Magnetic Field and Field Lines Questions in Gujarati

(B) ચુંબકીય ક્ષેત્રની સાપેક્ષ પ્રબળતા ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓની નિકટતા (ઘનતા) દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
જ્યાં ક્ષેત્ર રેખાઓ નજીક-નજીક હોય છે,ત્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર પ્રબળ હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે વિસ્તારમાં મૂકવામાં આવેલા બીજા ચુંબકના ધ્રુવ પર લાગતું બળ વધારે હોય છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યાં ક્ષેત્ર રેખાઓ દૂર-દૂર હોય છે,ત્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર નિર્બળ હોય છે.

(N/A) આકૃતિ $(1)$ માં,ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ડાબી બાજુથી બહાર નીકળે છે અને જમણી બાજુએ પ્રવેશે છે. રૂઢિગત રીતે,ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ઉત્તર ધ્રુવ $(N)$ માંથી બહાર નીકળે છે અને દક્ષિણ ધ્રુવ $(S)$ માં પ્રવેશે છે. તેથી,ડાબી બાજુ ઉત્તર ધ્રુવ છે અને જમણી બાજુ દક્ષિણ ધ્રુવ છે.
આકૃતિ $(2)$ માં,ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ડાબા ચુંબકથી જમણા ચુંબક તરફ જાય છે. આમ,જમણી તરફ રહેલો ડાબા ચુંબકનો ધ્રુવ ઉત્તર ધ્રુવ $(N)$ છે અને ડાબી તરફ રહેલો જમણા ચુંબકનો ધ્રુવ દક્ષિણ ધ્રુવ $(S)$ છે.

(N/A) કાયમી ચુંબક એવો પદાર્થ છે જે બાહ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતની જરૂર વગર લાંબા સમય સુધી તેના ચુંબકીય ગુણધર્મો જાળવી રાખે છે. તેનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર અચળ હોય છે.
વિદ્યુતચુંબક એ નરમ લોખંડના ગર્ભ પર વીંટાળેલા કોઈલ (સોલેનોઈડ) માંથી વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર કરીને બનાવવામાં આવતું કામચલાઉ ચુંબક છે. તેનું ચુંબકત્વ માત્ર ત્યાં સુધી જ રહે છે જ્યાં સુધી વિદ્યુત પ્રવાહ વહે છે.
કાયમી ચુંબકના ઉપયોગો:
$1$. વિદ્યુત જનરેટર
$2$. લાઉડસ્પીકર
વિદ્યુતચુંબકના ઉપયોગો:
$1$. ભારે લોખંડની વસ્તુઓ ઉંચકવા માટેની ઇલેક્ટ્રિક ક્રેન્સ
$2$. ઇલેક્ટ્રિક બેલ

(N/A) $(i)$ કોઈલ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં ફેરફાર કરીને $emf$ પ્રેરિત કરી શકાય છે. આ પડોશની કોઈલમાં વિદ્યુતપ્રવાહમાં ફેરફાર કરીને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે (મ્યુચ્યુઅલ ઇન્ડક્શન).
$(ii)$ ચુંબકને સ્થિર કોઈલની નજીક કે દૂર લઈ જવાથી,કોઈલમાંથી પસાર થતી ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓમાં ફેરફાર થાય છે,જેનાથી $emf$ પ્રેરિત થાય છે (ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઇન્ડક્શન).
$(iii)$ સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં કોઈલને ફેરવવાથી,ક્ષેત્રફળ સદિશ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચેનો ખૂણો બદલાય છે,જેના પરિણામે ચુંબકીય ફ્લક્સમાં ફેરફાર થાય છે અને $emf$ પ્રેરિત થાય છે.

(C) ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ કોઈપણ બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા દર્શાવે છે.
જો બે ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ એકબીજાને છેદે,તો છેદનબિંદુ પર બે સ્પર્શકો દોરી શકાય.
આનો અર્થ એ થાય કે એક જ બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્રની બે અલગ-અલગ દિશાઓ છે,જે ભૌતિક રીતે અશક્ય છે.
તેથી,કોઈપણ બે ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ક્યારેય એકબીજાને છેદી શકતી નથી.

(N/A) ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ એ ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં દોરેલા કાલ્પનિક માર્ગો અથવા રેખાઓ છે,જેની દિશામાં જો કોઈ મુક્ત ઉત્તર ધ્રુવ મૂકવામાં આવે તો તે ગતિ કરશે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓના ગુણધર્મો:
$(i)$ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ચુંબકની બહાર ઉત્તર ધ્રુવમાંથી નીકળીને દક્ષિણ ધ્રુવમાં પ્રવેશે છે.
$(ii)$ બે ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ક્યારેય એકબીજાને છેદતી નથી,કારણ કે જો તે છેદે,તો છેદબિંદુ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રની બે દિશાઓ મળે,જે અશક્ય છે.

(N/A) ગજિયા ચુંબકની બહાર ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓની દિશા ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવ તરફ હોય છે,જ્યારે ચુંબકની અંદર તેની દિશા દક્ષિણ ધ્રુવથી ઉત્તર ધ્રુવ તરફ હોય છે.
$(b)$ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓની નિકટતા ચુંબકીય ક્ષેત્રની પ્રબળતા દર્શાવે છે. જે વિસ્તારમાં ક્ષેત્ર રેખાઓ વધુ ગીચ હોય ત્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર વધુ પ્રબળ હોય છે.

