Human Activities and the Environment Questions in Gujarati

(N/A) ઉપલા વાતાવરણમાં રહેલું ઓઝોન સ્તર સજીવોને હાનિકારક $UV$ વિકિરણોથી બચાવીને એક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે.
ઓઝોન સ્તરનું નિર્માણ:
વાતાવરણના ઉપલા સ્તરોમાં ઓઝોનનું નિર્માણ ઓક્સિજન $(O_2)$ અણુઓ પર $UV$ વિકિરણોની અસર દ્વારા થાય છે. ઉચ્ચ ઊર્જા ધરાવતા $UV$ વિકિરણો આણ્વિય ઓક્સિજન $(O_2)$ ને મુક્ત ઓક્સિજન $(O)$ પરમાણુઓમાં વિભાજિત કરે છે. ત્યારબાદ આ પરમાણુઓ આણ્વિય ઓક્સિજન સાથે જોડાઈને ઓઝોન $(O_3)$ બનાવે છે:
$O_2 \xrightarrow{UV} O + O$
$O + O_2 \longrightarrow O_3$
ક્ષય માટે જવાબદાર સંયોજનો:
ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ એ ઓઝોન સ્તરના ક્ષય માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર સંયોજનો છે.
વાતાવરણમાં પ્રવેશ:
આ સંયોજનો એરોસોલ સ્પ્રે,રેફ્રિજરેટર્સમાં વપરાતા રેફ્રિજરેન્ટ્સ,એર કંડિશનર્સ અને અગ્નિશામક સાધનો જેવા માનવસર્જિત સ્ત્રોતો દ્વારા વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે,જેમાં $CFCs$ નો ઉપયોગ થાય છે.

(N/A)

જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો	જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો
$1$. જે પદાર્થો જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વિઘટિત થઈ શકે છે તેને જૈવ-વિઘટનીય કહેવાય છે.	$1$. જે પદાર્થો જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વિઘટિત થઈ શકતા નથી તેને જૈવ-અવિઘટનીય કહેવાય છે.
$2$. આ પદાર્થો કુદરતી રીતે રિસાયકલ થાય છે અને પર્યાવરણમાં જમા થતા નથી.	$2$. આ પદાર્થો લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણમાં ટકી રહે છે અને નિકાલ માટે મોટી જગ્યા રોકે છે.

જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થોની અસરો:
$(1)$ વિઘટન દરમિયાન,તે મિથેન અને હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ જેવા દુર્ગંધયુક્ત વાયુઓ મુક્ત કરી શકે છે.
$(2)$ જો યોગ્ય વ્યવસ્થાપન ન કરવામાં આવે,તો તે રોગ ફેલાવતા સૂક્ષ્મજીવો માટે પ્રજનન સ્થળ બની શકે છે.
જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થોની અસરો:
$(1)$ તે લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણમાં રહે છે,જેના કારણે આહાર શૃંખલામાં જૈવ-સંગ્રહ (bioaccumulation) અને જૈવ-વિસ્તૃતીકરણ (biomagnification) થાય છે.
$(2)$ તે જમીન,હવા અને પાણીનું લાંબા ગાળાનું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે અને નિકાલ માટે ઘણી જમીન રોકે છે.

(N/A) ઓઝોન સ્તરના પાતળા થવા માટે જવાબદાર મુખ્ય બે રસાયણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$
$(ii)$ હાઇડ્રોક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(HCFCs)$
આ ઉપરાંત,હાઇડ્રોબ્રોમોફ્લોરોકાર્બન $(HBFCs)$ અને હેલોન્સ જેવા અન્ય પદાર્થો પણ ઓઝોન સ્તરના ક્ષયમાં ફાળો આપે છે.

(B) જૈવ-વિઘટનીય કચરો એ કાર્બનિક પદાર્થો છે જેનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકે છે,જેને પછી ખાતરમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે.
જૈવ-અવિઘટનીય કચરો,જેમ કે પ્લાસ્ટિક,કાચ અને ધાતુઓ,સરળતાથી વિઘટન પામતા નથી અને લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણમાં રહે છે,જે પ્રદૂષણનું કારણ બને છે.
આ કચરાને સ્ત્રોત પર અલગ કરવાથી એ સુનિશ્ચિત થાય છે કે જૈવ-વિઘટનીય કચરાને કાર્બનિક ખાતરમાં રિસાયકલ કરી શકાય છે,જ્યારે જૈવ-અવિઘટનીય કચરાને યોગ્ય રિસાયકલિંગ પદ્ધતિઓ દ્વારા પ્રક્રિયા કરી શકાય છે,જેનાથી પર્યાવરણને થતું નુકસાન ઘટાડી શકાય છે.

