Human Activities and the Environment Questions in Gujarati

(N/A) પર્યાવરણ-મિત્ર બનવા માટે આપણે નીચે મુજબની આદતો અપનાવી શકીએ છીએ:
$1$. જ્યારે જરૂર ન હોય ત્યારે વીજળીના ઉપકરણો જેવા કે લાઈટ અને પંખા બંધ રાખવા જોઈએ જેથી ઉર્જાની બચત થાય.
$2$. પાણી અને ખોરાકનો બગાડ ટાળવો જોઈએ. ઉપયોગ કર્યા પછી નળ હંમેશા ચુસ્તપણે બંધ કરવો.
$3$. $3R$ ના સિદ્ધાંતનું પાલન કરવું: ઘટાડો (Reduce),પુનઃઉપયોગ (Reuse) અને પુનઃચક્રણ (Recycle).
$4$. કચરાનું યોગ્ય રીતે વર્ગીકરણ કરવું. પ્લાસ્ટિક,કાગળ અને કાચને જૈવ-વિઘટનીય કચરા સાથે ભેળવવાને બદલે નિર્ધારિત રિસાયકલિંગ ડબ્બામાં નાખવા.
$5$. સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ટાળવો,કારણ કે તે જૈવ-અવિઘટનીય છે અને જમીન તથા પર્યાવરણનું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
$6$. કચરાને જાહેર સ્થળોએ ફેંકવાને બદલે કચરાપેટીમાં સુરક્ષિત રીતે નિકાલ કરવો.

(N/A) પર્યાવરણ-મિત્ર બનવા માટે આપણા ઘરમાં કરી શકાય તેવા ફેરફારો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ જ્યારે ઉપયોગમાં ન હોય ત્યારે વિદ્યુત ઉપકરણો બંધ રાખવા.
$(ii)$ બ્રશ કરતી વખતે કે સ્નાન કરતી વખતે નળ બંધ રાખવા અને લીક થતા નળનું સમારકામ કરવું.
$(iii)$ જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ-અવિઘટનીય કચરાને અલગ-અલગ ડસ્ટબિનમાં નાખવો.
$(iv)$ ખાતર બનાવવા માટે ખાડાઓ (કમ્પોસ્ટિંગ પિટ્સ) બનાવવા.
$(v)$ જામ,અથાણાં જેવી ખાદ્ય વસ્તુઓ પ્લાસ્ટિકની બોટલોમાં પેક થઈને આવે છે. આ બોટલોનો ઉપયોગ રસોડામાં વસ્તુઓ સંગ્રહવા માટે કરી શકાય છે.

(N/A) આપણી શાળાને પર્યાવરણ-મિત્ર બનાવવા માટે નીચે મુજબના ફેરફારો કરી શકાય છે:
$(i)$ જ્યારે જરૂર ન હોય ત્યારે લાઈટો અને પંખા બંધ કરીને વીજળીની બચત કરી શકાય છે.
$(ii)$ પાણીનો બગાડ અટકાવવા માટે જ્યારે ઉપયોગમાં ન હોય ત્યારે નળ બંધ રાખવા જોઈએ.
$(iii)$ કચરાના યોગ્ય વ્યવસ્થાપન અને રિસાયક્લિંગ માટે જૈવ-વિઘટનીય (biodegradable) અને જૈવ-અવિઘટનીય (non-biodegradable) કચરાને અલગ-અલગ ડસ્ટબિનમાં નાખવો જોઈએ.

(B) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_2)$ અને નાઈટ્રોજનના ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
આ વાયુઓ પાવર પ્લાન્ટ્સ,ઉદ્યોગો અને વાહનોમાં કોલસો,તેલ અને કુદરતી ગેસ જેવા અશ્મિભૂત બળતણના દહન દરમિયાન મુક્ત થાય છે.
જ્યારે આ વાયુઓ વાતાવરણમાં રહેલી પાણીની વરાળ,ઓક્સિજન અને અન્ય રસાયણો સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,ત્યારે તેઓ સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
ત્યારબાદ આ એસિડ વરસાદ,બરફ અથવા ધુમ્મસ સાથે જમીન પર પડે છે,જેને એસિડ વર્ષા કહેવામાં આવે છે.

(A) ઓઝોન સ્તરનું ક્ષયન મુખ્યત્વે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ ને કારણે થાય છે.
$CFCs$ એ કૃત્રિમ રાસાયણિક સંયોજનો છે જેમાં ક્લોરિન,ફ્લોરિન અને કાર્બન હોય છે. જ્યારે તે વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે,ત્યારે તે સ્ટ્રેટોસ્ફિયર (સમતાપાવરણ) માં પહોંચે છે જ્યાં અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ દ્વારા તેનું વિઘટન થાય છે અને ક્લોરિન પરમાણુઓ મુક્ત થાય છે.
આ ક્લોરિન પરમાણુઓ ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરીને ઓઝોન $(O_3)$ ના અણુઓને ઓક્સિજન $(O_2)$ અને પરમાણ્વીય ઓક્સિજન $(O)$ માં તોડી નાખે છે,જેનાથી ઓઝોન સ્તર પાતળું થાય છે.
$CFCs$ નો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે રેફ્રિજરેટર,એર કંડિશનર અને એરોસોલ સ્પ્રેમાં થાય છે.

