Respiratory organs Questions in Gujarati

(A) $Cnidarians$ (જેમ કે $Hydra$ અને $Jellyfish$) માં શ્વસન સરળ પ્રસરણની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
આ સજીવોનું શરીરનું આયોજન સાદું હોવાથી અને તેઓ સીધા પાણીના સંપર્કમાં હોવાથી,પાણીમાં ઓગળેલ ઓક્સિજન તેમના શરીરના કોષોમાં પ્રવેશે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શરીરની સપાટી દ્વારા પ્રસરણ પામીને બહાર નીકળે છે.
માછલીઓ ઝાલરોનો ઉપયોગ કરે છે,જ્યારે ઉભયજીવીઓ અને સરિસૃપો મુખ્યત્વે ફેફસાં અથવા ત્વચાનો ઉપયોગ કરે છે,પરંતુ તેઓ $Cnidarians$ ની જેમ માત્ર શરીરની સપાટી દ્વારા થતા સરળ પ્રસરણ પર આધાર રાખતા નથી.

(D) અળસિયામાં ફેફસાં કે ઝાલરો જેવા કોઈ વિશિષ્ટ શ્વસન અંગો હોતા નથી.
તેઓ તેમની ભીની ત્વચા દ્વારા શ્વસન કરે છે,જેને ત્વચીય શ્વસન કહેવામાં આવે છે.
તેની સામે,મચ્છરની ઈયળ શ્વસનછિદ્રો/સાયફનનો ઉપયોગ કરે છે,ટેડપોલ ઝાલરોનો ઉપયોગ કરે છે અને વંદો શ્વસનનળીતંત્ર (tracheal system) દ્વારા શ્વસન કરે છે.

(B) કીટકોમાં શ્વાસનલિકાઓ (tracheal tubes) તરીકે ઓળખાતી હવાના નળીઓનું જાળું હોય છે.
આ નળીઓ બહારની તરફ શ્વસનછિદ્રો (spiracles) તરીકે ઓળખાતા નાના છિદ્રો દ્વારા ખુલે છે.
હવામાંથી ઓક્સિજન શ્વસનછિદ્રો દ્વારા પ્રવેશે છે અને શ્વાસનળી તંત્ર દ્વારા સીધું પેશીઓ સુધી પહોંચે છે,જેમાં રુધિરાભિસરણ તંત્રની જરૂર પડતી નથી.
તેથી,ઓક્સિજન વિવિધ પેશીઓ સુધી શ્વાસનલિકાઓ દ્વારા પહોંચાડવામાં આવે છે.

(A) પ્રાણીઓમાં શ્વસન તેમના નિવાસસ્થાન અને ઉદ્દવિકાસકીય જટિલતાને આધારે વિવિધ વિશિષ્ટ અંગો દ્વારા થાય છે.
$A$. ઝીંગા (Prawn) એ $Crustacea$ વર્ગના જલીય સંધિપાદો (arthropods) છે. તેઓ ઝાલરો (gills) નામના વિશિષ્ટ શ્વસન અંગોનો ઉપયોગ કરીને શ્વસન કરે છે.
$B$. દેડકા ઉભયજીવી છે જે ત્વચા (ત્વચીય શ્વસન),ફેફસાં (ફુપ્ફુસીય શ્વસન) અને મુખગુહા દ્વારા શ્વસન કરી શકે છે.
$C$. મગર એ સરિસૃપ છે જે ફક્ત ફેફસાં દ્વારા જ શ્વસન કરે છે.
$D$. વ્હેલ એ જલીય સસ્તનો છે જે ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરે છે અને હવા શ્વાસમાં લેવા માટે સપાટી પર આવવું પડે છે.
તેથી,સાચો જવાબ ઝીંગા (Prawn) છે.

(A) ક્રસ્ટેશિયન્સ એ સંધિપાદ (Arthropods) સમુદાયનો એક મોટો સમૂહ છે,જે મુખ્યત્વે જલીય છે અને તેમાં કરચલા,લોબસ્ટર અને ઝીંગા જેવા પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ જલીય સંધિપાદોમાં શ્વસન ઝાલરો (Gills) તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ શ્વસન અંગો દ્વારા થાય છે.
$A$ એ સાચો વિકલ્પ છે કારણ કે ઝાલરો એ ક્રસ્ટેશિયન્સમાં પ્રાથમિક શ્વસન અંગો છે.
$B$ (બુક ફેફસાં) કરોળિયા અને વીંછી જેવા અરકનિડ્સમાં જોવા મળે છે.
$C$ (સ્ટેનિડિયા) એ મૃદુકાય (Mollusks) પ્રાણીઓમાં જોવા મળતા શ્વસન અંગો છે.
$D$ (શ્વાસનળી) એ કીટકોમાં જોવા મળતી શ્વસન પ્રણાલી છે.