(N/A) ચુંબકીય ક્ષેત્રની સાપેક્ષ પ્રબળતા ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓની નિકટતા દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
બિંદુ $X$ પાસે ક્ષેત્ર રેખાઓ બિંદુ $Y$ ની સરખામણીમાં એકબીજાની વધુ નજીક છે.
તેથી,$X$ પાસે ચુંબકીય ક્ષેત્ર વધુ પ્રબળ છે કારણ કે ત્યાં ક્ષેત્ર રેખાઓ ગીચ છે.
ગજિયા ચુંબકની બહાર ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓની દિશા ઉત્તર ધ્રુવ $(N)$ થી દક્ષિણ ધ્રુવ $(S)$ તરફ હોય છે.

(N/A) ચુંબકીય ક્ષેત્ર એટલે ચુંબકની આસપાસનો એવો વિસ્તાર જ્યાં ચુંબકીય બળનો અનુભવ કરી શકાય છે.
પ્રવૃત્તિ:
$1$. ડ્રોઈંગ બોર્ડ પર ગુંદરની મદદથી સફેદ કાગળની એક શીટ ચોંટાડો.
$2$. કાગળની મધ્યમાં એક ગજિયો ચુંબક મૂકો અને તેની સીમા રેખા અંકિત કરો.
$3$. ચુંબકના ઉત્તર ધ્રુવની નજીક એક નાની હોકાયંત્રની સોય મૂકો. હોકાયંત્રની સોયનો દક્ષિણ ધ્રુવ ચુંબકના ઉત્તર ધ્રુવ તરફ નિર્દેશ કરશે અને સોયનો ઉત્તર ધ્રુવ તેનાથી દૂર નિર્દેશ કરશે.
$4$. હોકાયંત્રની સોયના બંને છેડાના સ્થાનને અંકિત કરો.
$5$. હવે હોકાયંત્રને એવી રીતે નવી સ્થિતિમાં ખસેડો કે જેથી તેનો દક્ષિણ ધ્રુવ અગાઉ તેના ઉત્તર ધ્રુવ દ્વારા રોકાયેલી સ્થિતિ પર આવે.
$6$. આ પ્રક્રિયાને સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ત્યાં સુધી પુનરાવર્તિત કરો જ્યાં સુધી તમે ચુંબકના દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી ન પહોંચો.
$7$. કાગળ પર અંકિત કરેલા બિંદુઓને જોડીને એક સરળ વક્ર મેળવો,જે ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખા દર્શાવે છે.

(N/A) વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત સોલેનોઇડ ગજિયા ચુંબકની જેમ વર્તે છે કારણ કે તે ચુંબક જેવું જ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,જ્યારે તેને મુક્ત રીતે લટકાવવામાં આવે છે,ત્યારે તે મુક્ત રીતે લટકાવેલા ચુંબકની જેમ $North-South$ (ઉત્તર-દક્ષિણ) દિશામાં સ્થિર થાય છે.
જ્યારે સોલેનોઇડમાં વિદ્યુતપ્રવાહની દિશા ઉલટાવવામાં આવે છે,ત્યારે સોલેનોઇડના છેડાઓ પરના ચુંબકીય ધ્રુવોની ધ્રુવીયતા પણ ઉલટાઈ જાય છે.
પરિણામે,સોલેનોઇડ પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે ફરીથી ગોઠવાવા માટે $180^{\circ}$ જેટલું ફરી જશે.

(N/A) $(i)$ વધતું જતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર ગૂંચળામાં વિદ્યુત પ્રવાહ પ્રેરિત કરે છે,જેના પરિણામે ગેલ્વેનોમીટર ક્ષણિક કોણાવર્તન (દા.ત.,જમણી તરફ) દર્શાવે છે.
$(ii)$ ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં કોઈ ફેરફાર થતો ન હોવાથી,કોઈ પ્રેરિત પ્રવાહ ઉત્પન્ન થતો નથી અને ગેલ્વેનોમીટર શૂન્ય કોણાવર્તન દર્શાવે છે.
$(iii)$ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઘટે છે,જે ગૂંચળામાં પ્રેરિત વિદ્યુત પ્રવાહ ઉત્પન્ન કરે છે અને ગેલ્વેનોમીટર વિરુદ્ધ દિશામાં (દા.ત.,ડાબી તરફ) ક્ષણિક કોણાવર્તન દર્શાવે છે.

(N/A) વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણ થવા માટેની મુખ્ય શરત એ છે કે ગૂંચળા સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં ફેરફાર થવો જોઈએ.
આ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં ફેરફાર નીચે મુજબ મેળવી શકાય છે:
$(a)$ ગૂંચળા અને ચુંબક વચ્ચે સાપેક્ષ ગતિ.
$(b)$ નજીકના ગૂંચળામાં વહેતા વિદ્યુતપ્રવાહમાં ફેરફાર.
આપેલ કિસ્સામાં,જ્યારે નળાકાર ગજિયા ચુંબકને તેની પોતાની અક્ષ પર ફેરવવામાં આવે છે,ત્યારે ચુંબક સાથે સંકળાયેલી ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ભ્રમણની અક્ષની સાપેક્ષમાં સંમિત રહે છે. પરિણામે,વર્તુળાકાર ગૂંચળામાંથી પસાર થતું ચુંબકીય ફ્લક્સ સમય સાથે બદલાતું નથી. ગૂંચળા સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં કોઈ ફેરફાર થતો ન હોવાથી,ગૂંચળામાં કોઈ પ્રેરિત પ્રવાહ ઉત્પન્ન થશે નહીં.

