Oxidation and Reduction Questions in Gujarati

(A) $(i)$ પ્રક્રિયા $4Na(s) + O_2(g) \rightarrow 2Na_2O(s)$ માં,સોડિયમ $(Na)$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે કારણ કે તે ઓક્સિજન મેળવીને $Na_2O$ બનાવે છે,અને ઓક્સિજન $(O_2)$ નું રિડક્શન થાય છે.
$(ii)$ પ્રક્રિયા $CuO(s) + H_2(g) \rightarrow Cu(s) + H_2O(l)$ માં,કોપર ઓક્સાઇડ $(CuO)$ નું કોપર $(Cu)$ માં રિડક્શન થાય છે કારણ કે તે ઓક્સિજન ગુમાવે છે,જ્યારે હાઇડ્રોજન $(H_2)$ નું પાણી $(H_2O)$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે કારણ કે તે ઓક્સિજન મેળવે છે.

(A) આપેલી પ્રક્રિયામાં: $2 PbO_{(s)} + C_{(s)} \longrightarrow 2 Pb_{(s)} + CO_{2(g)}$
$1$. લેડ ઓક્સાઇડ $(PbO)$ ઓક્સિજન ગુમાવીને લેડ $(Pb)$ બનાવે છે,તેથી $PbO$ નું રિડક્શન થાય છે.
$2$. કાર્બન $(C)$ ઓક્સિજન મેળવીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ બનાવે છે,તેથી $C$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
વિધાનોનું મૂલ્યાંકન:
$(a)$ લેડનું રિડક્શન થાય છે: ખોટું. લેડ ઓક્સાઇડનું રિડક્શન થાય છે,લેડનું નહીં.
$(b)$ કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું ઓક્સિડેશન થાય છે: ખોટું. કાર્બનનું ઓક્સિડેશન થઈને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બને છે.
$(c)$ કાર્બનનું ઓક્સિડેશન થાય છે: સાચું.
$(d)$ લેડ ઓક્સાઇડનું રિડક્શન થાય છે: સાચું.
તેથી,વિધાનો $(a)$ અને $(b)$ ખોટા છે.

(N/A) $X$ એ કોપર $(Cu)$ છે અને બનતું કાળા રંગનું સંયોજન કોપર ઓક્સાઈડ $(CuO)$ છે.
જ્યારે કોપરને હવામાં ગરમ કરવામાં આવે છે ત્યારે થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$2Cu (s) + O_2 (g) \xrightarrow{\text{Heat}} 2CuO (s)$
આ પ્રક્રિયામાં,કોપર ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કોપર$(II)$ ઓક્સાઈડ બનાવે છે,જે કાળા રંગનું હોય છે.

(N/A) રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન પદાર્થમાંથી ઓક્સિજન દૂર થવાની પ્રક્રિયાને રિડક્શન કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$(i)$ $\mathop {CO_2 + H_2 \to CO}\limits_{\text{ઓક્સિજન દૂર થવો - રિડક્શન}} + H_2O$
$(ii)$ $\mathop {CuO + H_2 \xrightarrow{\Delta } Cu}\limits_{\text{ઓક્સિજન ગુમાવવો - રિડક્શન}} + H_2O$
સમીકરણ $(i)$ માં, $CO_2$ માંથી ઓક્સિજન દૂર થવાથી તેનું $CO$ માં રિડક્શન થાય છે અને સમીકરણ $(ii)$ માં, $CuO$ માંથી ઓક્સિજન દૂર થવાથી તેનું $Cu$ માં રિડક્શન થાય છે.

(D) ઓક્સિડેશનકર્તા એવા પદાર્થો છે જે રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન અન્ય પદાર્થોમાં ઓક્સિજન ઉમેરવાની અથવા તેમાંથી હાઇડ્રોજન દૂર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે આલ્કલાઇન પોટેશિયમ પરમેંગેનેટ $(KMnO_4)$ અને એસિડિક પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ $(K_2Cr_2O_7)$ નો સમાવેશ થાય છે.
આ પદાર્થો પ્રક્રિયકને ઓક્સિજન પૂરો પાડીને ઓક્સિડેશનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.