(C) $UV$-કિરણો (અલ્ટ્રાવાયોલેટ રેડિયેશન) ના વધુ પડતા સંપર્કની માનવ સ્વાસ્થ્ય પર હાનિકારક અસરો થાય છે.
$(i)$ $UV$-કિરણો રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી પાડી શકે છે,જેનાથી શરીર ચેપ સામે લડવામાં અસમર્થ બને છે.
$(ii)$ $UV$-કિરણો મુખ્યત્વે ત્વચા અને આંખોને અસર કરે છે; તે ફેફસાંને સીધું નુકસાન પહોંચાડતા નથી.
$(iii)$ $UV$-કિરણો કેન્સરકારક છે અને લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં રહેવાથી ત્વચાના કોષોના $DNA$ ને નુકસાન થાય છે,જે ત્વચાના કેન્સર તરફ દોરી જાય છે.
$(iv)$ પેપ્ટિક અલ્સર સામાન્ય રીતે બેક્ટેરિયલ ચેપ (જેમ કે $H. pylori$) અથવા દવાઓના વધુ પડતા ઉપયોગને કારણે થાય છે,$UV$-કિરણોને કારણે નહીં.
તેથી,સાચી અસરો $(i)$ અને $(iii)$ છે.

(D) જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો એવા પદાર્થો છે જેનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ (સૂક્ષ્મજીવો) દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી.
$(i)$ લાકડું,કાગળ અને ચામડું જૈવ-વિઘટનીય છે.
$(ii)$ પોલીથીન,ડિટર્જન્ટ અને $PVC$ જૈવ-અવિઘટનીય છે.
$(iii)$ પ્લાસ્ટિક અને ડિટર્જન્ટ જૈવ-અવિઘટનીય છે,પરંતુ ઘાસ જૈવ-વિઘટનીય છે.
$(iv)$ પ્લાસ્ટિક,બેકેલાઇટ અને $DDT$ જૈવ-અવિઘટનીય છે.
તેથી,જૂથ $(ii)$ અને $(iv)$ માં માત્ર જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.

(A) ડિસ્પોઝેબલ પ્લાસ્ટિકની પ્લેટો કૃત્રિમ પોલિમરની બનેલી હોય છે જે જૈવ-અવિઘટનીય (non-biodegradable) હોય છે.
આનો અર્થ એ છે કે તેઓ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ અથવા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ,હાનિકારક પદાર્થોમાં વિઘટિત થઈ શકતી નથી.
પરિણામે,તેઓ પર્યાવરણમાં ખૂબ લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે,જે પ્રદૂષણ અને પર્યાવરણીય નુકસાન તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,સાચું કારણ એ છે કે તેઓ જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થોમાંથી બનેલી હોય છે.

(D) કચરાનો અયોગ્ય નિકાલ પર્યાવરણ માટે અભિશાપ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે નિવસનતંત્રમાં જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થોના જમા થવાનું કારણ બને છે.
તે હવા,પાણી અને જમીનનું ગંભીર પ્રદૂષણ ફેલાવે છે,જે કુદરતી સંસાધનોની ગુણવત્તા ઘટાડે છે.
વધુમાં,તે આહાર શૃંખલામાં ઝેરી પદાર્થો દાખલ કરીને તમામ સજીવો માટે સ્વાસ્થ્યનું મોટું જોખમ ઊભું કરે છે.

(D) પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ કરતા કાપડની થેલીઓના ઘણા ફાયદા છે:
$(a)$ ટકાઉપણું: પ્લાસ્ટિકની થેલીઓની સરખામણીમાં કાપડની થેલીઓ વધુ મજબૂત હોય છે અને વધુ વસ્તુઓ વહન કરી શકે છે.
$(b)$ જૈવ-વિઘટનીયતા: કાપડ કપાસ અથવા શણ જેવા કુદરતી રેસામાંથી બને છે,જે જૈવ-વિઘટનીય છે અને પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહેતું નથી.
$(c)$ પર્યાવરણીય અસર: પ્લાસ્ટિકથી વિપરીત,જેનું વિઘટન થવામાં સેંકડો વર્ષ લાગે છે અને તે ઝેરી રસાયણો મુક્ત કરે છે,કાપડની થેલીઓ પર્યાવરણને પ્રદૂષિત કરતી નથી.
$(d)$ પુનઃઉપયોગ: કાપડની થેલીઓને ધોઈને ઘણી વખત ફરીથી વાપરી શકાય છે,જે સિંગલ-યુઝ થેલીઓની જરૂરિયાત ઘટાડે છે.

(N/A) $(i)$ જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ-અવિઘટનીય કચરાનું અલગીકરણ.
$(ii)$ બાગકામ અને વૃક્ષારોપણ.
$(iii)$ પોલિથીન અથવા પ્લાસ્ટિકની થેલીઓને બદલે કાપડની કે કાગળની થેલીઓનો ઉપયોગ.
$(iv)$ રાસાયણિક ખાતરોને બદલે સેન્દ્રિય ખાતર અને વર્મીકમ્પોસ્ટનો ઉપયોગ.
$(v)$ જળ સંસાધનોના સંરક્ષણ માટે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ (રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ).