(B) કીટકોમાં શ્વસન માટે $Tracheae$ (શ્વાસનળી) તરીકે ઓળખાતી હવાના નળીઓનું જાળું હોય છે.
આ નળીઓ $Spiracles$ (શ્વસન છિદ્રો) તરીકે ઓળખાતા નાના છિદ્રો દ્વારા બહારની તરફ ખુલે છે.
ઓક્સિજન સીધો $Tracheal$ તંત્રમાં પ્રવેશે છે અને પેશીઓ સુધી પહોંચે છે,જ્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ તે જ તંત્ર દ્વારા બહાર કાઢવામાં આવે છે.
તેથી,કીટકોમાં શ્વસન વાયુઓની આપ-લે માટેનું સાચું માધ્યમ $Tracheae$ છે.

(C) સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
$1.$ સિલ્વર ફિશ એ કીટક (Insecta) વર્ગનું પ્રાણી છે,જે શ્વસન માટે શ્વાસનળી (trachea) નો ઉપયોગ કરે છે.
$2.$ વીંછી એ અરકનિડા (Arachnida) વર્ગનું પ્રાણી છે,જે શ્વસન માટે બુક લંગ (book lung) નો ઉપયોગ કરે છે.
$3.$ સી સ્ક્વિર્ટ (Herdmania) એ યુરોકોરડાટા (Urochordata) ઉપસમુદાયનું પ્રાણી છે,જે શ્વસન માટે કંઠનાલીય ઝાલરો (pharyngeal gills) નો ઉપયોગ કરે છે.
$4.$ ડોલ્ફિન એક સસ્તન પ્રાણી છે,જે ફેફસાં દ્વારા શ્વાસ લે છે,ત્વચા દ્વારા નહીં. તેથી,ડોલ્ફિન માટેનું જોડકું ખોટું છે.

(A) દેડકામાં ઉરોદરપટલ (diaphragm) નો અભાવ હોય છે,જે સસ્તનોમાં ઉરસીય ગુહામાં ઋણ દબાણ ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર મુખ્ય સ્નાયુ છે.
તેમની પાસે ઉરોદરપટલ કે પાંસળીઓનું પિંજર ન હોવાથી,જે શ્વાસ લેવા માટે શૂન્યાવકાશ ઉત્પન્ન કરી શકે,તેઓ 'બુકોફેરિન્જિયલ શ્વસન' (buccopharyngeal respiration) અથવા ધન દબાણ શ્વસન પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,દેડકો તેના નસકોરા બંધ કરીને અને મોઢાના તળિયાને ઉપર ઉઠાવીને હવા ગળે છે,જે હવાને ફેફસાંમાં ધકેલે છે.

(D) જલજ વનસ્પતિઓમાં (hydrophytes),વાયુઓની આપ-લે પ્રસરણ દ્વારા સામાન્ય શરીરની સપાટી દ્વારા થાય છે. આ વનસ્પતિઓ પાણીમાં ડૂબેલી અથવા તરતી હોવાથી,તેમના ડૂબેલા ભાગોમાં વાયુઓની આપ-લે માટે વાયુરંધ્ર કે વાતછિદ્ર જેવી વિશિષ્ટ રચનાઓનો અભાવ હોય છે. વનસ્પતિની સમગ્ર સપાટી આસપાસના પાણી અથવા હવાના સીધા સંપર્કમાં હોવાથી,તે કાર્યક્ષમ પ્રસરણની મંજૂરી આપે છે.

(C) બીજ એક સખત આવરણ દ્વારા ઢંકાયેલા હોય છે જેને બીજાવરણ (Testa) કહેવાય છે.
જોકે,અંકુરણ દરમિયાન શ્વસન માટે તેમને ઓક્સિજનની જરૂર હોય છે.
શ્વસન વાયુઓ ($O_2$ અને $CO_2$) મુખ્યત્વે બીજછિદ્ર (Micropyle) તરીકે ઓળખાતા નાના છિદ્ર દ્વારા બીજમાં પ્રવેશ કરે છે અને બહાર નીકળે છે.
તેથી,બીજછિદ્ર એ બીજમાં શ્વસન વાયુઓના વિનિમય માટેનું સ્થાન છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
અળસિયામાં ફેફસાં કે ઝાલરો જેવા કોઈ વિશિષ્ટ શ્વસન અંગો હોતા નથી.
તેઓ તેમની ભીની અને ચીકણી ત્વચા દ્વારા સીધો વાયુ વિનિમય કરે છે,જેને ત્વચીય શ્વસન (cutaneous respiration) કહેવામાં આવે છે.