(N/A) ગજિયા ચુંબક $NS$ ને કાગળના એક ટુકડા પર મૂકો અને તેની સીમા રેખાંકિત કરો. ચુંબકના ઉત્તર ધ્રુવની નજીક એક બિંદુ $A$ અંકિત કરો. હોકાયંત્રની સોયને એવી રીતે મૂકો કે તેનો દક્ષિણ ધ્રુવ બરાબર બિંદુ $A$ પર રહે. હોકાયંત્રની સોયના ઉત્તર ધ્રુવના સ્થાને કાગળ પર બિંદુ $B$ અંકિત કરો. હવે હોકાયંત્રને એવી રીતે ખસેડો કે તેનો દક્ષિણ ધ્રુવ બિંદુ $B$ પર આવે અને ઉત્તર ધ્રુવના સ્થાને બિંદુ $C$ અંકિત કરો. આ પ્રક્રિયા ત્યાં સુધી ચાલુ રાખો જ્યાં સુધી તમે ગજિયા ચુંબકના દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી ન પહોંચો. આ તમામ બિંદુઓને એક સરળ વક્ર દ્વારા જોડો જે ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખા દર્શાવે છે.
$(b)$ $(i)$ બે ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ ક્યારેય એકબીજીને છેદતી નથી.
$(ii)$ ચુંબકની બહાર,ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ ઉત્તર ધ્રુવમાંથી નીકળીને દક્ષિણ ધ્રુવમાં પ્રવેશે છે.

(N/A) જ્યારે કોઈલને સ્થિર ચુંબક તરફ લઈ જવામાં આવે છે,ત્યારે કોઈલ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં ફેરફાર થાય છે,જેના કારણે કોઈલમાં વિદ્યુત પ્રવાહ પ્રેરિત થાય છે. આનાથી ગેલ્વેનોમીટરમાં એક દિશામાં આવર્તન જોવા મળે છે.
જ્યારે કોઈલને ચુંબકથી દૂર લઈ જવામાં આવે છે,ત્યારે કોઈલ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં વિરુદ્ધ દિશામાં ફેરફાર થાય છે,જેનાથી વિરુદ્ધ દિશામાં પ્રવાહ પ્રેરિત થાય છે. આના કારણે ગેલ્વેનોમીટર વિરુદ્ધ દિશામાં આવર્તન દર્શાવે છે.
આ ઘટનાને વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણ (electromagnetic induction) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) ચુંબકીય ક્ષેત્ર એટલે ચુંબકની આસપાસનો એવો વિસ્તાર જ્યાં તેના ચુંબકીય બળનો અનુભવ કરી શકાય છે.
હોકાયંત્રની સોય કોણાવર્તન અનુભવે છે કારણ કે ગજિયા ચુંબકનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોકાયંત્રની સોયના ધ્રુવો પર બળ લગાડે છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓના ગુણધર્મો:
$(i)$ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ચુંબકની બહાર ઉત્તર ધ્રુવથી શરૂ થઈને દક્ષિણ ધ્રુવમાં સમાપ્ત થાય છે.
$(ii)$ તે બંધ અને સતત વક્રો છે.
$(iii)$ કોઈ પણ બે ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ એકબીજાને છેદતી નથી.

(N/A) સોલેનોઇડ એટલે નળાકારના આકારમાં નજીક-નજીક વીંટાળેલા અવાહક તાંબાના તારના ઘણા વર્તુળાકાર આંટાઓ ધરાવતું ગૂંચળું.
વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત સોલેનોઇડની આસપાસની ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ગજિયા ચુંબકની ક્ષેત્ર રેખાઓ જેવી જ હોય છે. ક્ષેત્ર રેખાઓ એક છેડેથી બહાર નીકળે છે અને બીજા છેડે દાખલ થાય છે,જે બંધ ગાળાઓ બનાવે છે.
સોલેનોઇડની અંદર ચુંબકીય ક્ષેત્ર સમાન હોય છે,જે સોલેનોઇડની અક્ષ પર સમાંતર ક્ષેત્ર રેખાઓ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
ગજિયા ચુંબક સાથે સરખામણી:
$1$. વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત સોલેનોઇડની ચુંબકીય ક્ષેત્રની ભાત ગજિયા ચુંબકની ભાત જેવી જ હોય છે.
$2$. સોલેનોઇડનો એક છેડો ઉત્તર ધ્રુવ $(N)$ તરીકે અને બીજો છેડો દક્ષિણ ધ્રુવ $(S)$ તરીકે વર્તે છે.
$3$. ગજિયા ચુંબકની જેમ જ,સોલેનોઇડની બહાર ક્ષેત્ર રેખાઓ ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવ તરફ જાય છે અને અંદરની તરફ,તે દક્ષિણ ધ્રુવથી ઉત્તર ધ્રુવ તરફ જાય છે.