(N/A) ઘરમાં દરરોજ ઉત્પન્ન થતો કચરો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ રસોડાનો કચરો (વધેલું ખોરાક,શાકભાજી/ફળોની છાલ).
$(b)$ કાગળનો કચરો (વર્તમાનપત્રો,થેલીઓ,પરબિડીયા).
$(c)$ પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ અને પેકેજિંગ સામગ્રી.
$(d)$ ધૂળ અને કચરો.
નિકાલ માટેના પગલાં:
$(a)$ વર્ગીકરણ: કચરાને જૈવ-વિઘટનીય (રસોડાનો કચરો,છાલ) અને જૈવ-અવિઘટનીય (પ્લાસ્ટિક,કાચ) શ્રેણીઓમાં અલગ કરો.
$(b)$ ખાતર બનાવવું: રસોડાના જૈવ-વિઘટનીય કચરાને ખાતરમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે ખાતરનો ખાડો તૈયાર કરો.
$(c)$ રિસાયકલિંગ: કાગળનો કચરો અને રિસાયકલ કરી શકાય તેવા પ્લાસ્ટિકને રિસાયકલિંગ કેન્દ્રોમાં મોકલો.
$(d)$ પુનઃઉપયોગ: પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ અને પાત્રોનો શક્ય હોય ત્યાં સુધી ફરીથી ઉપયોગ કરો.
$(e)$ યોગ્ય નિકાલ: જે કચરાનું રિસાયકલ ન થઈ શકે તેનો મ્યુનિસિપલ કચરાપેટીમાં યોગ્ય નિકાલ કરો.

(N/A) ખાતર ઉદ્યોગોમાં કચરાના વ્યવસ્થાપન માટે નીચેની પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. વાયુ પ્રદૂષણનું નિયંત્રણ: ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જનમાંથી હાનિકારક વાયુઓ અને રજકણોને દૂર કરવા માટે સ્ક્રબર $(scrubbers)$ અને ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર્સ $(electrostatic \text{ } precipitators)$ સ્થાપિત કરવા.
$2$. સાયન્ડ ટ્રીટમેન્ટ (Effluent treatment): ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીને આસપાસના પર્યાવરણમાં છોડતા પહેલા તેને એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ $(ETP)$ માં શુદ્ધ કરવું જોઈએ જેથી તેમાં રહેલા રસાયણો અને ઝેરી પ્રદૂષકોને દૂર કરી શકાય.

(N/A) ખાતર ઉદ્યોગોની આડપેદાશોમાં મુખ્યત્વે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ જેવા હાનિકારક વાયુઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ વાયુઓ વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે,જે ગંભીર વાયુ પ્રદૂષણ તરફ દોરી જાય છે.
જ્યારે આ વાયુઓ વાતાવરણમાં રહેલી પાણીની વરાળ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,ત્યારે તેઓ સલ્ફ્યુરિક એસિડ અને નાઈટ્રિક એસિડ બનાવે છે,જે એસિડ વર્ષા તરીકે પૃથ્વી પર પડે છે.
એસિડ વર્ષા જમીનની ફળદ્રુપતાને નુકસાન પહોંચાડે છે,જળાશયોમાં રહેલા જળચર જીવોને નુકસાન કરે છે અને ઇમારતો તથા સ્મારકોના ક્ષરણનું કારણ બને છે.

(N/A) ખાતરોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીનનું રસાયણશાસ્ત્ર બદલે છે અને ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરે છે.
$(b)$ જૈવ-અવિઘટનીય રાસાયણિક જંતુનાશકોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જૈવિક વિશાલન (biological magnification) તરફ દોરી જાય છે.
$(c)$ વધુ પડતી ખેતી જમીનની ફળદ્રુપતામાં ઘટાડો કરે છે.
$(d)$ ખેતી માટે ભૂગર્ભજળનો વધુ પડતો ઉપયોગ જળસ્તરને નીચું લાવે છે.
$(e)$ કુદરતી નિવસનતંત્ર અને નિવાસસ્થાનોને નુકસાન થાય છે.

(N/A) આપણા શરીરમાં હાનિકારક રસાયણોનો સંચય,જેને જૈવિક વિશાલન (biological magnification) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તેને ખેતીમાં જંતુનાશકો અને રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ ઘટાડીને અટકાવી શકાય છે. તેના બદલે,સજીવ ખેતી (organic farming) પદ્ધતિઓ અપનાવવી અને કુદરતી જંતુ નિયંત્રણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવાથી આ ઝેરી પદાર્થોને આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશતા અટકાવી શકાય છે.

(B) વર્ણવેલ પ્રક્રિયાને યુટ્રોફિકેશન (eutrophication) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$1$. વધારાના ખાતરો (નાઈટ્રેટ્સ અને ફોસ્ફેટ્સથી સમૃદ્ધ) તળાવમાં પ્રવેશ કરે છે,જેના કારણે શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિ (algal bloom) થાય છે.
$2$. જ્યારે આ શેવાળ મૃત્યુ પામે છે,ત્યારે વિઘટકો તેમને તોડવા માટે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો મોટો જથ્થો વાપરે છે.
$3$. આનાથી તળાવમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનના સ્તરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.
$4$. પરિણામે,લાંબા ગાળે માછલીઓના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી ઓક્સિજનના અભાવને કારણે માછલીઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થશે.