(N/A) કચરાના અયોગ્ય નિકાલની હાનિકારક અસરો વિશે રહેવાસીઓમાં જાગૃતિ લાવવા માટે નીચેની પદ્ધતિઓ અપનાવી શકાય છે:
$(a)$ જાહેર સ્વાસ્થ્ય પર કચરાના સંગ્રહની અસર દર્શાવવા માટે શેરી નાટકોનું આયોજન કરવું.
$(b)$ સ્વચ્છતા અને કચરાના યોગ્ય વ્યવસ્થાપનનું મહત્વ સમજાવતી પત્રિકાઓનું વિતરણ કરવું.
$(c)$ ટકાઉ કચરાના નિકાલની વ્યૂહરચનાઓ પર ચર્ચા કરવા માટે રહેવાસી કલ્યાણ સંઘ સાથે બેઠકો યોજવી.
$(d)$ રિસાયક્લિંગ અને ખાતર બનાવવાની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે કચરાને તેના સ્ત્રોત પર જ જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ-અવિઘટનીય શ્રેણીઓમાં અલગ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવું.

(N/A) $(i)$ પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ જૈવ-અવિઘટનીય (non-biodegradable) છે,તેથી તેને નિકાલ કરવા માટે મોટા ડમ્પિંગ સાઇટ્સની જરૂર પડે છે.
$(ii)$ જ્યારે તેને જમીનમાં ફેંકવામાં આવે છે,ત્યારે તે જમીનની ફળદ્રુપતાને નુકસાન પહોંચાડે છે અને પાણીના નિકાલને અવરોધે છે.
$(iii)$ રખડતા પ્રાણીઓ દ્વારા તેને ખાઈ લેવાથી તેમના ગળામાં ફસાઈ શકે છે અથવા આંતરિક ઈજાઓ થઈ શકે છે.
$(iv)$ પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ સળગાવવાથી વાતાવરણમાં ઝેરી વાયુઓ મુક્ત થાય છે,જે વાયુ પ્રદૂષણનું કારણ બને છે.
વિકલ્પો: શણ (jute),સુતરાઉ કાપડ અથવા કાગળની બનેલી થેલીઓનો ઉપયોગ કરો.

(N/A) "ગંગા એક્શન પ્લાન" ના ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ નદીના પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો.
$(ii)$ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને અટકાવવી.
$(iii)$ ઔદ્યોગિક કચરો અને ગટરના પાણીના નિકાલને કારણે નદીના પાણીનું પ્રદૂષણ અટકાવવું.
"ગંગા એક્શન પ્લાન" માંથી શીખી શકાય તેવા મૂલ્યો:
$(i)$ જળ સંસાધનોનું સંરક્ષણ.
$(ii)$ સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય વારસાનું જતન.
$(iii)$ સ્વચ્છતા અને પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જવાબદારીની ભાવના વિકસાવવી.

(N/A) જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો એવા પદાર્થો છે જેનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા,જેમ કે વિઘટકો,બેક્ટેરિયા અથવા મૃતોપજીવીઓ દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ: શાકભાજીની છાલ,ફળોનો કચરો અથવા માનવ મળ.
જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો એવા પદાર્થો છે જેનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ કે વિઘટકો દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકતું નથી.
ઉદાહરણ: પ્લાસ્ટિક,કાચ અથવા ધાતુના ડબ્બા.
જૈવ-અવિઘટનીય કચરાના નિકાલ માટેની આદતો:
$1$. જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ-અવિઘટનીય કચરા માટે અલગ-અલગ કચરાપેટીઓનો ઉપયોગ કરીને સ્ત્રોત પર જ કચરાનું વર્ગીકરણ કરવું.
$2$. $3R$ સિદ્ધાંત (Reduce,Reuse,and Recycle - ઘટાડો,પુનઃઉપયોગ અને રિસાયકલ) અપનાવવો,જેમ કે પ્લાસ્ટિકના પાત્રોનો પુનઃઉપયોગ કરવો અને કાચ કે ધાતુ જેવી સામગ્રીનું રિસાયકલ કરવું.