(C) આપેલી પ્રક્રિયામાં: $3 Fe (s) + 4 H_2 O (g) \rightarrow Fe_3 O_4 (s) + 4 H_2 (g)$
$(i)$ લોખંડ $(Fe)$ ઓક્સિજન મેળવીને $Fe_3 O_4$ બનાવે છે,તેથી તેનું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$(ii)$ પાણી $(H_2 O)$ ઓક્સિજન ગુમાવીને $H_2$ બનાવે છે,તેથી તેનું રિડક્શન થાય છે.
$(iii)$ પાણી લોખંડને ઓક્સિજન પૂરો પાડે છે,તેથી તે ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે.
$(iv)$ તેથી,વિધાન $(iv)$ સાચું છે જ્યારે વિધાન $(iii)$ ખોટું છે.
આમ,વિધાનો $(i), (ii)$ અને $(iv)$ સાચા છે.

(B) એસિડિક પોટેશિયમ પરમેંગેનેટ $(KMnO_4)$ અને ફેરસ સલ્ફેટ $(FeSO_4)$ વચ્ચેની પ્રક્રિયા એ એક રેડોક્ષ (redox) પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$KMnO_4$ એક પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે ફેરસ આયનો $(Fe^{2+})$ નું ફેરિક આયનો $(Fe^{3+})$ માં ઓક્સિડેશન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,જાંબલી રંગના પરમેંગેનેટ આયનો $(MnO_4^-)$ નું રિડક્શન થઈને રંગહીન મેંગેનીઝ આયનો $(Mn^{2+})$ બને છે.
તેથી,જેમ જેમ પ્રક્રિયા આગળ વધે છે તેમ દ્રાવણનો જાંબલી રંગ ઝાંખો પડે છે અને અંતે અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.

(N/A) $4 NH_{3} + 5 O_{2} \longrightarrow 4 NO + 6 H_{2}O$ માં,$NH_{3}$ માં નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $-3$ થી વધીને $+2$ થાય છે. તેથી,$NH_{3}$ એ રિડક્શનકર્તા છે.
$(b)$ $H_{2}O + F_{2} \longrightarrow HF + HOF$ માં,$H_{2}O$ માં ઓક્સિજનનો ઓક્સિડેશન આંક $-2$ થી વધીને $0$ ( $HOF$ માં) થાય છે. તેથી,$H_{2}O$ એ રિડક્શનકર્તા છે.
$(c)$ $Fe_{2}O_{3} + 3 CO \longrightarrow 2 Fe + 3 CO_{2}$ માં,$CO$ માં કાર્બનનો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ થી વધીને $+4$ થાય છે. તેથી,$CO$ એ રિડક્શનકર્તા છે.
$(d)$ $2 H_{2} + O_{2} \longrightarrow 2 H_{2}O$ માં,$H_{2}$ માં હાઈડ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $+1$ થાય છે. તેથી,$H_{2}$ એ રિડક્શનકર્તા છે.
રિડક્શનકર્તા એ એવો પદાર્થ છે જે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા દરમિયાન ઇલેક્ટ્રોનનું દાન કરે છે અથવા પોતાનો ઓક્સિડેશન આંક વધારે છે.

(A) ઓક્સિડેશનકર્તા એ પદાર્થ છે જે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયામાં ઇલેક્ટ્રોન મેળવે છે અથવા ઓક્સિજન આપે છે (અથવા હાઇડ્રોજન દૂર કરે છે).
$(a) Pb_{3}O_{4}$: લેડનું રિડક્શન $+8/3$ થી $+2$ થાય છે,તેથી $Pb_{3}O_{4}$ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(b) O_{2}$: ઓક્સિજનનું રિડક્શન $0$ થી $-2$ થાય છે,તેથી $O_{2}$ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(c) CuSO_{4}$: કોપરનું રિડક્શન $+2$ થી $0$ થાય છે,તેથી $CuSO_{4}$ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(d) V_{2}O_{5}$: વેનેડિયમનું રિડક્શન $+5$ થી $0$ થાય છે,તેથી $V_{2}O_{5}$ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(e) H_{2}O$: હાઇડ્રોજનનું રિડક્શન $+1$ થી $0$ થાય છે,તેથી $H_{2}O$ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(f) CuO$: કોપરનું રિડક્શન $+2$ થી $0$ થાય છે,તેથી $CuO$ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) ના, એલ્યુમિનિયમનું રિડક્શન થતું નથી. કારણ કે એલ્યુમિનિયમમાં ઓક્સિજન ઉમેરાય છે, તેથી તેનું ઓક્સિડેશન થઈને એલ્યુમિનિયમ ઓક્સાઇડ $(Al_2O_3)$ બને છે.
$(b)$ ના, $MnO_2$ નું ઓક્સિડેશન થતું નથી. કારણ કે મેંગેનીઝે ઓક્સિજન ગુમાવ્યો છે, તેથી $MnO_2$ નું રિડક્શન થઈને મેંગેનીઝ $(Mn)$ મળે છે.