(D) વીંછી એ $Arthropoda$ સમુદાયના $Arachnida$ વર્ગનું પ્રાણી છે.
તેમાં $Book$ $lungs$ તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ શ્વસન રચનાઓ જોવા મળે છે.
આ રચનાઓ શરીરની દીવાલના પાતળા,પાંદડા જેવા ગડીવાળા ભાગોની બનેલી હોય છે જે પુસ્તકના પાનાની જેમ ગોઠવાયેલા હોય છે,જે આંતરિક ચેમ્બરમાં સ્થિત હોય છે અને પાર્થિવ વાતાવરણમાં વાયુ વિનિમય માટે અનુકૂલિત હોય છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. ક્રસ્ટેશિયન સામાન્ય રીતે ઝાલરો (gills) દ્વારા અને કેટલીકવાર શરીરની સામાન્ય સપાટી દ્વારા શ્વસન કરે છે. તેઓ શ્વસન માટે ફેફસાંનો ઉપયોગ કરતા નથી. તેથી,$Crustaceans - Lungs$ ની જોડી ખોટી છે.

(A) ડાયાફ્રામ (ઉરોદરપટલ) એ માત્ર સસ્તનોમાં જોવા મળતું લાક્ષણિક સ્નાયુબદ્ધ પડ છે જે ઉરસીય ગુહાના કદમાં ફેરફાર કરીને શ્વસનમાં મદદ કરે છે.
$A$. દેડકો એ ઉભયજીવી પ્રાણી છે અને તેમાં ડાયાફ્રામનો અભાવ હોય છે; તે શ્વસન માટે મુખગુહા,ત્વચા અને ફેફસાંનો ઉપયોગ કરે છે.
$B$. ઉંદર,$C$. ઊંટ,અને $D$. સસલું એ બધા સસ્તનો છે અને તેમાં ડાયાફ્રામ હોય છે જે તેમની શ્વસનક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) સાપની ઘણી જાતિઓમાં,તેમના લાંબા શરીરના આકારને કારણે ડાબું ફેફસું કાં તો નોંધપાત્ર રીતે નાનું હોય છે અથવા સંપૂર્ણપણે ગેરહાજર હોય છે. પરિણામે,શ્વસનક્રિયા માટે તેમની પાસે માત્ર એક જ,કાર્યરત જમણું ફેફસું હોય છે. તેથી,સાચો જવાબ $(d)$ છે.

(B) પક્ષીનું ઈંડું છિદ્રાળુ હોય છે, જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણ અને બાહ્ય વાતાવરણ વચ્ચે વાયુઓના ($O_2$ અને $CO_2$) વિનિમયની મંજૂરી આપે છે。
પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ $(CaSO_4 \cdot 1/2 H_2O)$ જ્યારે સુકાઈ જાય છે ત્યારે એક સખત અને અછિદ્રાળુ પડ બનાવે છે。
જો ઈંડાને આ પદાર્થથી ઢાંકી દેવામાં આવે, તો ઈંડાના કવચના છિદ્રો બંધ થઈ જાય છે。
આનાથી વાયુઓનું પ્રસરણ અટકી જાય છે, જેના કારણે વિકાસ પામતા ભ્રૂણનું શ્વસન અવરોધાય છે અને અંતે તેનું મૃત્યુ થાય છે。

(D) નિમ્નજલિત જલોદભિદ વનસ્પતિઓ એવી વનસ્પતિઓ છે જે સંપૂર્ણપણે પાણીની અંદર ઉગે છે.
તેઓ સંપૂર્ણપણે ડૂબેલા હોવાથી,તેમાં કાર્યક્ષમ વાયુરંધ્રનો અભાવ હોય છે કારણ કે જલીય વાતાવરણમાં વાયુ વિનિમય માટે વાયુરંધ્ર બિનઅસરકારક હોય છે.
તેના બદલે,આ વનસ્પતિઓ $CO_2$ અને $O_2$ જેવા દ્રાવ્ય વાયુઓને પ્રસરણ દ્વારા તેમની સામાન્ય શરીરની સપાટીથી સીધા જ પાણીમાંથી શોષી લે છે.
તેથી,સાચો જવાબ સામાન્ય સપાટી છે.

(D) જલજ વનસ્પતિઓ (Hydrophytes) એવી વનસ્પતિઓ છે જે પાણીમાં રહે છે.
જલજ વનસ્પતિઓના તરતા પાંદડાઓની ઉપરની સપાટી પર ઘણીવાર મીણ જેવું પડ (waxy cuticle) હોય છે.
આ મીણના પડનું મુખ્ય કાર્ય પાણી દ્વારા વાયુરંધ્ર (stomata) ને ભરાઈ જતા અટકાવવાનું અને બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા થતા પાણીના વધુ પડતા વ્યયને ઘટાડવાનું છે.
જોકે,આ સંદર્ભમાં મીણના પડની સૌથી સીધી અસર એ છે કે તે વાયુરંધ્રને પાણીથી ભરાઈ જતા અટકાવે છે,જે અન્યથા વાયુ વિનિમયમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે.