(B) કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયા એ મનુષ્યો સહિતના ગરમ લોહીવાળા પ્રાણીઓના આંતરડામાં જોવા મળતા બેક્ટેરિયાનો એક મોટો સમૂહ છે.
પાણીમાં તેમની હાજરી માનવ મળ દ્વારા થતા દૂષણને સૂચવે છે.
આ બેક્ટેરિયા કોલેરા,ટાઈફોઈડ અને ઝાડા જેવા પાણીજન્ય રોગો સાથે સંકળાયેલા હોવાથી,ગંગા નદીમાં તેમની હાજરી પાણીના પ્રદૂષણના સ્તર અને સંભવિત સ્વાસ્થ્ય જોખમો માટે એક વિશ્વસનીય સૂચક તરીકે કામ કરે છે.

(N/A) $(i)$ ગંદા પાણી અને ઔદ્યોગિક કચરાને જળાશયોમાં છોડતા પહેલા તેની યોગ્ય સારવાર કરવી જોઈએ જેથી જળ પ્રદૂષણ અટકાવી શકાય.
$(ii)$ વૃક્ષારોપણમાં વધારો કરવો,કારણ કે વૃક્ષો કુદરતી ગાળણ તરીકે કામ કરે છે અને હવાના પ્રદૂષણને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
$(iii)$ વાહનોના ઉત્સર્જન પર કડક નિયમો લાગુ કરવા જેથી માત્ર પ્રદૂષણ ન ફેલાવતા હોય તેવા વાહનોનો જ ઉપયોગ થાય.

(B) કુલ કોલિફોર્મ ગણતરી એ પાણીની ગુણવત્તાનું પ્રમાણભૂત સૂચક છે. કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયા એ ગરમ લોહીવાળા પ્રાણીઓના આંતરડામાં જોવા મળતા બેક્ટેરિયાનો એક સમૂહ છે. પાણીમાં તેમની હાજરી મળ દ્વારા થતા દૂષણને સૂચવે છે,જેનો અર્થ છે કે પાણી રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા દૂષિત થયેલું છે.

(A) ના,આ પદ્ધતિ પર્યાવરણને અનુકૂળ નથી કારણ કે તેનાથી અશ્મિભૂત બળતણનો બગાડ થાય છે અને વધતા કાર્બન ઉત્સર્જનને કારણે વાયુ પ્રદૂષણમાં વધારો થાય છે.
સૂચન: શિક્ષકોએ કાર-પૂલિંગ અપનાવવું જોઈએ અથવા જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
સમર્થન: વાહન શેર કરવાથી રસ્તા પરની કારની કુલ સંખ્યામાં ઘટાડો થાય છે,જે સીધી રીતે બળતણનો વપરાશ અને વાતાવરણમાં મુક્ત થતા પ્રદૂષકોનું પ્રમાણ ઘટાડે છે.
$(b)$ પર્યાવરણને અનુકૂળ બનવાની અન્ય બે રીતો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ટ્રાફિક અને ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે ખાનગી વાહનોને બદલે જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરવો.
$(ii)$ કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડવા માટે બળતણ-કાર્યક્ષમ પરિવહનના સાધનોનો ઉપયોગ કરવો અથવા ઇલેક્ટ્રિક વાહનો તરફ વળવું.

(N/A) જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ-અવિઘટનીય કચરાના નિકાલ માટે અલગ-અલગ પદ્ધતિઓ અપનાવવી જરૂરી છે. કચરાનું વર્ગીકરણ કરવાથી જૈવ-વિઘટનીય કચરાનું કુદરતી રીતે વિઘટન થઈ શકે છે,જ્યારે જૈવ-અવિઘટનીય કચરાને રિસાયકલ કરી શકાય છે અથવા સુરક્ષિત રીતે નિકાલ કરી શકાય છે.
$(b)$ જૈવ-વિઘટનીય કચરાનો ઉપયોગ બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવા માટે અથવા ખાતર અને કમ્પોસ્ટ બનાવવા માટે કરી શકાય છે.