(N/A) રિડક્શન પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ ધાતુશાસ્ત્રમાં ધાતુઓને તેમના અયસ્કમાંથી મેળવવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે,કાર્બન અથવા હાઇડ્રોજન જેવા રિડક્શનકર્તાનો ઉપયોગ કરીને ધાતુના ઓક્સાઇડનું રિડક્શન કરીને શુદ્ધ ધાતુઓ મેળવવામાં આવે છે.

(N/A) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $CuO + H_{2} \longrightarrow Cu + H_{2}O$
$1$. ઓક્સિડેશનકર્તા પદાર્થ $CuO$ છે કારણ કે તે $H_{2}$ ને ઓક્સિજન આપે છે અને પોતે $Cu$ માં રિડક્શન પામે છે.
$2$. રિડક્શનકર્તા પદાર્થ $H_{2}$ છે કારણ કે તે $CuO$ માંથી ઓક્સિજન દૂર કરે છે અને પોતે $H_{2}O$ માં ઓક્સિડેશન પામે છે.

(A) જ્યારે તાંબાની ધાતુને હવાની (ઓક્સિજનની) હાજરીમાં ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા અનુભવે છે.
તાંબુ ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ બનાવે છે, જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $CuO$ છે.
આ કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ તાંબાની સપાટી પર કાળા રંગનું પડ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ: $2Cu(s) + O_2(g) \rightarrow 2CuO(s)$ છે.

(N/A) ના,ઓક્સિડેશન અથવા રિડક્શન એકલા થઈ શકતા નથી. આનું કારણ એ છે કે ઓક્સિડેશન દરમિયાન ગુમાવેલા ઇલેક્ટ્રોન રિડક્શન દરમિયાન અન્ય પદાર્થ દ્વારા મેળવવા આવશ્યક છે. તેથી,આ પ્રક્રિયાઓ હંમેશા એકસાથે થાય છે. આવી પ્રતિક્રિયાઓને $Redox$ (ઓક્સિડેશન-રિડક્શન) પ્રતિક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) જ્યારે કોપરને હવામાં ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કોપર$(II)$ ઓક્સાઇડ બનાવે છે,જે કાળા રંગનો પદાર્થ છે.
સમીકરણ: $2Cu(s) + O_2(g) \xrightarrow{\text{Heat}} 2CuO(s)$
$(b)$ જ્યારે મળતી નીપજ (કોપર$(II)$ ઓક્સાઇડ) ને હાઇડ્રોજન વાયુમાં ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનું રિડક્શન થઈને કોપર ધાતુ અને પાણી બને છે.
સમીકરણ: $CuO(s) + H_2(g) \xrightarrow{\text{Heat}} Cu(s) + H_2O(l)$
કોપર ધાતુ બનવાને કારણે કાળું પડ બદામી રંગનું થઈ જાય છે.

(B) દહન પ્રક્રિયાને ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં પદાર્થમાં ઓક્સિજન ઉમેરાય છે અથવા તેમાંથી હાઇડ્રોજન દૂર થાય છે.
મોટાભાગની દહન પ્રક્રિયાઓમાં,બળતણ ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને ઓક્સાઇડ બનાવે છે,જે ઓક્સિડેશનનું મૂળભૂત લક્ષણ છે.
ઉદાહરણ તરીકે,મિથેનનું દહન નીચે મુજબ દર્શાવવામાં આવે છે:
$CH_{4}(g) + 2O_{2}(g) \rightarrow CO_{2}(g) + 2H_{2}O(l)$
આ પ્રક્રિયામાં,કાર્બન અને હાઇડ્રોજનમાં ઓક્સિજન ઉમેરાય છે,જે સાબિત કરે છે કે તે એક ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા છે.

