્રેણીઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ વિસ્થાપન પ્રક્રિયા (ખાસ કરીને,થર્મિટ પ્રક્રિયા).
$(ii)$ રેડોક્ષ (Redox) પ્રક્રિયા (રિડક્શન-ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા).
$(b)$ ઓક્સિડેશન એટલે પદાર્થમાં ઓક્સિજનનો ઉમેરો થવો અથવા પદાર્થમાંથી હાઇડ્રોજન દૂર થવો.
આપેલ પ્રક્રિયામાં:
- એલ્યુમિનિયમ $(Al)$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે કારણ કે તે ઓક્સિજન મેળવીને $Al_{2}O_{3}$ બનાવે છે.
- આયર્ન$(III)$ ઓક્સાઇડ $(Fe_{2}O_{3})$ એ ઓક્સિડેશનકર્તા છે કારણ કે તે એલ્યુમિનિયમને ઓક્સિજન પૂરો પાડે છે.

(A) $1$. આપેલી પ્રક્રિયા $4 NH_{3} + 5 O_{2} \longrightarrow 4 NO + 6 H_{2}O$ માં,નાઈટ્રોજન $(N)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $NH_{3}$ માં $-3$ થી બદલાઈને $NO$ માં $+2$ થાય છે (ઓક્સિડેશન).
$2$. ઓક્સિજન $(O)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $O_{2}$ માં $0$ થી બદલાઈને $NO$ અને $H_{2}O$ માં $-2$ થાય છે (રિડક્શન).
$3$. કારણ કે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન બંને એકસાથે થાય છે,તેથી તે રેડોક્ષ પ્રક્રિયા $(iii)$ છે.
$4$. આ એક વિસ્થાપન પ્રક્રિયા $(i)$ પણ છે કારણ કે ઓક્સિજન પરમાણુ એમોનિયામાંથી હાઈડ્રોજનનું વિસ્થાપન કરીને પાણી બનાવે છે.
$5$. તેથી,આ પ્રક્રિયા વિસ્થાપન પ્રક્રિયા અને રેડોક્ષ પ્રક્રિયા બંને છે.

(C) ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા એટલે એવી પ્રક્રિયા કે જેમાં ઉર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે મુક્ત થાય છે.
$(i)$ પાણીની કળીચૂના $(CaO + H_2O \rightarrow Ca(OH)_2 + \text{Heat})$ સાથેની પ્રક્રિયા અત્યંત ઉષ્માક્ષેપક છે, જેમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉષ્મા મુક્ત થાય છે.
$(ii)$ એસિડનું મંદન એ ખૂબ જ ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે, તેથી જ એસિડને પાણીમાં સતત હલાવતા રહીને ધીમે ધીમે ઉમેરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
$(iii)$ પાણીનું બાષ્પીભવન એ ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયા છે કારણ કે પ્રવાહીમાંથી વાયુ અવસ્થામાં રૂપાંતરિત થવા માટે તેને આસપાસમાંથી ઉષ્માનું શોષણ કરવું પડે છે.
$(iv)$ કપૂરનું ઉર્ધ્વપાતન એ ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયા છે કારણ કે ઘનમાંથી વાયુ અવસ્થામાં રૂપાંતરિત થવા માટે તેને ઉષ્માની જરૂર પડે છે.
તેથી, $(i)$ અને $(ii)$ ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયાઓ છે.

(C) ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયા એટલે એવી પ્રક્રિયા કે જેમાં આસપાસમાંથી ઉષ્માનું શોષણ થાય છે.
$(i)$ સલ્ફ્યુરિક એસિડનું મંદન એ ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે કારણ કે તેમાં મોટી માત્રામાં ઉષ્મા મુક્ત થાય છે.
$(ii)$ સૂકા બરફનું ઉર્ધ્વપાતન ($CO_2$ ઘનમાંથી વાયુમાં રૂપાંતર) માટે ઉષ્માના શોષણની જરૂર પડે છે,તેથી તે ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયા છે.
$(iii)$ પાણીની વરાળનું સંઘનન (વાયુમાંથી પ્રવાહી) ઉષ્મા મુક્ત કરે છે,તેથી તે ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે.
$(iv)$ પાણીનું બાષ્પીભવન (પ્રવાહીમાંથી વાયુ) માટે આસપાસમાંથી ઉષ્માનું શોષણ કરવું પડે છે,તેથી તે ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયા છે.
તેથી,$(ii)$ અને $(iv)$ બંને ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયાઓ છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં સિલ્વર ક્લોરાઇડ $(AgCl)$ અથવા સિલ્વર બ્રોમાઇડ $(AgBr)$ ની વિઘટન પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ થાય છે,કેલ્શિયમ સલ્ફેટનો નહીં.
આ પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે: $2AgCl(s) \xrightarrow{sunlight} 2Ag(s) + Cl_2(g)$.