(N/A) $CFCs$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) ના વિકલ્પ તરીકે વધુ સારી ગણાતી બે વાયુઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ હાઇડ્રોફ્લોરોકાર્બન $(HFCs)$: આ સંયોજનોમાં હાઇડ્રોજન,ફ્લોરિન અને કાર્બન હોય છે. તેમાં ક્લોરિન હોતું નથી,જે $CFCs$ માં ઓઝોન સ્તરના વિનાશ માટે જવાબદાર મુખ્ય તત્વ છે.
$(ii)$ પરફ્લોરોકાર્બન $(PFCs)$: આ સંયોજનો માત્ર કાર્બન અને ફ્લોરિન પરમાણુઓ ધરાવે છે. તે રાસાયણિક રીતે નિષ્ક્રિય છે અને $CFCs$ ની તુલનામાં ઓઝોન સ્તર પર ઘણી ઓછી અસર કરે છે.

(B) સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં આવેલું ઓઝોન સ્તર સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણોને શોષીને એક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ સ્તરના ક્ષયનને કારણે આ ઉચ્ચ ઉર્જા ધરાવતા $UV$ કિરણો પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશીને સપાટી સુધી પહોંચે છે.
આ કિરણોના સંપર્કમાં આવવાથી મનુષ્યોમાં ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ જેવી કે ત્વચાનું કેન્સર,મોતિયો અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને નુકસાન થાય છે.

(B) હા,જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો પર ગરમી અને દબાણની અસર થાય છે.
જોકે તેઓ સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયા દ્વારા વિઘટન પામતા નથી,પરંતુ જમીનની નીચે લાંબા સમય સુધી ગરમી અને દબાણના સંપર્કમાં રહેવાથી તેમાં ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો થઈ શકે છે.
આ પ્રક્રિયાને કારણે ઘણીવાર આ પદાર્થોમાં રહેલા ઝેરી રસાયણો અને ઉમેરણો આસપાસની જમીન અને ભૂગર્ભ જળમાં ભળી જાય છે.
પરિણામે,આનાથી જમીનનું પ્રદૂષણ થાય છે અને ભૂગર્ભ જળ દૂષિત થવાની શક્યતા રહે છે.

(N/A) કચરાનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવાની જરૂર છે કારણ કે:
$(i)$ પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે: જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે કચરાનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવો જોઈએ.
$(ii)$ રોગોને રોકવા માટે: જો કચરાનો નિકાલ યોગ્ય રીતે કરવામાં ન આવે,તો તે કોલેરા,ડેન્ગ્યુ,ટાઈફોઈડ,ન્યુમોનિયા વગેરે જેવા રોગોનું કારણ બની શકે છે. આવા રોગોને રોકવા માટે,આપણે કચરાનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવાની જરૂર છે.

(N/A) હાનિકારક રસાયણો આહાર શૃંખલા દ્વારા આપણા શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. જ્યારે આ રસાયણોનો ખેતીના ખેતરોમાં છંટકાવ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે જૈવ-અવિઘટનીય હોવાથી પર્યાવરણમાં જળવાઈ રહે છે અને પાણીના સ્ત્રોતોમાં ભળી શકે છે. જ્યારે મનુષ્યો ખેતીના ઉત્પાદનો અથવા માછલી કે ઝીંગા જેવા જળચર સજીવોનું સેવન કરે છે,ત્યારે આ રસાયણો તેમના શરીરમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે અને ઉચ્ચ સાંદ્રતામાં એકઠા થાય છે.
આ ઘટનાને 'જૈવિક વિશાલન' (biological magnification) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) રેફ્રિજરેટર અને $AC$ જેવા ઉપકરણો પર્યાવરણને નીચે મુજબ અસર કરે છે:
$1$. તેઓ ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ મુક્ત કરે છે,જે સૌથી હાનિકારક ગ્રીનહાઉસ વાયુઓમાંના એક છે અને ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે.
$2$. તેઓ ખૂબ જ વધુ વીજળી વાપરે છે,તેથી કોલસો અને કુદરતી ગેસ જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણનો વપરાશ વધે છે,જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને સંસાધનોના ઘટાડામાં ફાળો આપે છે.