(N/A) ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓના ગુણધર્મો:
$(i)$ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ચુંબકની બહાર ઉત્તર ધ્રુવમાંથી નીકળીને દક્ષિણ ધ્રુવમાં પ્રવેશે છે.
$(ii)$ તે સતત બંધ ગાળાઓ રચે છે.
$(iii)$ જ્યાં ક્ષેત્ર રેખાઓ ગીચ હોય ત્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્રની પ્રબળતા વધુ હોય છે.
$(iv)$ બે ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ક્યારેય એકબીજાને છેદતી નથી,કારણ કે જો તે છેદે તો છેદબિંદુ પાસે ચુંબકીય ક્ષેત્રની બે દિશાઓ મળે,જે અશક્ય છે.
$(b)$ હોકાયંત્રના ઉપયોગો:
$(i)$ તેનો ઉપયોગ દિશાઓ જાણવા માટે થાય છે.
$(ii)$ તેનો ઉપયોગ કોઈ પદાર્થમાં ચુંબકીય ગુણધર્મ છે કે નહીં તે ચકાસવા માટે થાય છે.

(N/A) ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ એ ચુંબકીય ક્ષેત્રનું ચિત્રાત્મક નિરૂપણ છે. કોઈ બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા તે બિંદુ પર ચુંબકીય હોકાયંત્ર (અથવા ચુંબકીય સોય) મૂકીને નક્કી કરવામાં આવે છે. હોકાયંત્રની સોયનો ઉત્તર ધ્રુવ જે દિશામાં નિર્દેશ કરે છે તે તે બિંદુએ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા આપે છે.
$(b)$ ગજિયા ચુંબકની આસપાસની ક્ષેત્ર રેખાઓ આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે.
$(c)$ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓના ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ તે ચુંબકની બહાર ઉત્તર ધ્રુવમાંથી નીકળે છે અને દક્ષિણ ધ્રુવમાં પ્રવેશે છે.
$(ii)$ તે સતત બંધ વક્રો છે.
$(iii)$ કોઈ પણ બે ક્ષેત્ર રેખાઓ એકબીજાને છેદી શકતી નથી.

(N/A) શુદ્ધ લોખંડનો ઉપયોગ કાયમી ચુંબક બનાવવા માટે થતો નથી કારણ કે તે સરળતાથી તેનું ચુંબકત્વ ગુમાવી દે છે (demagnetized).
$Alnico$ (એલનિકો),જે લોખંડ,નિકલ,કોબાલ્ટ અને એલ્યુમિનિયમની મિશ્રધાતુ છે,તેનો ઉપયોગ કાયમી ચુંબક બનાવવા માટે થાય છે.
કાયમી ચુંબક બનાવવા માટે,ફેરોમેગ્નેટિક પદાર્થ (જેમ કે $Alnico$) ને સોલેનોઇડની અંદર મૂકવામાં આવે છે અને તેમાંથી લાંબા સમય સુધી મજબૂત વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે છે. સોલેનોઇડ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર પદાર્થની અંદરના ચુંબકીય ડોમેન્સને ગોઠવે છે,જેના પરિણામે તે કાયમી ચુંબક બની જાય છે.
કાયમી ચુંબકનો ઉપયોગ કરતા વિદ્યુત ઉપકરણોના બે ઉદાહરણો $electric$ $motor$ (વિદ્યુત મોટર) અને $electric$ $bell$ (વિદ્યુત ઘંટડી) છે.

(D) $(i)$ ગૂંચળા સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં ફેરફાર થવાને કારણે ગેલ્વેનોમીટરમાં ક્ષણિક આવર્તન જોવા મળે છે.
$(ii)$ વિરુદ્ધ દિશામાં ક્ષણિક આવર્તન જોવા મળે છે કારણ કે ચુંબકીય ફ્લક્સમાં થતો ફેરફાર ઉલટાઈ જાય છે.
$(iii)$ કોઈ આવર્તન જોવા મળતું નથી કારણ કે જ્યારે ચુંબક સ્થિર હોય ત્યારે ચુંબકીય ફ્લક્સમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી.
$(b)$ આ ઘટનાને વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણ (Electromagnetic Induction) કહેવામાં આવે છે. તેની શોધ માઈકલ ફેરાડે દ્વારા કરવામાં આવી હતી. પ્રેરિત પ્રવાહની દિશા અને ચુંબકની ગતિની દિશા વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવતો નિયમ ફ્લેમિંગનો જમણા હાથનો નિયમ છે. આ નિયમ મુજબ,જો તમે તમારા જમણા હાથના અંગૂઠા,તર્જની અને મધ્યમા આંગળીને એકબીજાને લંબ રહે તે રીતે ફેલાવો,તો અંગૂઠો વાહકની (અથવા ચુંબકની) ગતિની દિશા,તર્જની ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા અને મધ્યમા આંગળી પ્રેરિત પ્રવાહની દિશા દર્શાવે છે.

(B) આકૃતિ $(B)$ ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓની સાચી ભાત દર્શાવે છે.
કારણ: ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ક્યારેય એકબીજાને છેદતી નથી. જો તેઓ એકબીજાને છેદે,તો તેનો અર્થ એ થાય કે છેદનબિંદુ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રની એક જ સમયે બે અલગ-અલગ દિશાઓ હોય,જે ભૌતિક રીતે અશક્ય છે.
એકબીજાની સામે રહેલા ચુંબકના ધ્રુવો ઉત્તર ધ્રુવો છે,કારણ કે ક્ષેત્ર રેખાઓ ચુંબકમાંથી બહાર નીકળતી દર્શાવવામાં આવી છે.