(A) જ્યારે આપણે શ્વાસ બહાર કાઢીએ છીએ,ત્યારે બહાર નીકળતી હવામાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં $CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) હોય છે.
જ્યારે આ $CO_2$ ને ચૂનાના નીતર્યા પાણી $(Ca(OH)_2)$ માંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ બનાવે છે,જે અદ્રાવ્ય સફેદ અવક્ષેપ છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $Ca(OH)_2 + CO_2 \rightarrow CaCO_3 + H_2O$.
કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના નિર્માણને કારણે ચૂનાનું પાણી દૂધિયું દેખાય છે.

(B) ઈલેક્ટ્રૉનની શોધ $J.J. Thomson$ દ્વારા $1897$ માં કેથોડ કિરણ નળીઓ (cathode ray tubes) સાથેના તેમના પ્રયોગો દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. તેમણે આ કણોને પરમાણુના મૂળભૂત ઘટકો તરીકે ઓળખાવ્યા હતા.

(B) કોઈપણ પદાર્થના મોલની સંખ્યા તે પદાર્થના આપેલા દળ (વજન) ને તેના મોલર દળ (આણ્વીય દળ) વડે ભાગીને મેળવવામાં આવે છે.
સૂત્ર: $\text{મોલ} = \frac{\text{આપેલ દળ (વજન)}}{\text{મોલર દળ (આણ્વીય દળ)}}$.
તેથી,વિકલ્પ $B$ એ સાચું સૂત્ર છે.

(B) જ્યારે સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઈડ $(SO_3)$ પાણી $(H_2O)$ સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે હાઈડ્રેશન પ્રક્રિયા દ્વારા સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$SO_3(g) + H_2O(l) \rightarrow H_2SO_4(aq)$
સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઈડ એ એસિડિક ઓક્સાઈડ છે,અને જ્યારે તે પાણીમાં ઓગળે છે,ત્યારે તે સલ્ફ્યુરિક એસિડ તરીકે ઓળખાતો પ્રબળ ખનિજ એસિડ બનાવે છે.

(C) મોલર દળ એટલે પદાર્થના એક મોલનું દળ.
તેને પદાર્થના પ્રતિ મોલ ગ્રામમાં દર્શાવવામાં આવે છે.
તેથી, મોલર દળનો $SI$ એકમ ગ્રામ પ્રતિ મોલ છે, જેને $g \ mol^{-1}$ તરીકે લખવામાં આવે છે.

(C) $H_{2}SO_{4}$ નું આણ્વીય દળ નીચે મુજબ ગણવામાં આવે છે:
$M = (2 \times 1) + 32 + (4 \times 16) = 2 + 32 + 64 = 98 \ g/mol$.
$H_{2}SO_{4}$ નું આપેલ દળ = $4.9 \ g$.
મોલની સંખ્યા $(n)$ શોધવા માટેનું સૂત્ર: $n = \frac{\text{આપેલ દળ}}{\text{આણ્વીય દળ}}$.
$n = \frac{4.9}{98} = 0.05 \ mol$.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) જ્યારે સોડિયમ ધાતુ $(Na)$ પાણી $(H_2O)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$ બનાવે છે અને હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ મુક્ત કરે છે.
આ એક અત્યંત ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા છે.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2Na_{(s)} + 2H_2O_{(l)} \longrightarrow 2NaOH_{(aq)} + H_{2(g)}$
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) $SO_{2}$ (સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ) નો ઉપયોગ ફળોના રસ,જામ અને સ્ક્વોશમાં ખાદ્ય પ્રિઝર્વેટિવ તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
તે એન્ટિમાઇક્રોબાયલ એજન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે બેક્ટેરિયા,યીસ્ટ અને ફૂગના વિકાસને અટકાવે છે,જેનાથી આ ઉત્પાદનોની શેલ્ફ લાઇફ વધે છે.
તે ઓક્સિડેશનને કારણે ફળોને કાળા પડતા અટકાવવામાં પણ મદદ કરે છે.