(D) નિકાલજોગ પ્લાસ્ટિકની પ્લેટો કૃત્રિમ પોલિમરની બનેલી હોય છે જે જૈવ-અવિઘટનીય (non-biodegradable) હોય છે.
આનો અર્થ એ છે કે તેઓ પર્યાવરણમાં સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ,હાનિકારક પદાર્થોમાં વિઘટિત થઈ શકતી નથી.
પરિણામે,તેઓ પર્યાવરણમાં જમા થાય છે,જે પ્રદૂષણ તરફ દોરી જાય છે અને ઇકોસિસ્ટમ તથા વન્યજીવન માટે ખતરો ઊભો કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) ઓઝોન સ્તરનું ક્ષયન મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ ના મુક્ત થવાને કારણે થાય છે.
આ સંયોજનોનો ઉપયોગ રેફ્રિજરેટર,એર કંડિશનર અને એરોસોલ સ્પ્રેમાં થાય છે.
જ્યારે $CFCs$ સ્ટ્રેટોસ્ફિયર (સમતાપ આવરણ) માં પહોંચે છે,ત્યારે તેઓ અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ દ્વારા વિઘટિત થાય છે અને ક્લોરિન પરમાણુઓ મુક્ત કરે છે.
આ ક્લોરિન પરમાણુઓ ઓઝોન $(O_3)$ અણુઓના વિનાશમાં ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે તેમને ઓક્સિજન $(O_2)$ માં રૂપાંતરિત કરે છે,જેના પરિણામે ઓઝોન સ્તર પાતળું થાય છે.

(A) જૈવ-વિઘટનીય કચરો એટલે એવા કાર્બનિક પદાર્થો જે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિઘટિત થઈ શકે છે.
શાકભાજી અને ફળો વનસ્પતિમાંથી મળતા કાર્બનિક પદાર્થો છે,જે પર્યાવરણમાં સરળતાથી વિઘટિત થઈ જાય છે.
કાચ,પ્લાસ્ટિક અને ધાતુ એ જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો છે કારણ કે તેઓ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વિઘટિત થઈ શકતા નથી અને લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણમાં ટકી રહે છે.

(D) અવિઘટનીય કચરો એવા પદાર્થો છે જેનું સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા અથવા ફૂગ) દ્વારા સરળ અને હાનિકારક પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકતું નથી.
પોલિથીન એ એક કૃત્રિમ પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) છે જે પર્યાવરણમાં કુદરતી રીતે વિઘટન પામતું નથી.
તેની સામે,ફળો,શાકભાજી અને કાગળ એ જૈવ-વિઘટનીય છે કારણ કે તે કાર્બનિક પદાર્થો છે જે જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વિઘટિત થઈ શકે છે.

(B) ક્લોરિનના પરમાણુઓ ઓઝોન સ્તરના ક્ષયમાં ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે.
ક્લોરિનનો એક પરમાણુ સાંકળ પ્રતિક્રિયા દ્વારા આશરે $1,00,000$ ઓઝોન $(O_3)$ ના અણુઓનો નાશ કરી શકે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,ક્લોરિનનો પરમાણુ વપરાઈ જતો નથી પરંતુ વારંવાર ઓઝોનના અણુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા આપવાનું ચાલુ રાખે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ એ રેફ્રિજરેટર,એર કંડિશનર અને એરોસોલ સ્પ્રેમાં વપરાતા કૃત્રિમ સંયોજનો છે.
જ્યારે $CFCs$ વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં પહોંચે છે,ત્યારે તે અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ દ્વારા વિઘટિત થાય છે અને ક્લોરિન પરમાણુઓ મુક્ત કરે છે.
આ ક્લોરિન પરમાણુઓ ઓઝોન $(O_3)$ અણુઓના વિનાશમાં ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે.
એવો અંદાજ છે કે ઓઝોન સ્તરના કુલ ઘટાડા માટે લગભગ $80\%$ જેટલા $CFCs$ જવાબદાર છે.