(D) કોલીફોર્મ બેક્ટેરિયા એ માનવ આંતરડામાં જોવા મળતા બેક્ટેરિયાનો એક સમૂહ છે. પાણીમાં તેમની હાજરી રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા પ્રદૂષણનો સંકેત આપે છે.
ગંગા નદીના કિસ્સામાં,પાણીમાં અર્ધદગ્ધ મૃતદેહોનો નિકાલ એ કાર્બનિક પ્રદૂષણનો એક મુખ્ય સ્ત્રોત છે,જે કોલીફોર્મ બેક્ટેરિયાના પ્રસાર તરફ દોરી જાય છે.
જોકે કપડાં ધોવા અથવા અસ્થિ વિસર્જન જેવી અન્ય પ્રવૃત્તિઓ પણ પ્રદૂષણમાં ફાળો આપે છે,પરંતુ મૃતદેહોમાંથી મળતા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન આ બેક્ટેરિયા માટે પોષક તત્વોનો મોટો સ્ત્રોત પૂરો પાડે છે.

(N/A) ખેતરોમાં ખાતરના અતિશય ઉપયોગને કારણે વરસાદ દરમિયાન પોષક તત્વો તળાવમાં વહી ગયા હતા.
આ ખાતરો ફોસ્ફેટ્સ અને નાઈટ્રેટ્સથી સમૃદ્ધ હોય છે,જે જલીય વનસ્પતિઓ માટે પોષક તત્વો તરીકે કામ કરે છે,જેના કારણે તેમની ઝડપી અને અતિશય વૃદ્ધિ થાય છે,જેને $Eutrophication$ (સુપોષકતાકરણ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જેમ જેમ પાણીની સપાટી આ વનસ્પતિઓથી સંપૂર્ણપણે ઢંકાઈ ગઈ,તેમ તેણે સૂર્યપ્રકાશને ઊંડા સ્તરો સુધી પહોંચતા અટકાવ્યો.
વધુમાં,સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા આ વનસ્પતિઓના વિઘટનને કારણે ઓગળેલા ઓક્સિજનનો મોટો જથ્થો વપરાઈ ગયો,જેના પરિણામે ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટી ગયું.
ઓગળેલા ઓક્સિજનની આ અછત અને ઇકોસિસ્ટમમાં ફેરફારને કારણે માછલીઓનું મોટા પાયે મૃત્યુ થયું.

(N/A) કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયા એ બેક્ટેરિયાનો એક સમૂહ છે જે મુખ્યત્વે મનુષ્યો અને અન્ય ગરમ લોહીવાળા પ્રાણીઓના આંતરડામાં જોવા મળે છે. પાણીમાં તેમની હાજરીનો ઉપયોગ ઘણીવાર મળ દ્વારા થતા દૂષણના સૂચક તરીકે કરવામાં આવે છે.

(N/A) આદર્શ પદ્ધતિઓ:
$(i)$ કચરાનું પુનઃચક્રણ (Recycling) કરવું.
$(ii)$ જરૂર પડે તો સમારકામ કરીને ફરીથી ઉપયોગ (Reuse) કરવો.
$(b)$ પરંપરાગત પદ્ધતિઓ:
$(i)$ કચરાપેટીમાં નાખવો અને સેનિટરી લેન્ડફિલમાં ડમ્પ કરવો.
$(ii)$ કચરાને બાળી નાખવો અથવા જળાશયો કે નદીઓમાં વહેવડાવી દેવો.

(N/A) નદીના પાણીમાં $Coliform$ (કોલીફોર્મ) બેક્ટેરિયાના સમૂહની હાજરી પાણી પ્રદૂષિત હોવાની પુષ્ટિ કરે છે. આ બેક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે મનુષ્યના આંતરડામાં જોવા મળે છે અને પાણીમાં તેમની હાજરી ગટરના પાણી અથવા મળ દ્વારા થયેલા પ્રદૂષણનો સંકેત આપે છે.

(N/A) સમૃદ્ધ જીવનશૈલી ઘણીવાર કુદરતી સંસાધનોના અતિશય વપરાશ તરફ દોરી જાય છે,જેના પરિણામે મોટા પ્રમાણમાં કચરો ઉત્પન્ન થાય છે અને તે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.

(N/A) જે પદાર્થોનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થઈને સરળ ઘટકોમાં રૂપાંતર થઈ શકે છે,તેવા પદાર્થોને જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો કહેવામાં આવે છે.
તેની સામે,જે પદાર્થોનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી,તેવા પદાર્થોને જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો કહેવામાં આવે છે.

(N/A) જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો પર્યાવરણને નીચે મુજબની બે રીતે અસર કરે છે:
$(i)$ જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થોના સડવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન,આસપાસના વિસ્તારોમાં દુર્ગંધ ફેલાય છે,જે હવાને પ્રદૂષિત કરે છે.
$(ii)$ જે જગ્યાએ ભેજવાળા જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો પડેલા હોય છે,ત્યાં મચ્છર અને માખીઓ જેવા વિવિધ જીવજંતુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. આ જીવજંતુઓ રોગકારક સજીવોના વાહક બને છે અને વિવિધ પ્રકારના રોગો ફેલાવે છે.