(B) દહનશીલ વાયુઓ તે છે જે ઉર્જા મુક્ત કરવા માટે ઓક્સિજનની હાજરીમાં સળગી શકે છે.
$H_{2}$ (હાઇડ્રોજન વાયુ) અત્યંત દહનશીલ છે અને ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને પાણી બનાવે છે,જેમાં મોટી માત્રામાં ઉષ્મા મુક્ત થાય છે.
$CO_{2}$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) એ દહનનું ઉત્પાદન છે અને તે દહનમાં મદદ કરતું નથી.
$SO_{2}$ (સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ) દહનશીલ નથી.
$NH_{3}$ (એમોનિયા) સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં બિન-દહનશીલ માનવામાં આવે છે,તેથી $H_{2}$ એ આ સંદર્ભમાં અત્યંત દહનશીલ વાયુનું સૌથી યોગ્ય ઉદાહરણ છે.

(D) હેબર પદ્ધતિનો ઉપયોગ નાઈટ્રોજન $(N_{2})$ અને હાઈડ્રોજન $(H_{2})$ વાયુઓમાંથી એમોનિયા $(NH_{3})$ ના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટે થાય છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ છે: $N_{2}(g) + 3H_{2}(g) \rightleftharpoons 2NH_{3}(g)$.
આ પ્રક્રિયામાં,પ્રક્રિયાનો વેગ વધારવા માટે ઉદ્દીપક તરીકે ઝીણા વિભાજિત લોખંડ $(Fe)$ નો ઉપયોગ થાય છે.
વધારામાં,લોખંડના ઉદ્દીપકની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે મોલિબ્ડેનમ $(Mo)$ નો ઉપયોગ પ્રવર્ધક તરીકે કરવામાં આવે છે.

(C) હાઇડ્રોજન વાયુની શોધનો શ્રેય $1766$ માં હેનરી કેવેન્ડિશને જાય છે. તેમણે ધાતુઓની પ્રબળ એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને તેને એક અલગ પદાર્થ તરીકે ઓળખાવ્યો હતો અને તેને 'જ્વલનશીલ હવા' (inflammable air) નામ આપ્યું હતું.

(A) વાયુનું વજન તેના આણ્વીય દળ (molar mass) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
$1$. $H_2$ (ડાયહાઈડ્રોજન) નું આણ્વીય દળ આશરે $2.016 \ g/mol$ છે.
$2$. $NH_3$ (એમોનિયા) નું આણ્વીય દળ આશરે $17.03 \ g/mol$ છે.
$3$. $SO_2$ (સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ) નું આણ્વીય દળ આશરે $64.06 \ g/mol$ છે.
$4$. $O_2$ (ડાયઓક્સિજન) નું આણ્વીય દળ આશરે $32.00 \ g/mol$ છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં $H_2$ નું આણ્વીય દળ સૌથી ઓછું હોવાથી,તે સૌથી હલકો વાયુ છે.

(B) $H_2$ વાયુ પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે અને તે હવા કરતા હલકો છે. તેથી,તેને પાણીના અધ:સ્થાનાંતર દ્વારા એકઠો કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિમાં,વાયુપાત્રને પાણીથી ભરીને પાણીના કુંડામાં ડિલિવરી ટ્યુબ પર ઊંધું રાખવામાં આવે છે. જેમ $H_2$ વાયુ પાત્રમાં પ્રવેશે છે,તેમ તે પાણીને નીચેની તરફ ધકેલે છે અને પાત્ર વાયુથી ભરાઈ જાય છે.