(D) કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયા એ માનવ આંતરડામાં જોવા મળતા બેક્ટેરિયાનો એક સમૂહ છે.
પાણીમાં તેમની હાજરી રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા દૂષિતતા સૂચવે છે.
ગંગા નદીમાં,અર્ધદગ્ધ મૃતદેહો અને માનવ મળમૂત્રનું પાણીમાં વિસર્જન એ આ બેક્ટેરિયાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે.
તેથી,પાણીમાં અર્ધદગ્ધ મૃતદેહોનું વિસર્જન એ કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયાની વિપુલ હાજરી માટેનું મુખ્ય કારણ છે.

(A) આ વિધાન $True$ (સાચું) છે. આર્થિક અને સામાજિક વિકાસના મોડેલો સીધી રીતે અસર કરે છે કે કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે. જો વિકાસ ટકાઉપણું અને પર્યાવરણીય સંતુલનને પ્રાધાન્ય આપે,તો પર્યાવરણનું સંરક્ષણ થાય છે. તેનાથી વિપરીત,જો વિકાસ માત્ર પર્યાવરણીય અસરને ધ્યાનમાં લીધા વિના ઝડપી ઔદ્યોગિકીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે,તો તે કુદરતી સંસાધનો અને ઇકોસિસ્ટમના વિનાશ તરફ દોરી જાય છે.

(B) આ વિધાન ખોટું છે. ચિપકો આંદોલન $1970$ ના દાયકાની શરૂઆતમાં ગઢવાલ હિમાલયમાં,ખાસ કરીને ઉત્તરાખંડના ચમોલી જિલ્લાના રેણી ગામમાં શરૂ થયું હતું. રાજસ્થાનના ખેજરાલી ગામમાં થયેલું આંદોલન,જે $1731$ માં ખેજરીના વૃક્ષોને બચાવવા માટે થયું હતું,તેનું નેતૃત્વ અમૃતા દેવી બિશ્નોઈએ કર્યું હતું અને તે આધુનિક ચિપકો આંદોલનથી ઐતિહાસિક રીતે અલગ છે.

(B) વાતાવરણને તાપમાન અને ઊંચાઈના આધારે વિવિધ સ્તરોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે.
પૃથ્વીની સપાટીની સૌથી નજીકના સ્તરને $Troposphere$ (ક્ષોભાવરણ) કહેવામાં આવે છે.
તે પૃથ્વીની સપાટીથી સરેરાશ $13 \ km$ ની ઊંચાઈ સુધી વિસ્તરેલું છે અને મોટાભાગની હવામાનની ઘટનાઓ આ સ્તરમાં જ જોવા મળે છે.

(C) પૃથ્વીનું વાતાવરણ તાપમાન અને ઊંચાઈના આધારે વિવિધ સ્તરોમાં વહેંચાયેલું છે.
$1$. $Troposphere$ (ક્ષોભાવરણ) એ સૌથી નીચેનું સ્તર છે,જે લગભગ $10-15 \ km$ સુધી વિસ્તરેલું છે.
$2$. $Stratosphere$ (સમતાપાવરણ) એ ટ્રોપોસ્ફિયરની ઉપર આવેલું છે અને પૃથ્વીની સપાટીથી આશરે $50 \ km$ સુધી વિસ્તરેલું છે.
$3$. $Mesosphere$ (મધ્યાવરણ) એ સ્ટ્રેટોસ્ફિયરની ઉપર આવેલું છે.
તેથી,પૃથ્વીની સપાટીથી $50 \ km$ ની ઊંચાઈએ આવેલા સ્તરને $Stratosphere$ કહેવામાં આવે છે.

(D) ઓઝોનનું સ્તર પૃથ્વીના સ્ટ્રેટોસ્ફિયર (સમતાપાવરણ) માં આવેલું છે,જે સૂર્યના મોટાભાગના અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ વિકિરણોનું શોષણ કરે છે.
તે વાતાવરણના અન્ય ભાગોની તુલનામાં ઓઝોન $(O_3)$ ની ઉચ્ચ સાંદ્રતા ધરાવે છે.
સ્ટ્રેટોસ્ફિયર પૃથ્વીની સપાટીથી આશરે $10$ થી $50 \ km$ ની ઊંચાઈએ આવેલું છે.