(N/A) બિન-જૈવવિઘટનીય પદાર્થો પર્યાવરણને બે રીતે અસર કરે છે:
$(i)$ તેઓ કુદરતી રીતે વિઘટન પામતા નથી. પરિણામે,તેઓ નિવસનતંત્રમાં જમા થાય છે,જે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અને જૈવિક વિશાલન (biomagnification) તરફ દોરી જાય છે,જે સજીવો માટે ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે.
$(ii)$ જંતુનાશકો,ડિટર્જન્ટ અને પ્લાસ્ટિક જેવા પદાર્થો જળાશયો અને જમીનને પ્રદૂષિત કરે છે,જે નિવસનતંત્રનું કુદરતી સંતુલન ખોરવે છે અને જલીય તથા સ્થળજ સજીવોને નુકસાન પહોંચાડે છે.

(N/A) ઓઝોન એ ઓક્સિજનના ત્રણ અણુઓથી બનેલો એક કુદરતી વાયુ છે. તેનું રાસાયણિક સૂત્ર $O_{3}$ છે. તે વાદળી રંગનો હોય છે અને તેની ગંધ તીવ્ર હોય છે.
ઓઝોન સ્તર સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણોત્સર્ગને શોષીને પૃથ્વી માટે રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે. આ $UV$ કિરણો સજીવો માટે અત્યંત નુકસાનકારક છે,કારણ કે તે ત્વચાનું કેન્સર,મોતિયો અને વનસ્પતિઓ તેમજ પ્રાણીઓના $DNA$ ને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે,જેનાથી નિવસનતંત્રનું સંતુલન ખોરવાય છે.

(N/A) કચરાના નિકાલની સમસ્યા નીચે મુજબની રીતો દ્વારા ઘટાડી શકાય છે:
$(1)$ જૈવ-વિઘટનીય (biodegradable) અને જૈવ-અવિઘટનીય (non-biodegradable) કચરાને અલગ-અલગ ડબ્બામાં નાખીને.
$(2)$ જૈવ-વિઘટનીય કચરામાંથી ખાતર બનાવીને,તેનો ઉપયોગ કિચન ગાર્ડનમાં કરીને.
કચરાના નિકાલ માટેની બે પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ રિસાયકલિંગ (પુનઃચક્રણ): કચરાના પદાર્થોને નવી વસ્તુઓમાં રૂપાંતરિત કરીને કાચા માલનો વપરાશ ઘટાડવો.
$(2)$ બાયોગેસનું ઉત્પાદન: કાર્બનિક જૈવ-વિઘટનીય કચરાને ઉર્જા (બાયોગેસ) અને કાર્બનિક ખાતરમાં રૂપાંતરિત કરવું.

(B) પર્યાવરણ-મિત્ર પદ્ધતિઓ એવી ક્રિયાઓ છે જે કુદરતી સંસાધનોના સંરક્ષણમાં અને પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
$1$. કાપડની થેલીઓ સાથે રાખવાથી પ્લાસ્ટિકની થેલીઓનો ઉપયોગ ઘટે છે, જે જૈવ-અવિઘટનીય છે અને પર્યાવરણ માટે હાનિકારક છે.
$2$. મોટર વાહનનો ઉપયોગ કરવાને બદલે ચાલીને શાળાએ જવાથી ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ અને પ્રદૂષકોનું ઉત્સર્જન ઘટે છે.
$3$. બિનજરૂરી લાઈટો અને પંખા બંધ કરવાથી વીજળીની બચત થાય છે, જે ઘણીવાર અશ્મિભૂત ઇંધણ બાળીને ઉત્પન્ન થાય છે.
આમ, આપેલા તમામ વિકલ્પો પર્યાવરણના રક્ષણમાં ફાળો આપે છે, તેથી સાચો જવાબ $All \text{ of the given options}$ છે.

(N/A) આપણા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા જૈવ-અવિઘટનીય કચરાથી નીચે મુજબની સમસ્યાઓ સર્જાય છે:
$(i)$ જૈવ-અવિઘટનીય કચરાનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સરળ સ્વરૂપમાં વિઘટન થઈ શકતું નથી; તેથી,તે પર્યાવરણમાં તેના મૂળ સ્વરૂપમાં જમા થાય છે અને પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
$(ii)$ આવા કચરાના ભરાવાને કારણે વિવિધ રોગો અને રોગચાળો ફેલાય છે.
$(iii)$ તે જૈવ-વિસ્તૃતીકરણ (biomagnification) ની ઘટના માટે જવાબદાર છે,જેમાં આહાર શૃંખલાના દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે ઝેરી પદાર્થોની સાંદ્રતામાં વધારો થાય છે.