(A) હાઇડ્રોજન વાયુના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં, ખાસ કરીને બોશ પ્રક્રિયા (વોટર ગેસની વરાળ સાથેની પ્રક્રિયા) દ્વારા, ઉદ્દીપક તરીકે $Iron$ $(Fe)$ નો ઉપયોગ થાય છે. આ પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે: $CO(g) + H_2O(g) \xrightarrow{Fe} CO_2(g) + H_2(g)$. આને વોટર-ગેસ શિફ્ટ પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં $Iron$ ઓક્સાઇડ (ક્રોમિયમ ઓક્સાઇડ સાથે) હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન વધારવા માટે ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) પાણીના વિદ્યુતવિભાજન માટે વપરાતા સાધનને $Voltameter$ (ખાસ કરીને હોફમેન વોલ્ટામીટર) કહેવામાં આવે છે.
તે કાચના બનેલા ત્રણ જોડાયેલા ઊભા નળાકારો ધરાવે છે.
મધ્યનો નળાકાર ઉપરથી ખુલ્લો હોય છે જેથી તેમાં પાણી અને વિદ્યુતવિભાજ્ય ઉમેરી શકાય (કારણ કે શુદ્ધ પાણી વિદ્યુતનું મંદ વાહક છે).
પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન વાયુઓને એકત્રિત કરવા માટે બે બાજુના નળાકારોના તળિયે ઇલેક્ટ્રોડ્સ મૂકવામાં આવે છે.
નોંધ: $Voltmeter$ એ વિદ્યુત સ્થિતિમાનનો તફાવત માપવા માટેનું સાધન છે,જ્યારે $Voltameter$ એ વિદ્યુતવિભાજન કરવા માટે વપરાતો વિદ્યુત-રાસાયણિક કોષ છે.

(D) $1$. $H_2$ વાયુ એક પ્રબળ રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે કારણ કે તે ધાતુના ઓક્સાઈડમાંથી ઓક્સિજન દૂર કરી શકે છે.
$2$. $H_2$ વાયુ અત્યંત દહનશીલ છે અને તે આછા વાદળી રંગની જ્યોત સાથે સળગે છે.
$3$. $H_2$ વાયુ સ્વભાવે તટસ્થ છે,એટલે કે તે ભૂરા કે લાલ લિટમસ પેપરનો રંગ બદલતું નથી.
$4$. $H_2$ વાયુ દહનપોષક નથી; તે પોતે દહનશીલ છે. ઓક્સિજન $(O_2)$ એવો વાયુ છે જે દહનમાં મદદ કરે છે. તેથી,વિધાન $D$ ખોટું છે.

(B) જ્યારે $H_2$ અને $Cl_2$ વાયુઓ પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તેઓ હાઈડ્રોજન ક્લોરાઈડ $(HCl)$ વાયુ બનાવે છે.
ભેજની હાજરીમાં અથવા જ્યારે આ વાયુ વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે,ત્યારે $HCl$ વાયુ હવામાં રહેલી પાણીની વરાળ સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડના ઘટ્ટ સફેદ ધુમાડા બનાવે છે.
તેથી,જોવા મળતા સફેદ ધુમાડા હાઈડ્રોજન ક્લોરાઈડ $(HCl)$ ના હોય છે.

(B) એમોનિયા $(NH_3)$ નું ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન હેબર પદ્ધતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ જર્મન રસાયણશાસ્ત્રી ફ્રિટ્ઝ હેબર દ્વારા $20$ મી સદીની શરૂઆતમાં વિકસાવવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયામાં,નાઇટ્રોજન વાયુ $(N_2)$ અને હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ ને લોખંડના ઉદ્દીપકની હાજરીમાં ઊંચા દબાણ અને તાપમાને પ્રક્રિયા કરાવીને એમોનિયા મેળવવામાં આવે છે.

(C) એમોનિયા $(NH_3)$ ઔદ્યોગિક સ્તરે હેબરની પ્રક્રિયા (Haber's process) દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં, નાઈટ્રોજન વાયુ $(N_2)$ અને હાઈડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ ને $1:3$ ના પ્રમાણમાં ઊંચા તાપમાન અને ઊંચા દબાણે લોખંડના ઉદ્દીપકની હાજરીમાં પ્રક્રિયા કરાવવામાં આવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $N_2(g) + 3H_2(g) \rightleftharpoons 2NH_3(g)$.

(D) હેબરની પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ આ મુજબ છે: $N_2(g) + 3H_2(g) \rightleftharpoons 2NH_3(g)$.
પ્રક્રિયાના તત્વયોગમિતિ (stoichiometry) મુજબ, $1$ મોલ ડાયનાઈટ્રોજન $(N_2)$ એ $3$ મોલ ડાયહાઈડ્રોજન $(H_2)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
તેથી, ડાયહાઈડ્રોજન વાયુ અને ડાયનાઈટ્રોજન વાયુનું પ્રમાણ $3:1$ છે.