(B) ઓઝોનનું સ્તર પૃથ્વીના વાતાવરણના સ્ટ્રેટોસ્ફિયર (સમતાપાવરણ) માં આવેલું છે.
તે સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક $UV$ (પારજાંબલી) વિકિરણોનું શોષણ કરીને રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ $UV$ વિકિરણો ઉચ્ચ ઊર્જા ધરાવે છે અને સજીવોમાં ત્વચાનું કેન્સર,મોતિયો અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) ઓઝોન એ ઓક્સિજનનું એક અપરરૂપ છે જે ત્રણ ઓક્સિજન પરમાણુઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
તેનું આણ્વીય સૂત્ર $O_{3}$ છે.

(C) સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં આવેલું ઓઝોન સ્તર સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક પારજાંબલી $(UV)$ કિરણોનું શોષણ કરીને પૃથ્વી માટે રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,ઓઝોન અણુ $200$ nm થી $310$ nm ની તરંગલંબાઈ ધરાવતા $UV$ કિરણોનું શોષણ કરે છે.
આ શ્રેણીમાં સૌથી વધુ નુકસાનકારક $UV$-$B$ અને $UV$-$C$ કિરણોનો સમાવેશ થાય છે,જે પૃથ્વીની સપાટી સુધી પહોંચતા અટકે છે.
તેથી,સાચી શ્રેણી $310$ nm થી $200$ nm છે.

(A) ઓઝોન સ્તરનું ભંગાણ,જેને સામાન્ય રીતે 'ઓઝોન ગાબડું' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે દક્ષિણ ધ્રુવ (એન્ટાર્કટિકા) પર સૌથી વધુ જોવા મળે છે. વૈજ્ઞાનિક અવલોકનોએ આ વિસ્તારમાં ઓઝોન સ્તરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધ્યો છે,જેનું પ્રમાણ $40$ થી $60$ ટકાની વચ્ચે છે. આ ઘટના મુખ્યત્વે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ અને અન્ય ઓઝોન-ક્ષયકારી પદાર્થોના વાતાવરણમાં મુક્ત થવાને કારણે થાય છે.

(C) ઉપલા વાતાવરણમાં રહેલા પૃથ્વીના ઓઝોન સ્તરમાં ઉદ્યોગો અથવા અન્ય માનવીય પ્રવૃત્તિઓમાંથી મુક્ત થતા વાયુરૂપ બ્રોમિન અથવા ક્લોરિન ધરાવતા રાસાયણિક સંયોજનોને કારણે થતા ક્રમિક ઘટાડાને ઓઝોન ક્ષય (Ozone depletion) કહેવામાં આવે છે. આ ઘટનાને ખાસ કરીને ઓઝોન ક્ષય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે એન્ટાર્કટિકા જેવા અમુક પ્રદેશોમાં 'ઓઝોન છિદ્ર'ના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.

(A) ઓઝોન સ્તરના ક્ષય માટે મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ નું ઉત્સર્જન જવાબદાર છે.
જ્યારે આ $CFCs$ સ્ટ્રેટોસ્ફિયર (સમતાપ આવરણ) માં પહોંચે છે,ત્યારે પારજાંબલી કિરણો દ્વારા તેનું વિઘટન થાય છે,જેનાથી ક્લોરિન $(Cl)$ પરમાણુઓ મુક્ત થાય છે.
આ ક્લોરિન પરમાણુઓ ઓઝોન $(O_3)$ ના અણુઓના વિનાશમાં ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે અને તેને ઓક્સિજન $(O_2)$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
તેથી,વાતાવરણમાં ક્લોરિન $(Cl)$ પરમાણુઓનું ઉમેરણ એ ઓઝોન ક્ષય માટેનું મુખ્ય પરિબળ છે.

(A) રેફ્રિજરેટર અને એર કંડિશનરમાં રેફ્રિજન્ટ તરીકે સામાન્ય રીતે $Freon$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન અથવા $CFCs$ નો એક સમૂહ) વપરાય છે.
$Freon$ એ ક્લોરોફ્લોરોકાર્બનનો એક વ્યાપારી નામ છે,જે તેની સ્થિરતા અને બિન-ઝેરી પ્રકૃતિને કારણે વ્યાપકપણે વપરાતા હતા,જોકે હવે તેનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં આવી રહ્યો છે કારણ કે તે ઓઝોન સ્તરના ઘટાડામાં ફાળો આપે છે.