(N/A) ચુંબકને ઓળખવા માટે,એક સળિયાને ટેબલ પર આડો મૂકો અને બીજા સળિયાને ઊભો પકડો. ઊભા સળિયાના છેડાને આડા સળિયાના કેન્દ્રની નજીક લાવો.
$1$. જો તમને મજબૂત આકર્ષણ અનુભવાય,તો ઊભો સળિયો ચુંબક છે.
$2$. જો તમને કેન્દ્રમાં કોઈ આકર્ષણ કે ખૂબ ઓછું આકર્ષણ અનુભવાય,તો આડો સળિયો ચુંબક છે.
વૈકલ્પિક રીતે,ઊભા સળિયાને આડા સળિયાની લંબાઈ પર ફેરવો. જો આકર્ષણ બળ સમાન હોય,તો ઊભો સળિયો ચુંબક છે. જો બળ છેડા પર મહત્તમ અને કેન્દ્રમાં ન્યૂનતમ હોય,તો આડો સળિયો ચુંબક છે.

(N/A) $1$. ડ્રોઈંગ બોર્ડ પર સફેદ કાગળની શીટ મૂકો અને તેને એડહેસિવ ટેપ વડે ચોંટાડો.
$2$. કાગળની મધ્યમાં એક ગજિયો ચુંબક મૂકો અને તેની સીમા રેખાંકિત કરો.
$3$. ચુંબકના ઉત્તર ધ્રુવની નજીક એક નાની હોકાયંત્રની સોય મૂકો. હોકાયંત્રની સોયનો દક્ષિણ ધ્રુવ ચુંબકના ઉત્તર ધ્રુવ તરફ નિર્દેશ કરશે.
$4$. પેન્સિલ વડે હોકાયંત્રની સોયના બંને છેડાના સ્થાનને અંકિત કરો.
$5$. હોકાયંત્રને એવી રીતે નવી સ્થિતિમાં ખસેડો કે તેનો દક્ષિણ ધ્રુવ અગાઉ ઉત્તર ધ્રુવ દ્વારા રોકાયેલી સ્થિતિ પર આવે.
$6$. આ પ્રક્રિયાને સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ત્યાં સુધી પુનરાવર્તિત કરો જ્યાં સુધી તમે ચુંબકના દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી ન પહોંચો.
$7$. અંકિત કરેલા બિંદુઓને એક સરળ વક્ર દ્વારા જોડો. આ વક્ર ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખા દર્શાવે છે.
$8$. ચુંબકની આસપાસ આવી ઘણી રેખાઓ દોરવા માટે આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરો.

(N/A) $(i)$ છેડા $P$ ને જોતા,પ્રવાહ ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં વહે છે,તેથી,$P$ દક્ષિણ ધ્રુવ તરીકે વર્તે છે. છેડા $Q$ ને જોતા,પ્રવાહ ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં વહેતો જણાય છે,તેથી,$Q$ ઉત્તર ધ્રુવ તરીકે વર્તે છે.
$(ii)$ સોલેનોઈડની અંદરની ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે સોલેનોઈડની બહાર,ક્ષેત્ર રેખાઓ ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવ તરફ હોય છે,પરંતુ સોલેનોઈડની અંદર,ક્ષેત્ર રેખાઓ દક્ષિણ ધ્રુવથી ઉત્તર ધ્રુવ તરફ હોય છે. હા,ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ બંધ ગાળાઓ બનાવે છે.
$(iii)$ સોલેનોઈડની અંદર ચુંબકીય ક્ષેત્રની પ્રબળતા નીચે મુજબ વધારી શકાય છે:
$(a)$ સોલેનોઈડમાંથી વહેતા વિદ્યુત પ્રવાહનું મૂલ્ય વધારીને.
$(b)$ સોલેનોઈડમાં કોપર વાયરના આંટાઓની સંખ્યા વધારીને.

(C) ફેરાડેના વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણના નિયમ મુજબ,પ્રેરિત વિદ્યુતચાલક બળ $(EMF)$ અથવા વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત નીચેના સૂત્ર દ્વારા આપવામાં આવે છે: $e = -N \frac{d\phi}{dt}$.
અહીં,$N$ એ આંટાઓની સંખ્યા છે,અને $\frac{d\phi}{dt}$ એ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં થતા ફેરફારનો દર છે.
$1$. પ્રેરિત $EMF$ એ આંટાઓની સંખ્યા $(N)$ પર આધાર રાખે છે.
$2$. ફ્લક્સમાં ફેરફારનો દર $(\frac{d\phi}{dt})$ એ ચુંબકની ચુંબકીય મોમેન્ટ (જે ચુંબકીય ક્ષેત્રની પ્રબળતા નક્કી કરે છે) અને ચુંબકની ગતિ પર આધાર રાખે છે.
$3$. કોઈલનો અવરોધ એ પ્રેરિત પ્રવાહ $(I = \frac{e}{R})$ ને અસર કરે છે,પરંતુ તે પ્રેરિત વિદ્યુતસ્થિતિમાનના તફાવત $(e)$ ને અસર કરતું નથી.
તેથી,પ્રેરિત વિદ્યુતસ્થિતિમાનનો તફાવત કોઈલના અવરોધ પર આધાર રાખતો નથી.