(N/A) $(i)$ કાળા રંગનો પદાર્થ એટલા માટે બને છે કારણ કે ગરમ કરવાથી કોપર વાતાવરણમાં રહેલા ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ બનાવે છે.
$(ii)$ આ કાળો પદાર્થ કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ $(CuO)$ છે.
$(iii)$ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ: $2Cu(s) + O_2(g) \xrightarrow{\text{Heat}} 2CuO(s)$

(N/A) પ્રક્રિયા $2 Na (s) + Cl_2 (g) \rightarrow 2 NaCl (s)$ માં:
$1$. સોડિયમ $(Na)$ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવીને સોડિયમ આયન $(Na^+)$ બનાવે છે. ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાની પ્રક્રિયાને ઓક્સિડેશન કહેવાય છે. સોડિયમનું ઓક્સિડેશન થાય છે અને તે ક્લોરિનનું રિડક્શન કરવામાં મદદ કરે છે,તેથી તે રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે.
$2$. ક્લોરિન $(Cl_2)$ ઇલેક્ટ્રોન મેળવીને ક્લોરાઇડ આયન $(Cl^-)$ બનાવે છે. ઇલેક્ટ્રોન મેળવવાની પ્રક્રિયાને રિડક્શન કહેવાય છે. ક્લોરિનનું રિડક્શન થાય છે અને તે સોડિયમનું ઓક્સિડેશન કરવામાં મદદ કરે છે,તેથી તે ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે.

(A) રેડોક્ષ પ્રક્રિયામાં,રિડક્શનકર્તા એ પદાર્થ છે જેનું ઓક્સિડેશન થાય છે (ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે અથવા ઓક્સિજન મેળવે છે/હાઇડ્રોજન ગુમાવે છે).
આપેલ પ્રક્રિયામાં: $MnO_{2}(s) + 4HCl(aq) \longrightarrow MnCl_{2}(s) + 2H_{2}O(l) + Cl_{2}(g)$
$1$. $HCl$ માં $Cl$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-1$ થી બદલાઈને $Cl_{2}$ માં $0$ થાય છે. તે ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે,તેથી $HCl$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$2$. $MnO_{2}$ માં $Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ થી બદલાઈને $MnCl_{2}$ માં $+2$ થાય છે. તે ઇલેક્ટ્રોન મેળવે છે,તેથી $MnO_{2}$ નું રિડક્શન થાય છે.
$3$. $HCl$ નું ઓક્સિડેશન થતું હોવાથી,તે રિડક્શનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) આપેલી પ્રક્રિયામાં: $CuO(s) + H_2(g) \longrightarrow Cu(s) + H_2O(l)$
$1$. કોપર ઓક્સાઇડ $(CuO)$ ઓક્સિજન ગુમાવીને કોપર $(Cu)$ બનાવે છે. ઓક્સિજન દૂર થવાની પ્રક્રિયાને રિડક્શન કહેવાય છે.
$2$. હાઇડ્રોજન $(H_2)$ ઓક્સિજન મેળવીને પાણી $(H_2O)$ બનાવે છે. ઓક્સિજન ઉમેરાવાની પ્રક્રિયાને ઓક્સિડેશન કહેવાય છે.
$3$. ઓક્સિડેશનકર્તા એ પદાર્થ છે જે ઓક્સિજન આપે છે અથવા હાઇડ્રોજન દૂર કરે છે,અને પોતે રિડક્શન પામે છે.
$4$. અહીં $CuO$ એ $H_2$ ને ઓક્સિજન આપે છે અને પોતે રિડક્શન પામીને $Cu$ માં ફેરવાય છે,તેથી $CuO$ એ ઓક્સિડેશનકર્તા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) જ્યારે કોપર પાવડરને ચાઇના ડિશમાં ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે વાતાવરણમાં રહેલા ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ $(CuO)$ બનાવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $2Cu(s) + O_2(g) \xrightarrow{\Delta} 2CuO(s)$.
કોપર $(II)$ ઓક્સાઇડ એ કાળા રંગનું સંયોજન છે.
તેથી, કોપર પાવડરની સપાટી કાળી થઈ જાય છે.

(C) જ્યારે હાઇડ્રોજન વાયુને ગરમ કરેલા કોપર ઓક્સાઇડ $(CuO)$ પરથી પસાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે રેડોક્ષ પ્રક્રિયા થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં, હાઇડ્રોજન કોપર ઓક્સાઇડનું કોપર ધાતુમાં રિડક્શન કરે છે.
આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ છે: $CuO(s) + H_2(g) \xrightarrow{\Delta} Cu(s) + H_2O(g)$.
કોપર ઓક્સાઇડ $(CuO)$ કાળા રંગનો હોય છે, જ્યારે ઉત્પન્ન થતી કોપર ધાતુ $(Cu)$ લાલ-કથ્થઈ રંગની હોય છે.
તેથી, સપાટી પરનું કાળું પડ કથ્થઈ રંગમાં ફેરવાય છે.