(A) માછલીઓ શ્વસન માટે ઝાલરોનો ઉપયોગ કરે છે,જે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનને મેળવવા માટે રચાયેલા વિશિષ્ટ અંગો છે. જ્યારે માછલીને પાણીમાંથી બહાર કાઢવામાં આવે છે,ત્યારે સપાટીના તણાવ (surface tension) ને કારણે ઝાલરના તંતુઓ એકબીજા સાથે ચોંટી જાય છે. આનાથી વાયુ વિનિમય માટે ઉપલબ્ધ સપાટીનું ક્ષેત્રફળ ઘટી જાય છે,જેના કારણે માછલી પૂરતો ઓક્સિજન મેળવી શકતી નથી અને ગૂંગળામણને કારણે તેનું મૃત્યુ થાય છે.

(A) સ્તરકવચી (Crustaceans),જે સંધિપાદ (Arthropoda) સમુદાયના સભ્યો છે,તે મુખ્યત્વે જલીય પર્યાવરણમાં જોવા મળે છે. આ સજીવોમાં શ્વસન ઝાલરો (gills) તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ શ્વસન અંગો દ્વારા થાય છે. જોકે કેટલાક ભૂચર સંધિપાદો ફેફસાંપોથી અથવા શ્વાસનળીનો ઉપયોગ કરે છે,પરંતુ જલીય સ્તરકવચી માટે ઝાલરો એ લાક્ષણિક શ્વસન રચનાઓ છે.

(B) કીટકોમાં,શ્વસનતંત્ર એ નલિકાઓના જાળાનું બનેલું હોય છે જેને $Tracheal$ $system$ (શ્વાસનલિકા તંત્ર) કહેવામાં આવે છે.
આ નલિકાઓ નાના છિદ્રો દ્વારા બહારની તરફ ખુલે છે જેને શ્વસનછિદ્રો (spiracles) કહેવાય છે.
ઓક્સિજન આ શ્વસનછિદ્રો દ્વારા પ્રવેશ કરે છે અને શ્વાસનલિકાઓ દ્વારા સીધો પેશીઓને પહોંચાડવામાં આવે છે,જેમાં રુધિરની કોઈ ભૂમિકા હોતી નથી.
તેથી,કીટકોને ઓક્સિજનના વહન માટે હિમોગ્લોબિન જેવા શ્વસન રંજકદ્રવ્યોની જરૂર પડતી નથી.

(D) ઉરોદરપટલ એ સસ્તનોમાં જોવા મળતી એક વિશિષ્ટ સ્નાયુબદ્ધ રચના છે જે ઉરસીય ગુહાને ઉદરગુહાથી અલગ કરે છે.
સસલું,મનુષ્ય અને ચામાચીડિયું એ બધા સસ્તનો છે,તેથી તેમની પાસે ઉરોદરપટલ હોય છે.
દેડકો એ ઉભયજીવી (Amphibia) વર્ગનું પ્રાણી છે.
ઉભયજીવીઓમાં ઉરોદરપટલ હોતું નથી; તેના બદલે,તેઓ શ્વસન માટે મુખગુહા પમ્પિંગ અને ત્વચીય શ્વસનનો ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,દેડકામાં ઉરોદરપટલ ગેરહાજર હોય છે.

(B) કીટકો $Arthropoda$ સમુદાયના સભ્યો છે.
તેમની પાસે શ્વસન માટે એક વિશિષ્ટ તંત્ર હોય છે,જેમાં હવાના નલિકાઓનું જાળું હોય છે જેને $tracheae$ (શ્વાસનળી) કહેવામાં આવે છે.
આ નલિકાઓ શરીરની બહારના ભાગમાં નાના છિદ્રો દ્વારા ખુલે છે જેને $spiracles$ (શ્વાસરંધ્ર) કહેવાય છે.
આ તંત્ર દ્વારા વાતાવરણ અને શરીરના પેશીઓ વચ્ચે વાયુઓની આપ-લે થાય છે,જે રુધિરાભિસરણ તંત્રથી સ્વતંત્ર છે.

(C) ઘણા નિમ્ન કક્ષાના અપૃષ્ઠવંશીઓમાં,શ્વસન શરીરની સપાટી દ્વારા સરળ પ્રસરણની પ્રક્રિયાથી થાય છે.
ત્વચા (ત્વચીય શ્વસન) ને સરળ શ્વસનાંગ માનવામાં આવે છે,જે અળસિયા અને ઉભયજીવી જેવા સજીવોમાં જોવા મળે છે.
ઝાલરો,ફેફસાં અને આકુંચક રસધાનીઓ કાં તો જટિલ શ્વસન રચનાઓ છે અથવા અલગ દેહધાર્મિક કાર્યો (જેમ કે આકુંચક રસધાનીના કિસ્સામાં આશૃતિનિયમન) કરે છે.
તેથી,ત્વચા એ સાચો જવાબ છે.