(D) વિદ્યુતચુંબકત્વના નિયમો અનુસાર,વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો (જેમ કે પ્રકાશ,રેડિયો તરંગો વગેરે) શૂન્યાવકાશમાં પણ ઉર્જાનું સ્થાનાંતર કરી શકે છે. યાંત્રિક તરંગો (જેમ કે અવાજ) થી વિપરીત,જેને પ્રસરણ માટે ભૌતિક માધ્યમની જરૂર હોય છે,વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો દોલન કરતા વિદ્યુત અને ચુંબકીય ક્ષેત્રોના બનેલા હોય છે જે એકબીજાને જાળવી રાખે છે. તેથી,કોઈપણ ભૌતિક માધ્યમની ગેરહાજરીમાં પણ એક પદાર્થમાંથી બીજા પદાર્થમાં ઉર્જાનું સ્થાનાંતર થઈ શકે છે.

(B) આ વિધાન $False$ (ખોટું) છે.
ફ્લેમિંગના ડાબા હાથના નિયમનો ઉપયોગ ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં મૂકેલા વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત વાહક પર લાગતા બળની દિશા નક્કી કરવા માટે થાય છે.
વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત વાહકની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા શોધવા માટે,આપણે જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમ (Right-Hand Thumb Rule) નો ઉપયોગ કરીએ છીએ.

(A) વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત સોલેનોઇડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ગજિયા ચુંબક જેવી જ હોય છે.
સોલેનોઇડનો એક છેડો ઉત્તર ધ્રુવ $(N)$ તરીકે અને બીજો છેડો દક્ષિણ ધ્રુવ $(S)$ તરીકે વર્તે છે.
તેથી,તે ગજિયા ચુંબક જેવું જ વર્તન કરે છે.

(A) વિદ્યુતપ્રવાહ ધરાવતા લાંબા સોલેનોઇડની અંદરનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર સમાન હોય છે,જેનો અર્થ છે કે સોલેનોઇડની અંદરના તમામ બિંદુઓ પર તેનું મૂલ્ય અને દિશા અચળ રહે છે. આને સમાંતર ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.

(B) આ વિધાન $False$ (ખોટું) છે.
ફ્લેમિંગના જમણા હાથના નિયમનો ઉપયોગ ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ગતિ કરતા વાહકમાં ઉદ્ભવતા પ્રેરિત પ્રવાહની દિશા નક્કી કરવા માટે થાય છે.
વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત વાહકની આસપાસના ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા 'જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમ' (જેને મેક્સવેલનો જમણા હાથનો નિયમ પણ કહેવાય છે) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.

(B) ચુંબકત્વનો મૂળભૂત નિયમ એ છે કે સમાન ચુંબકીય ધ્રુવો (ઉત્તર-ઉત્તર અથવા દક્ષિણ-દક્ષિણ) એકબીજાને અપાકર્ષે છે,જ્યારે અસમાન ચુંબકીય ધ્રુવો (ઉત્તર-દક્ષિણ) એકબીજાને આકર્ષે છે. તેથી,આપેલ વિધાન ખોટું છે.

(B) આ વિધાન $False$ (ખોટું) છે. જ્યારે કોઈ ચુંબકીય પદાર્થને ચુંબકના સંપર્ક દ્વારા ચુંબકત્વ આપવામાં આવે છે,ત્યારે સંપર્ક બિંદુ પર પ્રેરિત થતો ધ્રુવ હંમેશા ચુંબકના ધ્રુવથી વિરુદ્ધ હોય છે. તેથી,જો ધાતુની છરીને ગજિયા ચુંબકના ઉત્તર ધ્રુવ સાથે ઘસવામાં આવે,તો છરીના સંપર્ક બિંદુ પર દક્ષિણ ધ્રુવ ઉત્પન્ન થશે,ઉત્તર ધ્રુવ નહીં.

(A) ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ એ ચુંબકીય ક્ષેત્રને દર્શાવતી કાલ્પનિક રેખાઓ છે.
ગજિયા ચુંબકની બહાર,ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ હંમેશા ઉત્તર $(N)$ ધ્રુવમાંથી બહાર નીકળે છે અને દક્ષિણ $(S)$ ધ્રુવમાં દાખલ થાય છે.
ચુંબકની અંદર,આ ક્ષેત્રરેખાઓ દક્ષિણ $(S)$ ધ્રુવથી ઉત્તર $(N)$ ધ્રુવ તરફ ગતિ કરે છે,આમ તે સતત બંધ ગાળાઓ બનાવે છે.
તેથી,ચુંબકની બહાર સાચી દિશા $N$-ધ્રુવથી $S$-ધ્રુવ તરફની છે.