(B) આપેલી પ્રક્રિયામાં: $3 Fe (s) + 4 H_2 O (g) \longrightarrow Fe_3 O_4 (s) + 4 H_2 (g)$
$1$. આયર્ન $(Fe)$ ઓક્સિજન મેળવીને $Fe_3 O_4$ બનાવે છે,જેનો અર્થ છે કે આયર્નનું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$2$. પાણી $(H_2 O)$ ઓક્સિજન ગુમાવીને $H_2$ બનાવે છે,જેનો અર્થ છે કે પાણીનું રિડક્શન થાય છે.
$3$. પાણી આયર્નના ઓક્સિડેશન માટે ઓક્સિજન પૂરો પાડે છે,તેથી તે ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે.
$4$. તેથી,વિધાનો $(i), (ii)$ અને $(iv)$ સાચા છે.

(D) એસિડિક પોટેશિયમ પરમેંગેનેટ $(KMnO_4)$ અને ફેરસ સલ્ફેટ $(FeSO_4)$ વચ્ચેની પ્રક્રિયા એ એક જાણીતી રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$KMnO_4$ એક પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે $FeSO_4$ ના દ્રાવણમાં રહેલા ફેરસ આયનો $(Fe^{2+})$ નું ફેરિક આયનો $(Fe^{3+})$ માં ઓક્સિડેશન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,જાંબલી રંગના પરમેંગેનેટ આયનો $(MnO_4^-)$ રિડક્શન પામીને રંગહીન મેંગેનીઝ આયનો $(Mn^{2+})$ માં ફેરવાય છે.
જેમ જેમ $MnO_4^-$ ની સાંદ્રતા ઘટે છે,તેમ દ્રાવણનો જાંબલી રંગ ઝાંખો પડે છે અને અંતે અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.

(C) વોલ્ટેઇક સેલ (જેને ગેલ્વેનિક સેલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ એક વિદ્યુત-રાસાયણિક ઉપકરણ છે જે તેની અંદર થતી સ્વયંભૂ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓમાંથી વિદ્યુત ઉર્જા ઉત્પન્ન કરે છે.
આ સેલમાં,ઇલેક્ટ્રોડ્સ પર રેડોક્સ પ્રતિક્રિયાઓ (ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન) થાય છે.
પ્રક્રિયકોમાં સંગ્રહિત રાસાયણિક સ્થિતિ ઉર્જાનું વિદ્યુત ઉર્જામાં રૂપાંતર થાય છે,જેનો ઉપયોગ પછી બાહ્ય સર્કિટને પાવર આપવા માટે કરી શકાય છે.

(D) રિડક્શનકર્તા એવો પદાર્થ છે જે ઇલેક્ટ્રોનનું દાન કરે છે અથવા અન્ય પદાર્થનો ઓક્સિડેશન આંક વધારે છે, જ્યારે પોતે ઓક્સિડેશન પામે છે.
ધાતુશાસ્ત્ર અને રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓના સંદર્ભમાં, $Al$ (એલ્યુમિનિયમ) અને $Fe$ (આયર્ન) જેવી ધાતુઓ પ્રબળ રિડક્શનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
જોકે, $Al$ એ $Fe$ કરતા ઘણો વધુ પ્રબળ રિડક્શનકર્તા છે, જેનો ઉપયોગ થર્મિટ પ્રક્રિયામાં ધાતુના ઓક્સાઇડનું રિડક્શન કરવા માટે થાય છે (દા.ત., $Fe_{2}O_{3} + 2Al \rightarrow 2Fe + Al_{2}O_{3} + \text{ઉષ્મા}$).
તેથી, આપેલા વિકલ્પોમાંથી $Al$ એ સૌથી યોગ્ય જવાબ છે કારણ કે તે રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં શક્તિશાળી રિડક્શનકર્તા તરીકે વ્યાપકપણે જાણીતું છે.

(A) વિદ્યુતવિભાજન કોષમાં,એનોડ એ ધન વીજભારિત ધ્રુવ છે. વિદ્યુતવિભાજન દરમિયાન,ઋણ વીજભારિત આયનો (એનાયન) એનોડ તરફ આકર્ષાય છે. એનોડ પર,આ એનાયન ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવીને તટસ્થ પરમાણુઓ અથવા અણુઓ બનાવે છે. ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાની પ્રક્રિયાને ઑક્સિડેશન કહેવામાં આવે છે. તેથી,એનોડ પર હંમેશા ઑક્સિડેશનની પ્રક્રિયા થાય છે.