(B) જો ઉત્પન્ન થતો તમામ કચરો જૈવ-વિઘટનીય હોય,તો પણ જો તેનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન કરવામાં ન આવે તો તે પર્યાવરણને અસર કરી શકે છે.
$1$. એક જગ્યાએ મોટી માત્રામાં જૈવ-વિઘટનીય કચરો જમા થવાથી દુર્ગંધ પેદા થઈ શકે છે અને માખીઓ તથા મચ્છરો જેવા રોગ ફેલાવતા સજીવોનો ઉપદ્રવ વધી શકે છે.
$2$. જો જૈવ-વિઘટનીય કચરો જળાશયોમાં નાખવામાં આવે,તો તે યુટ્રોફિકેશન (eutrophication) તરફ દોરી શકે છે,જ્યાં વિઘટનની પ્રક્રિયામાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો વપરાશ થાય છે,જે જળચર જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$3$. તેથી,જૈવ-વિઘટનીય કચરાનું ખાતર બનાવીને વ્યવસ્થાપન કરવું સરળ હોવા છતાં,જો તેને યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવામાં ન આવે તો તે સંપૂર્ણપણે હાનિકારક નથી એવું કહી શકાય નહીં.

(N/A) સ્ટ્રેટોસ્ફિયર (સમતાપાવરણ) માં આવેલું ઓઝોન સ્તર પૃથ્વી પરના સજીવોને સૂર્યના હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ વિકિરણોથી બચાવે છે.
ઓઝોન સ્તરને થતું નુકસાન અથવા તેનું ક્ષયન ચિંતાનું કારણ છે કારણ કે તે પૃથ્વીની સપાટી પર વધુ $UV$ વિકિરણોને પહોંચવા દે છે,જે મનુષ્યોમાં ત્વચાનું કેન્સર,મોતિયો અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને નુકસાન જેવી ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે,તેમજ વનસ્પતિઓ અને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે.
આ નુકસાનને મર્યાદિત કરવા માટે,યુનાઇટેડ નેશન્સ એન્વાયરમેન્ટ પ્રોગ્રામ $(UNEP)$ દ્વારા મહત્વપૂર્ણ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.
$UNEP$ એ 'મોન્ટ્રીયલ પ્રોટોકોલ' તરીકે ઓળખાતા આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર કરવામાં સફળતા મેળવી છે,જે તમામ સભ્ય દેશોને ઓઝોન સ્તરના વધુ ક્ષયનને રોકવા માટે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ અને અન્ય ઓઝોન-ક્ષયકારી પદાર્થોના ઉત્પાદન અને વપરાશને $1986$ ના સ્તરે સ્થિર કરવા માટે ફરજિયાત બનાવે છે.

(B) ગ્રીનહાઉસ અસર એ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે જે પૃથ્વીની સપાટીને ગરમ રાખે છે.
જ્યારે સૂર્યની ઉર્જા પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પહોંચે છે,ત્યારે તેનો કેટલોક ભાગ અવકાશમાં પાછો પરાવર્તિત થાય છે અને બાકીનો ભાગ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ દ્વારા શોષાય છે અને ફરીથી ઉત્સર્જિત થાય છે.
પૃથ્વીના વાતાવરણ દ્વારા આ ઉષ્મીય વિકિરણોને જકડી રાખવાની પ્રક્રિયા,જે તેમને અવકાશમાં જતા અટકાવે છે અને તેનાથી વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો થાય છે,તેને ગ્રીનહાઉસ અસર કહેવામાં આવે છે.

(N/A) આપણી સમૃદ્ધ જીવનશૈલી કુદરતી સંસાધનોના અતિશય વપરાશ અને મોટા પ્રમાણમાં કચરો પેદા કરવા તરફ દોરી જાય છે,જેના પરિણામે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ થાય છે અને નિવસનતંત્રનું અધઃપતન થાય છે.

(N/A) $CFCs$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) ને તેમના ઓઝોન સ્તરને નુકસાન પહોંચાડવાની ક્ષમતાને કારણે બદલવામાં આવ્યા છે,તેના સ્થાને વપરાતા વાયુઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ હાઇડ્રોફ્લોરોકાર્બન $(HFCs)$
$(ii)$ પરફ્લોરોકાર્બન $(PFCs)$
$(iii)$ આઇસોબ્યુટેન
આમાંથી કોઈપણ બે વાયુઓ સાચા જવાબ તરીકે ગણી શકાય છે.

(N/A) અગ્નિશામક યંત્રોમાં સામાન્ય રીતે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ અથવા હેલોન્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
$CFCs$ હાનિકારક છે કારણ કે તે વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં રહેલા ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે.
જ્યારે આ રસાયણો વાતાવરણના ઉપરના સ્તરે પહોંચે છે,ત્યારે સૂર્યના પારજાંબલી કિરણો દ્વારા તેનું વિઘટન થાય છે અને તેમાંથી ક્લોરિનના પરમાણુઓ મુક્ત થાય છે.
આ ક્લોરિનના પરમાણુઓ ઓઝોન $(O_3)$ ના અણુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને તેનું ઓક્સિજન $(O_2)$ માં રૂપાંતર કરે છે,જેના કારણે પૃથ્વીને હાનિકારક પારજાંબલી કિરણોથી બચાવતું ઓઝોનનું રક્ષણાત્મક સ્તર પાતળું થાય છે.