(D) ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ એ કાલ્પનિક રેખાઓ છે જે ચુંબકીય ક્ષેત્રનું નિરૂપણ કરે છે.
ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓના ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:
$1$. તે ચુંબકની બહાર $N$ ધ્રુવમાંથી નીકળીને $S$ ધ્રુવમાં પ્રવેશે છે,તેથી તેમની દિશા $N$ થી $S$ તરફ હોય છે.
$2$. તે સતત બંધ ગાળાઓ બનાવે છે.
$3$. રેખાઓની નિકટતા ચુંબકીય ક્ષેત્રની પ્રબળતા દર્શાવે છે; નજીક રહેલી રેખાઓ પ્રબળ ક્ષેત્ર સૂચવે છે.
$4$. બે ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ ક્યારેય એકબીજાને છેદી શકતી નથી કારણ કે જો તે છેદે,તો છેદનબિંદુ પર ચુંબકીય ક્ષેત્રની બે દિશાઓ મળે,જે ભૌતિક રીતે અશક્ય છે.
તેથી,વિધાન કે ચુંબકીય ક્ષેત્ર રેખાઓ એકબીજાને છેદી શકે છે,તે ખોટું છે.

(D) ચુંબકીય સોય (અથવા હોકાયંત્રની સોય) એ એક નાનું ચુંબક છે જે પોતાની જાતને ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશામાં ગોઠવે છે.
જ્યારે તેને એવા વિસ્તારમાં મૂકવામાં આવે છે જ્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર અસ્તિત્વ ધરાવે છે,ત્યારે ચુંબકીય સોય ટોર્ક અનુભવે છે અને તેની મૂળ સ્થિતિમાંથી વિચલિત થાય છે.
આ વિચલન ચુંબકીય ક્ષેત્રની હાજરી સૂચવે છે.
જોકે ગેલ્વેનોમીટર પણ નાના પ્રવાહોને શોધી શકે છે,પરંતુ ચુંબકીય ક્ષેત્રની હાજરી શોધવા માટે વપરાતું સૌથી સીધું અને મૂળભૂત સાધન ચુંબકીય સોય છે.

(B) $1820$ માં,ડેનિશ ભૌતિકશાસ્ત્રી $Hans$ $Christian$ $Oersted$ એ અવલોકન કર્યું કે જ્યારે ચુંબકીય હોકાયંત્રની સોયને વિદ્યુત પ્રવાહ ધારિત તારની નજીક રાખવામાં આવે છે,ત્યારે તે કોણાવર્તન દર્શાવે છે. આ અવલોકન સાબિત કરે છે કે વિદ્યુત પ્રવાહ તેની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે,જેને વિદ્યુત પ્રવાહની ચુંબકીય અસર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત વાહક દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ચુંબકીય ક્ષેત્રની દિશા $Right$ $hand$ $thumb$ $rule$ (જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમ) દ્વારા જાણી શકાય છે.
આ નિયમ મુજબ,જો તમે તમારા જમણા હાથમાં વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત સીધા વાહકને એવી રીતે પકડો કે જેથી તમારો અંગૂઠો વિદ્યુતપ્રવાહની દિશામાં રહે,તો તમારી આંગળીઓ વાહકની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓની દિશામાં વીંટળાયેલી રહેશે.

(A) જમણા હાથના અંગૂઠાના નિયમ મુજબ,જો તમે વિદ્યુતપ્રવાહ ધારિત સીધા વાહકને તમારા જમણા હાથમાં એવી રીતે પકડો કે જેથી તમારો અંગૂઠો વિદ્યુતપ્રવાહની દિશામાં રહે,તો વાહકની આસપાસ વીંટળાયેલી તમારી આંગળીઓ ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓની દિશા દર્શાવે છે. તેથી,અંગૂઠો વિદ્યુતપ્રવાહની દિશા દર્શાવે છે.

(A) વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણનો સિદ્ધાંત $1831$ માં $Michael \ Faraday$ દ્વારા શોધવામાં આવ્યો હતો।
તેમણે દર્શાવ્યું હતું કે બદલાતું ચુંબકીય ક્ષેત્ર વાહકમાં વિદ્યુતચાલક બળ $(EMF)$ અથવા વિદ્યુતપ્રવાહ ઉત્પન્ન કરે છે।
તેથી, સાચો વિકલ્પ $A$ છે।

(D) ફેરાડેના વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણના નિયમ અનુસાર,લૂપમાં પ્રેરિત પ્રવાહ ત્યારે જ ઉત્પન્ન થાય છે જ્યારે લૂપ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સમાં ફેરફાર થાય.
ચુંબકીય ફ્લક્સ $\phi = B \cdot A \cdot \cos(\theta)$.
કિસ્સા $A$,$B$ અને $C$ માં,ચુંબક અને લૂપ વચ્ચે સાપેક્ષ ગતિ છે,જેના કારણે લૂપમાંથી પસાર થતા ચુંબકીય ક્ષેત્ર $B$ માં ફેરફાર થાય છે,અને પરિણામે ચુંબકીય ફ્લક્સ બદલાય છે અને પ્રવાહ પ્રેરિત થાય છે.
કિસ્સા $D$ માં,લૂપ અને ચુંબક બંને સમાન ઝડપથી એક જ દિશામાં ગતિ કરે છે. તેથી,તેમની વચ્ચે કોઈ સાપેક્ષ ગતિ નથી.
સાપેક્ષ ગતિ ન હોવાને કારણે,લૂપ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સ અચળ રહે છે.
ચુંબકીય ફ્લક્સમાં કોઈ ફેરફાર ન થતો હોવાથી,લૂપમાં કોઈ પ્રેરિત પ્રવાહ પ્રાપ્ત થશે નહીં.