(A) જે પદાર્થોને ઉદ્દીપકની સક્રિયતા કે કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે ઉમેરવામાં આવે છે,તેને $Promoters$ (પ્રવર્ધકો) કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$NH_3$ ના ઉત્પાદન માટેની $Haber$ પ્રક્રિયામાં,$Fe$ ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે,જ્યારે $Mo$ એ $Fe$ ની કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે પ્રવર્ધક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) $NO_2$ (નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ) વાયુ લાલ-કથ્થઈ રંગનો વાયુ છે.
$NO$ (નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ) રંગહીન વાયુ છે.
$N_2O$ (નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ) રંગહીન વાયુ છે.
$SO_2$ (સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ) રંગહીન વાયુ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_{3})$ નું ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન મુખ્યત્વે $Ostwald's$ પ્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,એમોનિયા $(NH_{3})$ નું પ્લેટિનમ-રોડિયમ જાળીની હાજરીમાં ઉદ્દીપકીય ઓક્સિડેશન કરીને નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ $(NO)$ મેળવવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડનું નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_{2})$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે,જેને પાણીમાં શોષીને નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_{3})$ બનાવવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) જ્યારે ક્યુપ્રિક સલ્ફેટ $(CuSO_{4})$ ના દ્રાવણમાં એમોનિયાનું જલીય દ્રાવણ $(NH_{4}OH)$ ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે શરૂઆતમાં કોપર$(II)$ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(Cu(OH)_{2})$ ના આછા વાદળી રંગના અવક્ષેપ મળે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $CuSO_{4}(aq) + 2NH_{4}OH(aq) \rightarrow Cu(OH)_{2}(s) + (NH_{4})_{2}SO_{4}(aq)$.
વધારે પ્રમાણમાં એમોનિયા ઉમેરતા,આ અવક્ષેપ ઓગળી જાય છે અને ઘેરા વાદળી રંગનું સંકીર્ણ ટેટ્રાએમાઈનકોપર$(II)$ સલ્ફેટ બનાવે છે.

(B) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
જ્યારે આ વાયુઓ વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે,ત્યારે તેઓ પાણીની વરાળ,ઓક્સિજન અને અન્ય રસાયણો સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઇટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
ત્યારબાદ આ એસિડ વરસાદ સાથે જમીન પર પડે છે,જે પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ એ એસિડ વર્ષા માટે જવાબદાર મુખ્ય વાયુ છે.

(C) સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ એ રંગહીન વાયુ છે જેની તીવ્ર અને બળતરા પેદા કરતી વાસ સળગતી દિવાસળી જેવી હોય છે. જ્યારે તેને શ્વાસમાં લેવામાં આવે છે,ત્યારે તે શ્વસન માર્ગમાં રહેલા ભેજ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરસ એસિડ બનાવે છે,જે ગંભીર બળતરા,ગળું રુંધાવવું અને ઉધરસ આવવાનું કારણ બને છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,સલ્ફર એ તત્વ છે જે દહન દરમિયાન આ વાયુ બનાવે છે.

(D) સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ માંથી સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઇડ $(SO_3)$ બનાવવાની પ્રક્રિયા એ સલ્ફ્યુરિક એસિડના ઉત્પાદન માટેની કોન્ટેક્ટ પ્રોસેસનું એક મુખ્ય સોપાન છે.
રાસાયણિક સમીકરણ આ મુજબ છે: $2SO_2(g) + O_2(g) \rightleftharpoons 2SO_3(g)$.
આ પ્રક્રિયા ઊંચા તાપમાને (આશરે $450^{\circ}C$) $V_2O_5$ (વેનેડિયમ પેન્ટોક્સાઇડ) ઉદ્દીપકની હાજરીમાં કરવામાં આવે છે,જેથી પ્રક્રિયાનો દર અને નીપજમાં વધારો થાય.
તેથી,સાચો ઉદ્દીપક વેનેડિયમ પેન્ટોક્સાઇડ છે.