(B) તાંબુ $(Cu)$ ધરાવતું શ્વસન રંજકદ્રવ્ય હિમોસાયનીન છે.
હિમોસાયનીન એ એક પ્રોટીન છે જે કેટલાક અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના શરીરમાં ઓક્સિજનનું વહન કરે છે.
હિમોગ્લોબિનથી વિપરીત,જેમાં લોહ $(Fe)$ હોય છે અને તે રક્તકણોમાં જોવા મળે છે,હિમોસાયનીન મૃદુકાય અને સંધિપાદ પ્રાણીઓના હિમોલિમ્ફમાં મુક્ત રીતે જોવા મળે છે.
જ્યારે તે ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે,ત્યારે તાંબાના આયનોની હાજરીને કારણે હિમોસાયનીન વાદળી રંગનું દેખાય છે.

(D) અળસિયું ($Pheretima$ $posthuma$) ફેફસાં કે ઝાલરો જેવા વિશિષ્ટ શ્વસનઅંગો ધરાવતું નથી.
તે તેની ભીની ત્વચા દ્વારા વાયુઓનું વિનિમય કરે છે,જેને ત્વચીય શ્વસન કહેવામાં આવે છે.
તેની સામે,દેડકા ફેફસાં અને ત્વચાનો ઉપયોગ કરે છે,વંદો શ્વાસનળીતંત્રનો ઉપયોગ કરે છે અને માછલીઓ શ્વસન માટે ઝાલરોનો ઉપયોગ કરે છે.

(C) અળસિયું ($Pheretima$ $posthuma$) ફેફસાં કે ઝાલરો જેવા કોઈ વિશિષ્ટ શ્વસન અંગો ધરાવતું નથી.
તે તેની ભીની ત્વચા દ્વારા શ્વસન કરે છે,જેને ત્વચીય શ્વસન કહેવામાં આવે છે.
વાયુઓ ($O_2$ અને $CO_2$) સીધા જ પાતળી,ભીની અને રુધિરકેશિકાઓથી ભરપૂર શરીરની દીવાલ દ્વારા પ્રસરણ પામે છે.
તેની સામે,સસલું ફેફસાંનો ઉપયોગ કરે છે,વંદો શ્વાસનળી તંત્રનો ઉપયોગ કરે છે,અને દેડકો ફેફસાં અને ત્વચા બંનેનો ઉપયોગ કરે છે (જોકે તેમાં મુખ્ય શ્વસન અંગ તરીકે ફેફસાં હોય છે).

(C) શ્વસનછિદ્ર એ કીટકો અને કેટલાક અન્ય સંધિપાદ (Arthropods) પ્રાણીઓના બાહ્ય કંકાલમાં જોવા મળતા નાના બાહ્ય છિદ્રો છે.
આ છિદ્રો શ્વાસનળીતંત્ર (Tracheal system) સાથે જોડાયેલા હોય છે,જે નળીઓનું એક જાળું છે જે શરીરના પેશીઓને સીધો ઓક્સિજન પહોંચાડે છે.
તેથી,શ્વસનછિદ્રો મુખ્યત્વે આંતરિક શ્વાસનળીતંત્ર અને બાહ્ય વાતાવરણ વચ્ચે વાયુઓની આપ-લે કરીને શ્વસનની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે.

(B) રેશમનો કીડો $(Bombyx \ mori)$ એ એક કીટક છે. કીટકો શ્વાસનળી (Trachea) તરીકે ઓળખાતી હવાના નળીઓના જાળા દ્વારા શ્વસન કરે છે. હવા શરીરની બાજુઓ પર આવેલા નાના છિદ્રો દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશે છે,જેને શ્વસનછિદ્રો (Spiracles) કહેવામાં આવે છે,અને તે શ્વાસનળીના તંત્ર દ્વારા સીધા પેશીઓ સુધી પહોંચે છે. તેથી,રેશમના કીડાનું શ્વસન અંગ શ્વાસનળી છે.

(C) સંધિપાદ (Arthropoda) સમુદાયમાં નિવાસસ્થાન અને જાતિના આધારે વિવિધ વિશિષ્ટ અંગો દ્વારા શ્વસન થાય છે.
$1$. ઝાલરોનો ઉપયોગ જલીય સંધિપાદો જેવા કે ઝીંગામાં થાય છે.
$2$. શ્વાસનળી (Tracheal system) એ કીટકોમાં જોવા મળતું સામાન્ય શ્વસન અંગ છે.
$3$. ફેફસાપોથી (Book lungs) વીંછી અને કરોળિયા જેવા અરકનિડા (Arachnids) વર્ગના પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.
$4$. ફેફસાં એ પૃષ્ઠવંશીઓ (જેમ કે સસ્તનો,પક્ષીઓ અને સરિસૃપ) ની લાક્ષણિકતા છે અને તે સંધિપાદોમાં જોવા મળતા નથી.
તેથી,ફેફસાં એ સાચો જવાબ છે.