(A) ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ સતત બંધ ગાળાઓ રચે છે.
ચુંબકની બહાર,ક્ષેત્રરેખાઓ $N$-ધ્રુવમાંથી બહાર નીકળી $S$-ધ્રુવમાં પ્રવેશે છે.
ચુંબકની અંદર,આ બંધ ગાળાને પૂર્ણ કરવા માટે ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓની દિશા $S$-ધ્રુવથી $N$-ધ્રુવ તરફ હોય છે.
તેથી,ચુંબકની અંદર સાચી દિશા $S$ થી $N$ તરફ છે.

(B) ચુંબકીય ક્ષેત્રની પ્રબળતા ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓની સાપેક્ષ નિકટતા દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
જો ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ એકબીજાની નજીક હોય,તો તે પ્રબળ ચુંબકીય ક્ષેત્ર સૂચવે છે.
તેનાથી વિપરીત,જો ક્ષેત્રરેખાઓ એકબીજાથી દૂર હોય,તો તે નબળું ચુંબકીય ક્ષેત્ર સૂચવે છે.
તેથી,જે વિસ્તારમાં ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ એકબીજાની નજીક હોય ત્યાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર પ્રબળ હોય છે.

(C) ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ સતત બંધ ગાળાઓ રચે છે.
ચુંબકની બહાર,ક્ષેત્રરેખાઓ $N$ ધ્રુવમાંથી બહાર નીકળે છે અને $S$ ધ્રુવમાં પ્રવેશ કરે છે.
ચુંબકની અંદર,બંધ ગાળો પૂર્ણ કરવા માટે ક્ષેત્રરેખાઓ $S$ ધ્રુવથી $N$ ધ્રુવ તરફ હોય છે.
તેથી,ચુંબકની અંદર તેઓ $N$ ધ્રુવથી $S$ ધ્રુવ તરફ હોય છે તે વિધાન ખોટું છે.

(B) જ્યારે કોઈ વાહકમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે,ત્યારે તે વાહકની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઘટનાને વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે સૌપ્રથમ હાન ક્રિશ્ચિયન ઓર્સ્ટેડ દ્વારા અવલોકન કરવામાં આવી હતી. ચુંબકીય ક્ષેત્રની પ્રબળતા અને દિશા તારમાંથી વહેતા વિદ્યુતપ્રવાહના મૂલ્ય અને દિશા પર આધાર રાખે છે.

(C) વિદ્યુતપ્રવાહધારિત સોલેનોઇડ બિલકુલ ગજિયા ચુંબક જેવું વર્તન કરે છે. સોલેનોઇડની અંદર ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ અક્ષને સમાંતર હોય છે,જે સમાન ચુંબકીય ક્ષેત્ર સૂચવે છે. જ્યારે તેની અંદર નરમ લોખંડનો સળિયો મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે તે વિદ્યુતચુંબક બને છે. સોલેનોઇડની ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓની ભાત ગજિયા ચુંબકની ભાત જેવી જ હોય છે,અલગ હોતી નથી. તેથી,વિધાન $C$ ખોટું છે.

(B) વિદ્યુતપ્રવાહ આધારિત સોલેનોઈડની અંદર,ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ એકબીજાને સમાંતર અને સોલેનોઈડની અક્ષને સમાંતર હોય છે. આ દર્શાવે છે કે સોલેનોઈડની અંદરના તમામ બિંદુઓ પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર સમાન (uniform) હોય છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) ફેરાડેના વિદ્યુતચુંબકીય પ્રેરણના નિયમ મુજબ,લૂપમાં પ્રેરિત વિદ્યુતચાલક બળ $(e)$ $e = -\frac{d\phi}{dt}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $\phi$ એ લૂપ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ફ્લક્સ છે.
પ્રેરિત વિદ્યુત પ્રવાહ $I = \frac{e}{R}$ (જ્યાં $R$ એ લૂપનો અવરોધ છે) હોવાથી,પ્રેરિત પ્રવાહ એ ચુંબકીય ફ્લક્સના ફેરફારના દરના સીધા પ્રમાણમાં હોય છે,એટલે કે $I \propto \frac{d\phi}{dt}$.
તેથી,જ્યારે ચુંબકીય ફ્લક્સના ફેરફારનો દર $(\frac{d\phi}{dt})$ મહત્તમ હોય ત્યારે પ્રેરિત પ્રવાહ મહત્તમ હોય છે.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે લૂપ સાથે સંકળાયેલ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઝડપથી બદલાય છે.

(A) ઇલેક્ટ્રિક બેલ વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસરના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે,જેમાં મુખ્યત્વે ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટ (વિદ્યુતચુંબક) નો ઉપયોગ થાય છે.
જ્યારે સ્વીચ દબાવવામાં આવે છે,ત્યારે વિદ્યુતપ્રવાહ કોઈલમાંથી પસાર થાય છે,જે ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટ તરીકે વર્તે છે.
આ ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટ લોખંડના આર્મેચરને આકર્ષે છે,જેના કારણે હથોડી ઘંટડી (gong) પર અથડાય છે.
જેમ આર્મેચર આગળ વધે છે,તેમ પરિપથ તૂટી જાય છે,ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટ તેની ચુંબકીય શક્તિ ગુમાવે છે અને સ્પ્રિંગ આર્મેચરને પાછું ખેંચે છે,જેથી પરિપથ ફરીથી પૂર્ણ થાય છે અને આ પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન થાય છે.