(C) પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ $(K_2Cr_2O_7)$ એક પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે. જલીય દ્રાવણમાં,ડાયક્રોમેટ આયન $(Cr_2O_7^{2-})$ એ ક્રોમેટ આયન $(CrO_4^{2-})$ સાથે સંતુલનમાં હોય છે. ડાયક્રોમેટ આયનની હાજરીને કારણે પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટનું દ્રાવણ લાક્ષણિક રીતે નારંગી રંગનું હોય છે.

(C) પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ એક અકાર્બનિક રાસાયણિક પ્રક્રિયક છે જેનું સૂત્ર $K_{2}Cr_{2}O_{7}$ છે.
તે પ્રયોગશાળા અને ઔદ્યોગિક ઉપયોગોમાં સામાન્ય રીતે ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વપરાય છે.
આ સંયોજનમાં,ડાયક્રોમેટ આયન $Cr_{2}O_{7}^{2-}$ છે,જે તટસ્થ સંયોજન બનાવવા માટે બે પોટેશિયમ આયનો $(K^{+})$ સાથે જોડાય છે.

(A) જ્યારે ઉકળતા સલ્ફરની ડાયહાઈડ્રોજન વાયુ $(H_{2})$ સાથે પ્રક્રિયા થાય છે,ત્યારે હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ વાયુ $(H_{2}S)$ બને છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$S(l) + H_{2}(g) \xrightarrow{\Delta} H_{2}S(g)$
અહીં,સલ્ફર પ્રવાહી અવસ્થામાં (ઉકળતા) હોય છે અને હાઈડ્રોજન વાયુ સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ ઉત્પન્ન કરે છે.

(C) સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_{2})$ એ એક એવો વાયુ છે જેનો ઉપયોગ ખાદ્ય પદાર્થોના સંરક્ષક (preservative) અને એન્ટિમાઇક્રોબાયલ એજન્ટ તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
તે બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને યીસ્ટની વૃદ્ધિને તેમની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અને ઉત્સેચકોની પ્રવૃત્તિમાં દખલ કરીને અટકાવે છે.
તેથી,વિવિધ ખાદ્ય પદાર્થોમાં બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિને રોકવા માટે $SO_{2}$ અસરકારક છે.

(D) સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ $(H_{2}SO_{4})$ ના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટેની સંપર્કવિધિમાં, સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_{2})$ નું સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઇડ $(SO_{3})$ માં ઓક્સિડેશન કરવા માટે ઉદ્દીપકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા માટે વપરાતો ઉદ્દીપક વેનેડિયમ પેન્ટોક્સાઇડ $(V_{2}O_{5})$ છે.
આ તબક્કા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે: $2SO_{2}(g) + O_{2}(g) \xrightarrow{V_{2}O_{5}} 2SO_{3}(g)$.

(D) જ્યારે સલ્ફર ટ્રાયૉક્સાઈડ $(SO_3)$ વાયુને સાંદ્ર સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ $(H_2SO_4)$ માં શોષવામાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રક્રિયા કરીને પાયરોસલ્ફ્યુરિક ઍસિડ બનાવે છે,જેને સામાન્ય રીતે ઓલિયમ $(H_2S_2O_7)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$SO_3 + H_2SO_4 \rightarrow H_2S_2O_7$ (ઓલિયમ).
આ પ્રક્રિયા સલ્ફ્યુરિક ઍસિડના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન માટેની સંપર્ક વિધિ (Contact Process) માં એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે.

(A) સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ ના ઉત્પાદન માટેની ઔદ્યોગિક પદ્ધતિને સંપર્ક પદ્ધતિ (Contact Process) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં મુખ્ય પાયાનો પદાર્થ તત્ત્વ સ્વરૂપે રહેલો સલ્ફર $(S)$ છે.
સૌ પ્રથમ,સલ્ફરને હવામાં સળગાવીને સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_2)$ મેળવવામાં આવે છે: $S(s) + O_2(g) \rightarrow SO_2(g)$.
ત્યારબાદ,ઉદ્દીપક $(V_2O_5)$ ની હાજરીમાં $SO_2$ નું ઓક્સિડેશન કરીને સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઈડ $(SO_3)$ મેળવવામાં આવે છે,જેને સાંદ્ર સલ્ફ્યુરિક એસિડમાં શોષીને ઓલિયમ $(H_2S_2O_7)$ બનાવવામાં આવે છે,અને અંતે તેને મંદ કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ મેળવવામાં આવે છે.