(C) સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
$1$. વાદળી,કોષ્ઠાંત્રિઓ અને પૃથુકૃમિઓ તેમના સમગ્ર શરીરની સપાટી દ્વારા સરળ પ્રસરણ દ્વારા $O_2$ અને $CO_2$ ની આપ-લે કરે છે. તેમની પાસે કોઈ વિશિષ્ટ શ્વસનતંત્ર હોતું નથી.
$2$. અળસિયા તેમની ભીની ત્વચા (ત્વચીય શ્વસન) દ્વારા વાયુઓની આપ-લે કરે છે,ઝાલરો દ્વારા નહીં.
$3$. જલીય સંધિપાદો (જેમ કે ક્રસ્ટેશિયન્સ) ઝાલરો દ્વારા શ્વસન કરે છે.
$4$. સ્થલીય સંધિપાદો (જેમ કે કીટકો) શ્વાસનળીના જાળા (tracheal system) દ્વારા શ્વસન કરે છે,ફેફસાં દ્વારા નહીં.

(A) સ્પંજ,કોષ્ઠાંત્રિઓ અને પૃથુકૃમિ જેવા નિમ્ન કક્ષાના અપૃષ્ઠવંશીઓ પ્રાણીઓમાં,ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડની આપ-લે સમગ્ર શરીરની સપાટી અથવા શરીરના બાહ્ય સ્તર દ્વારા સરળ પ્રસરણ (diffusion) દ્વારા થાય છે.
આનું કારણ એ છે કે આ સજીવોનું શરીરનું આયોજન ખૂબ જ સાદું હોય છે અને તેમના શરીરની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ તેમના કદની સાપેક્ષમાં વધારે હોય છે,જે વિશિષ્ટ શ્વસન અંગોની જરૂરિયાત વિના વાયુઓની કાર્યક્ષમ આપ-લે કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) સજીવો અને તેમના શ્વસન અંગોનું જોડાણ નીચે મુજબ છે:
$(p)$ વાદળી (Sponges) સમગ્ર શરીરની સપાટી પર સરળ પ્રસરણ દ્વારા શ્વસન કરે છે $(IV)$.
$(q)$ કીટકો (Insects) શ્વાસનલિકાઓના જાળા દ્વારા શ્વસન કરે છે $(I)$.
$(r)$ મૃદુકાયો (Molluscs) રુધિરકેશિકાયુક્ત ઝાલરો દ્વારા શ્વસન કરે છે $(III)$.
$(s)$ સરિસૃપ (Reptiles) ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરે છે $(II)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $p-IV, q-I, r-III, s-II$ છે,જે $IV - I - III - II$ ને અનુરૂપ છે.

(D) દેડકા $(Rana \, tigrina)$ જેવા ઉભયજીવીઓમાં, ત્વચા ભેજયુક્ત અને અત્યંત રુધિરવાહિનીયુક્ત હોય છે, જે ત્વચીય શ્વસન (cutaneous respiration) માટે સક્ષમ બનાવે છે. આનો અર્થ એ છે કે તેઓ સીધી રીતે તેમની ત્વચા દ્વારા વાયુઓની આપ-લે કરી શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે તેઓ પાણીમાં અથવા ભેજવાળા વાતાવરણમાં હોય છે. ગરોળી, પક્ષીઓ અને સસ્તનો જેવા અન્ય વિકલ્પો મુખ્યત્વે શ્વસન માટે ફેફસાંનો ઉપયોગ કરે છે.

(D) આપેલા પ્રાણીઓના શ્વસનાંગોનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$1$. સિલ્વર ફિશ (કીટક) શ્વાસનળી તંત્ર (Trachea) દ્વારા શ્વસન કરે છે. આ સાચું છે.
$2$. વીંછી (અરાકનિડ) ફેફસાંપોથી (Book lungs) દ્વારા શ્વસન કરે છે. આ સાચું છે.
$3$. દરિયાઈ સ્કર્વીટ (યુરોકોર્ડેટ) કંઠનાલીય ઝાલર (Pharyngeal gills) દ્વારા શ્વસન કરે છે. આ સાચું છે.
$4$. ડોલ્ફીન (સસ્તન) ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરે છે,ત્વચા દ્વારા નહીં. આ ખોટું છે.
તેથી,સાચી જોડીઓ $(a)$,$(b)$ અને $(c)$ છે.

(B) ઉભયજીવી પ્રાણીઓ જેવા કે $Frog$ (દેડકો) માં ત્વચા ભેજયુક્ત અને રુધિરકેશિકાઓથી ભરપૂર હોય છે, જે ત્વચીય શ્વસન (cutaneous respiration) માં મદદ કરે છે. આ ત્વચા સહાયક શ્વસન અંગ તરીકે કાર્ય કરે છે, ખાસ કરીને જ્યારે પ્રાણી પાણીમાં હોય અથવા શીતનિદ્રામાં હોય ત્યારે તે મુખ્ય ફેફસાં દ્વારા થતા શ્વસનમાં મદદરૂપ થાય છે.