(D) વિદ્યુતવિભાજન કોષમાં,કૅથોડ એ ઋણ વીજભારિત ઇલેક્ટ્રોડ છે.
વિદ્યુતવિભાજન દરમિયાન,ધન વીજભારિત આયનો (કૅટાયન્સ) કૅથોડ તરફ ગતિ કરે છે.
કૅથોડ પર,આ કૅટાયન્સ ઇલેક્ટ્રોન મેળવીને તટસ્થ પરમાણુઓ અથવા અણુઓમાં ફેરવાય છે.
ઇલેક્ટ્રોન મેળવવાની પ્રક્રિયાને રિડક્શન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તેથી,કૅથોડ પર હંમેશા રિડક્શનની પ્રક્રિયા થાય છે.

(A) જ્યારે કૉપર ઑક્સાઈડ $(CuO)$ ને ડાયહાઈડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ ની હાજરીમાં ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે રેડોક્ષ પ્રક્રિયા થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં, $CuO$ માંથી ઑક્સિજન દૂર થાય છે અને કૉપર ધાતુ $(Cu)$ મળે છે, જે રિડક્શન પ્રક્રિયા છે.
તે જ સમયે, $H_2$ ઑક્સિજન મેળવીને પાણી $(H_2O)$ બનાવે છે, જે ઑક્સિડેશન પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ: $CuO(s) + H_2(g) \xrightarrow{\Delta} Cu(s) + H_2O(g)$ છે.
આમ, નીપજ તરીકે કૉપર ધાતુ મળે છે.

(A) જ્યારે સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_2)$ વાયુને એસિડિક પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ $(K_2Cr_2O_7)$ ના દ્રાવણમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે.
નારંગી રંગનો ડાયક્રોમેટ આયન $(Cr_2O_7^{2-})$ રિડક્શન પામીને લીલા રંગના ક્રોમિયમ$(III)$ આયન $(Cr^{3+})$ માં ફેરવાય છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $K_2Cr_2O_7 + 3SO_2 + H_2SO_4 \rightarrow K_2SO_4 + Cr_2(SO_4)_3 + H_2O$.
ક્રોમિયમ$(III)$ સલ્ફેટના નિર્માણને કારણે દ્રાવણનો રંગ લીલો થઈ જાય છે.

(D) રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $SO_{2} + 2H_{2}S \rightarrow 3S + 2H_{2}O$.
આ પ્રક્રિયામાં,$SO_{2}$ એ $H_{2}S$ નું $S$ માં ઓક્સિડેશન કરે છે અને પોતે $S$ માં રિડક્શન પામે છે.
જેથી $SO_{2}$ એ $H_{2}S$ ના ઓક્સિડેશન માટે જવાબદાર છે,તે ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે.
વિકલ્પ $D$ જણાવે છે કે તે નિર્બળ બ્લીચિંગ એજન્ટ તરીકે વર્તે છે. જોકે $SO_{2}$ બ્લીચિંગ એજન્ટ છે,પરંતુ આ ગુણધર્મ પ્રશ્નમાં વર્ણવેલ રાસાયણિક પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત નથી. તેથી,આ ચોક્કસ પ્રક્રિયાના સંદર્ભમાં વિકલ્પ $D$ માં આપેલું વિધાન ખોટું છે.

(B) જ્યારે સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_2)$ પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ $(K_2Cr_2O_7)$ ના એસિડિક દ્રાવણ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ રિડક્શનકર્તા (reducing agent) તરીકે વર્તે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$SO_2$ માં સલ્ફરનો ઑક્સિડેશન આંક $+4$ થી વધીને $+6$ ($SO_4^{2-}$ માં) થાય છે,જેનો અર્થ છે કે $SO_2$ નું ઑક્સિડેશન થાય છે.
તે જ સમયે,$K_2Cr_2O_7$ માં રહેલા ક્રોમિયમનું રિડક્શન $+6$ થી $+3$ $(Cr^{3+})$ માં થાય છે.
તેથી,આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ દ્વારા સલ્ફર ડાયોક્સાઈડનું ઑક્સિડેશન થાય છે.