(A) ઓઝોન સ્તરનો ઘટાડો મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં અમુક રાસાયણિક સંયોજનોના મુક્ત થવાને કારણે થાય છે:
$(i)$ ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન (CFCs) અને ફ્લોરોકાર્બન: આનો ઉપયોગ રેફ્રિજરેટર અને એર કંડિશનરમાં વ્યાપકપણે થાય છે.
$(ii)$ મુક્ત ક્લોરિન પરમાણુઓ: અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં આવતા CFCs માંથી મુક્ત થતા આ પરમાણુઓ ઓઝોન $(O_3)$ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને તેને ઓક્સિજન $(O_2)$ માં વિભાજિત કરે છે.
$(iii)$ એરોસોલ્સ: એરોસોલ સ્પ્રેમાં વપરાતા અમુક પ્રોપેલન્ટ્સ પણ ઓઝોન સ્તરના ઘટાડામાં ફાળો આપે છે.

(A) $CFC$ નું પૂરું નામ ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(Chlorofluorocarbon)$ છે.
આ કાર્બનિક સંયોજનો છે જેમાં કાર્બન,ક્લોરિન અને ફ્લોરિન હોય છે,જે મિથેન,ઈથેન અને પ્રોપેનના બાષ્પશીલ વ્યુત્પન્ન તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે.

(N/A) ઓઝોન $(O_3)$ એક એવો વાયુ છે જે જો સીધો શ્વાસમાં લેવામાં આવે તો સજીવો માટે અત્યંત ઝેરી છે. જોકે,તે વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં (સ્ટ્રેટોસ્ફિયર) ઓઝોનનું સ્તર બનાવીને એક મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કરે છે. આ સ્તર એક રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે જે સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક $UV$ (અલ્ટ્રાવાયોલેટ) કિરણોનું શોષણ કરે છે,જેથી તેને પૃથ્વીની સપાટી સુધી પહોંચતા અટકાવે છે. જો આ સ્તર ન હોય,તો $UV$ કિરણો સજીવોને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે,જેમાં મનુષ્યોમાં ત્વચાનું કેન્સર અને મોતિયા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

(N/A) પ્લાસ્ટિકને જૈવ-અવિઘટનીય માનવામાં આવે છે કારણ કે તે અણુઓની લાંબી અને જટિલ સાંકળોથી બનેલા કૃત્રિમ પોલિમર છે.
આ રાસાયણિક બંધારણો અત્યંત સ્થિર હોય છે અને કુદરતી વિઘટનની પ્રક્રિયાઓ સામે પ્રતિરોધક હોય છે.
બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવો પાસે પ્લાસ્ટિકના અણુઓમાં રહેલા મજબૂત કાર્બન-કાર્બન બંધોને તોડવા માટે જરૂરી વિશિષ્ટ ઉત્સેચકોનો અભાવ હોય છે.
પરિણામે,પ્લાસ્ટિક જૈવિક એજન્ટો દ્વારા વિઘટિત થયા વિના સેંકડો વર્ષો સુધી પર્યાવરણમાં ટકી રહે છે.

(C) જૈવ-અવિઘટનીય કચરો એટલે એવા પદાર્થો કે જેનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ (જેમ કે બેક્ટેરિયા અથવા અન્ય મૃતોપજીવીઓની ક્રિયા) દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી.
આપેલ વસ્તુઓમાંથી:
$1$. ચિપ્સનું ખાલી પેકેટ (પ્લાસ્ટિક/એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ) - જૈવ-અવિઘટનીય.
$2$. મિનરલ વોટરની ખાલી પ્લાસ્ટિકની બોટલ - જૈવ-અવિઘટનીય.
$3$. મીઠાઈનું ખાલી કાગળનું બોક્સ - જૈવ-વિઘટનીય (સેલ્યુલોઝ/વનસ્પતિજન્ય પદાર્થમાંથી બનેલું).
$4$. કોલ્ડ ડ્રિંકનું ખાલી ટીન - જૈવ-અવિઘટનીય.
તેથી,જૈવ-વિઘટનીય કચરો મીઠાઈનું ખાલી કાગળનું બોક્સ છે.

(A) ઓઝોન નિર્માણના પ્રથમ તબક્કામાં,ઉચ્ચ-ઊર્જા ધરાવતા $UV$ વિકિરણો દ્વિ-પરમાણ્વીય ઓક્સિજન અણુ $(O_2)$ ને બે સ્વતંત્ર ઓક્સિજન પરમાણુઓ $(O + O)$ માં તોડી નાખે છે.

(B) સૂક્ષ્મજીવોના ઉત્સેચકો તેમની પ્રક્રિયામાં અત્યંત વિશિષ્ટ હોય છે. તેઓ પર્યાવરણમાં જોવા મળતા કુદરતી કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવા માટે વિકસિત થયા છે. માનવ-નિર્મિત પદાર્થો,જેમ કે પ્લાસ્ટિક,કૃત્રિમ પોલિમર અને અમુક જંતુનાશકો,એવી રાસાયણિક રચનાઓ ધરાવે છે જે આ ઉત્સેચકોના સક્રિય સ્થાનો સાથે મેળ ખાતી નથી. પરિણામે,સૂક્ષ્મજીવો આ બિન-જૈવવિઘટનીય પદાર્થોના વિઘટનને ઉત્પ્રેરિત કરી શકતા નથી.