(D) પગલું $1$: કીટકોનું રુધિર, જેને હિમોલિમ્ફ કહેવામાં આવે છે, તે રંગહીન હોય છે કારણ કે તેમાં હિમોગ્લોબિન જેવા શ્વસન રંજકદ્રવ્યોનો અભાવ હોય છે.
પગલું $2$: તેથી, વિધાન ખોટું છે.
પગલું $3$: કારણ સાચું છે કારણ કે કીટકોનું રુધિર $O_2$ નું વહન કરતું નથી; તેના બદલે, કીટકો વાયુ વિનિમય માટે શ્વાસનળીતંત્ર (tracheal system) નો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં હવા શ્વાસનળીઓ દ્વારા સીધી પેશીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
પગલું $4$: કારણ કે વિધાન ખોટું છે અને કારણ સાચું છે, તેથી સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.

(C) કીટકોમાં વાયુ વિનિમય નળીઓના જાળા દ્વારા થાય છે જેને સામૂહિક રીતે શ્વાસનળી તંત્ર (tracheal system) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કીટકના શરીરની બાજુઓ પર આવેલા નાના છિદ્રોને શ્વસન છિદ્રો (spiracles) કહેવામાં આવે છે.
ઓક્સિજનયુક્ત હવા શ્વસન છિદ્રો દ્વારા પ્રવેશે છે,જે શ્વાસનળીઓ (tracheae) ના જાળા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
શ્વાસનળીઓમાંથી ઓક્સિજન સીધો શરીરના કોષોમાં પ્રસરણ પામે છે.
કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_{2})$ ની હેરફેર વિરુદ્ધ માર્ગે થાય છે,જ્યાં કોષોમાંથી $CO_{2}$ શ્વાસનળીમાં પ્રવેશે છે અને શ્વસન છિદ્રો દ્વારા શરીરની બહાર નીકળી જાય છે.

(N/A) શ્વસનની ક્રિયાવિધિ વિવિધ પ્રાણીઓના સમૂહોમાં તેમના નિવાસસ્થાન અને આયોજનના સ્તરના આધારે અલગ-અલગ હોય છે. સરળ સજીવો તેમના સમગ્ર શરીરની સપાટી દ્વારા સરળ પ્રસરણ દ્વારા વાયુઓની આપ-લે કરે છે,જ્યારે જટિલ સજીવોમાં વિશિષ્ટ શ્વસન અંગો વિકસિત થયા છે.

$1$. પ્રાણી સમૂહ	$2$. શ્વસન અંગ
નિમ્ન કક્ષાના અપૃષ્ઠવંશીઓ (સછિદ્ર,કોષ્ઠાંત્ર,પૃથુકૃમિ)	સમગ્ર શરીરની સપાટી (પ્રસરણ)
નૂપુરક (અળસિયું)	ભેજયુક્ત ત્વચા (ત્વચીય શ્વસન)
સંધિપાદ (કીટકો)	શ્વાસનળી તંત્ર
સંધિપાદ (જલીય - ક્રસ્ટેશિયન)	ઝાલરો (ઝાલર શ્વસન)
સંધિપાદ (કરચલા,વીંછી)	બુક લંગ્સ/બુક ગિલ્સ
મૃદુકાય	ઝાલરો (ટીનિડિયા)
શૂળત્વચી	જલવાહક પાદ/ત્વચીય ઝાલર
ઉભયજીવી	ભેજયુક્ત ત્વચા,ફેફસાં અને મુખગુહા
સરિસૃપ,પક્ષીઓ,સસ્તનો	ફેફસાં (ફુપ્ફુસીય શ્વસન)
મત્સ્ય	ઝાલરો

(N/A) કાષ્ઠીય વનસ્પતિઓમાં,છાલ એક એવા સ્તરથી ઢંકાયેલી હોય છે જે વાયુઓ માટે અપ્રવેશ્ય હોય છે.
વાયુઓના વિનિમયને સરળ બનાવવા માટે,છાલની સપાટી પર $Lenticels$ (વાતછિદ્રો) નામના નાના છિદ્રો હાજર હોય છે.
આ $Lenticels$ આંતરિક પેશીઓ અને બાહ્ય પર્યાવરણ વચ્ચે ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડના પ્રસરણને મંજૂરી આપે છે.
વધુમાં,તે થોડા પ્રમાણમાં બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં પણ મદદ કરે છે.