(B) પર્યાવરણીય સમસ્યા એટલે માનવીય પ્રવૃત્તિઓની જૈવ-ભૌતિક પર્યાવરણ પર થતી હાનિકારક અસરો.
$A$. મુક્ત ઓક્સિજન પરમાણુનું ઓક્સિજન અણુ સાથે જોડાણ $(O + O_2 \rightarrow O_3)$ એ એક કુદરતી રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જે ઓઝોન બનાવે છે.
$B$. ઓઝોન સ્તરમાં ઘટાડો એ એક ગંભીર પર્યાવરણીય સમસ્યા છે,જે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ અને અન્ય પ્રદૂષકોના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે,જેના પરિણામે પૃથ્વીની સપાટી પર વધુ $UV$ કિરણો પહોંચે છે.
$C$. પાણીનો ભરાવો એ સામાન્ય રીતે ભૌતિક ઘટના છે,આ સંદર્ભમાં તે પર્યાવરણીય સમસ્યા નથી.
$D$. ભૂખમરો એ સામાજિક-આર્થિક મુદ્દો છે,સીધી પર્યાવરણીય સમસ્યા નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) પર્યાવરણીય અભ્યાસો અને શહેરી કચરાના વ્યવસ્થાપન અંગેના ડેટા મુજબ,એવું અનુમાન છે કે શહેરી વિસ્તારમાં રહેતી દરેક વ્યક્તિ દરરોજ આશરે $0.5 \ kg$ કચરો ઉત્પન્ન કરે છે.
આ કચરામાં જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો,પ્લાસ્ટિક,કાગળ અને અન્ય ઘરગથ્થુ કચરાનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) $Red \ Data \ Book$ એ એક જાહેર દસ્તાવેજ છે જે કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશ અથવા દેશમાં હાજર રહેલી પ્રાણીઓ,વનસ્પતિઓ અને ફૂગની લુપ્તપ્રાય અને દુર્લભ પ્રજાતિઓ તેમજ કેટલીક સ્થાનિક ઉપ-પ્રજાતિઓની નોંધણી કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે.
તેનું સંચાલન $International \ Union \ for \ Conservation \ of \ Nature \ (IUCN)$ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) વનકટાઈ એટલે મોટા પાયે વૃક્ષો અને જંગલોનો નાશ કરવો.
$1$. તેનાથી વરસાદમાં ઘટાડો થાય છે કારણ કે વૃક્ષો બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા જળચક્રમાં ફાળો આપે છે.
$2$. તેનાથી જમીનનું ધોવાણ વધે છે કારણ કે વૃક્ષોના મૂળ જમીનને પકડી રાખે છે.
$3$. તેનાથી વાતાવરણમાં $CO_2$ નું પ્રમાણ વધે છે કારણ કે વૃક્ષો કાર્બન સિંક તરીકે કાર્ય કરે છે અને તેમને દૂર કરવાથી સંગ્રહિત કાર્બન મુક્ત થાય છે.
$4$. વસ્તીવધારો એ વનકટાઈનું કારણ છે,તેની અસર નથી. તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) ગ્રીનહાઉસ અસર એ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે જે પૃથ્વીની સપાટીને ગરમ રાખે છે.
જ્યારે સૂર્યની ઊર્જા પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પહોંચે છે,ત્યારે તેનો કેટલોક ભાગ અવકાશમાં પાછો પરાવર્તિત થાય છે અને બાકીનો ભાગ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ દ્વારા શોષાય છે અને ફરીથી ઉત્સર્જિત થાય છે.
$CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઈડ) એ ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ફાળો આપતો મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે.
અશ્મિભૂત બળતણના દહન અને વનનાબૂદી જેવી માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે $CO_2$ ના પ્રમાણમાં વધારો થવાથી વાતાવરણમાં વધુ ગરમી જળવાઈ રહે છે,જે ગ્રીનહાઉસ અસરને વધારે છે.

(C) $2010$માં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલ મુજબ,ભારતમાં કુલ $88$ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો હતા. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો એ સરકાર દ્વારા વન્યજીવો અને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોના સંરક્ષણ માટે સ્થાપિત કરાયેલા સુરક્ષિત વિસ્તારો છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.