(N/A) કાપડની થેલીઓ જૈવ-વિઘટનીય (biodegradable) હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે બેક્ટેરિયા અથવા અન્ય મૃતોપજીવીઓ (saprophytes) ની ક્રિયા દ્વારા વિઘટિત થઈ શકે છે. તેની સામે,પોલિથીન બેગ જૈવ-અવિઘટનીય (non-biodegradable) હોય છે અને તે લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણમાં ટકી રહે છે,જે ઇકોસિસ્ટમને ઘણું નુકસાન પહોંચાડે છે.

(N/A) જમીન: પાકને જીવાતોથી બચાવવા માટે જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જ્યારે તેને છોડ પર છાંટવામાં આવે છે,ત્યારે તે અંતે જમીનના કણોમાં સ્થાયી થાય છે.
ભૂગર્ભજળ: ખેતરોમાં સિંચાઈ અને વરસાદના પાણીના વહેણ દ્વારા,જમીનમાં રહેલા આ જંતુનાશકો જમીનના નીચેના સ્તરોમાં ઉતરે છે અને ભૂગર્ભજળને દૂષિત કરે છે.
જળાશયો: ખેતીના ખેતરોમાંથી વહી જતું પાણી અથવા દૂષિત કૃષિ કચરો અને ગંદુ પાણી જ્યારે નદીઓ,નહેરો અને તળાવો જેવા જળાશયોમાં ઠાલવવામાં આવે છે,ત્યારે જંતુનાશકો આ જળાશયો સુધી પહોંચે છે.

(N/A) આપણા શરીરમાં હાનિકારક રસાયણોનો સંચય નીચેના પગલાં ભરીને ટાળી શકાય છે:
$(1)$ શાકભાજી અને ફળોને સ્વચ્છ પાણીથી સારી રીતે ધોવા જોઈએ જેથી સપાટી પર રહેલા જંતુનાશકો અને રસાયણો દૂર થાય.
$(2)$ રાંધતા પહેલા શાકભાજી અને ફળોને થોડી મિનિટો માટે મીઠાવાળા પાણીમાં પલાળી રાખવા જોઈએ,જેથી બાકી રહેલા રસાયણો દૂર થઈ શકે.
$(3)$ શક્ય હોય ત્યાં શાકભાજીને બાફવા જોઈએ,કારણ કે ગરમી અમુક જંતુનાશકોના અવશેષોને તોડવામાં અથવા દૂર કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
$(4)$ જૈવિક (ઓર્ગેનિક) ખેતીના ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ,કારણ કે તે કૃત્રિમ રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના ઉપયોગ વગર ઉગાડવામાં આવે છે.

(N/A) $1$. બિન-જૈવવિઘટનીય પદાર્થોનો ઉપયોગ ઘટાડવો: ઉદાહરણ તરીકે,વસ્તુઓ લઈ જવા માટે પ્લાસ્ટિકની થેલીઓને બદલે કાગળ કે કાપડની થેલીઓનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
$2$. પુનઃચક્રણ (Recycling): પ્લાસ્ટિક,ધાતુ અને કાચ જેવા બિન-જૈવવિઘટનીય કચરાને ફેક્ટરીઓમાં પુનઃચક્રણ માટે મોકલવો જોઈએ જેથી તેમાંથી નવી વસ્તુઓ બનાવી શકાય.

(N/A) $(i)$ સુધારેલા બિયારણોનો ઉપયોગ કરવો જે જીવાતો સામે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
$(ii)$ અનાજના સંગ્રહ દરમિયાન જીવાતોથી બચવા માટે લીમડા જેવી ચોક્કસ વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ કરવો.

(N/A) ઓઝોન સ્તરના ક્ષયના બે કારણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ રેફ્રિજરેશનમાં $CFCs$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) નો ઉપયોગ.
$(ii)$ અગ્નિશામક યંત્રો અને એરોસોલ સ્પ્રેમાં $CFCs$ નો ઉપયોગ.
ઓઝોન સ્તરના ક્ષયની હાનિકારક અસરો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ઓઝોન સ્તરના ક્ષયને કારણે,$UV$ (પારજાંબલી) વિકિરણો પૃથ્વી પર પહોંચે છે. આ $UV$ વિકિરણો ત્વચાનું કેન્સર,આંખોને નુકસાન અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$(ii)$ ઓઝોન સ્તરનો આ ક્ષય વૈશ્વિક વરસાદમાં ફેરફાર,પર્યાવરણીય વિક્ષેપ અને વૈશ્વિક ખાદ્ય પુરવઠામાં ઘટાડો તરફ દોરી શકે છે.

(N/A) $(i)$ ઓઝોન સ્તર વિષુવવૃત્તથી આશરે $10$ થી $16 \, km$ ની ઊંચાઈએ આવેલું છે.
$(ii)$ ઓઝોન સ્તર હાનિકારક $UV$ (અલ્ટ્રાવાયોલેટ) કિરણો સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
$(iii)$ ઓઝોન સ્તરના ક્ષયની એક મુખ્ય અસર એ છે કે $UV$ કિરણોના વધતા સંપર્કને કારણે મનુષ્યોમાં ત્વચાનું કેન્સર અને મોતિયાનું જોખમ વધે છે.