(N/A) પૃથુકૃમિ: શ્વસન શરીરની સામાન્ય સપાટી દ્વારા પ્રસરણની પ્રક્રિયાથી થાય છે.
$(b)$ પક્ષીઓ: શ્વસન ફેફસાંની એક જોડ દ્વારા થાય છે.
$(c)$ દેડકો: શ્વસન ભીની ત્વચા (ત્વચીય શ્વસન),મુખગુહા અને ફેફસાં (ફુપ્ફુસીય શ્વસન) દ્વારા થાય છે.
$(d)$ વંદો: શ્વસન શ્વાસનળીના જાળા જેવી રચના દ્વારા થાય છે જેને શ્વાસનળીતંત્ર કહેવાય છે.

(A) ડાયાફ્રામ (ઉરોદરપટલ) એ માત્ર સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળતું લાક્ષણિક સ્નાયુબદ્ધ પડ છે,જે ઉરસગુહાના કદમાં ફેરફાર કરીને શ્વસનની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Rat$ (ઉંદર),$Camel$ (ઊંટ) અને $Rabbit$ (સસલું) સસ્તન પ્રાણીઓ છે અને તેમાં શ્વસન માટે કાર્યરત ડાયાફ્રામ હોય છે.
$Frog$ (દેડકો) એ ઉભયજીવી પ્રાણી છે અને તેમાં ડાયાફ્રામનો અભાવ હોય છે; તેના બદલે,તે વાયુ વિનિમય માટે મુખગુહા પમ્પિંગ અને ત્વચીય શ્વસનનો ઉપયોગ કરે છે.

(B) આર્થ્રોપોડાના વિવિધ સમૂહોમાં વિવિધ પ્રકારની શ્વસન રચનાઓ જોવા મળે છે.
શ્વસનતંત્ર (tracheal system) એ હવાના નળીઓનું એક જાળું છે જે કીટકો સહિત ઘણા આર્થ્રોપોડ્સમાં શ્વસન માટેનું મુખ્ય અંગ છે.
તે વાતાવરણ અને શરીરના પેશીઓ વચ્ચે વાયુઓની આપ-લે કરવામાં મદદ કરે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
કીટકોમાં શ્વસનતંત્ર (tracheal system) હોય છે જે ઓક્સિજનને સીધા પેશીઓ સુધી પહોંચાડવા માટે પૂરતું છે.
શ્વસનનળીઓનું તંત્ર નળીઓનું એક જાળું બનાવે છે,અને તેની શાખાઓ,જેને ટ્રેકિયોલ્સ (tracheoles) કહેવામાં આવે છે,તે શરીરના દરેક ભાગ સુધી પહોંચે છે.
ઓક્સિજન શ્વસનતંત્ર દ્વારા સીધો કોષોને પહોંચાડવામાં આવતો હોવાથી,કીટકોના રુધિરમાં (હિમોલિમ્ફ) વાયુઓના વહન માટે કોઈ શ્વસન રંજકદ્રવ્યની જરૂર હોતી નથી.

(D) પ્રાણીઓથી વિપરીત,વનસ્પતિઓમાં વાયુ વિનિમય માટે કોઈ વિશિષ્ટ શ્વસન અંગો હોતા નથી. તેના બદલે,તેઓ વાયુઓના પ્રસરણને સરળ બનાવવા માટે વિવિધ રચનાઓનો ઉપયોગ કરે છે. પર્ણરંધ્ર (Stomata),જે મુખ્યત્વે પર્ણોની સપાટી પર જોવા મળે છે,અને વાતછિદ્રો (Lenticels),જે કાષ્ઠીય પ્રકાંડ અને મૂળની છાલ પર જોવા મળે છે,તે વનસ્પતિઓમાં વાયુ વિનિમય માટેના મુખ્ય સ્થાનો છે.

(A) બુક ફેફસાં એ કરોળિયા અને વીંછી જેવા અરકનિડ્સમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ શ્વસન રચનાઓ છે. તેનું નામ 'બુક ફેફસાં' એટલા માટે રાખવામાં આવ્યું છે કારણ કે તેની આંતરિક ગડીઓ પુસ્તકના પાના જેવી દેખાય છે. આ અંગોમાં,વાયુઓની આપ-લે લેમેલાની પાતળી પટલમય દિવાલો દ્વારા આંતર-લેમેલર જગ્યાઓ અને શિરાયુક્ત રુધિર વચ્ચે થાય છે.

(D) શ્વાસોચ્છ્વાસની ક્રિયાવિધિ પ્રાણીઓના વિવિધ સમૂહોમાં તેમના નિવાસસ્થાન અને આયોજનના સ્તરના આધારે અલગ-અલગ હોય છે.
નીચલી કક્ષાના અપૃષ્ઠવંશીઓ જેવા કે વાદળી $(I)$,કોષ્ઠાંત્રિઓ $(II)$,અને પૃથુકૃમિ $(III)$ તેમના સમગ્ર શરીરની સપાટી પર સરળ પ્રસરણ દ્વારા $O_{2}$ ની $CO_{2}$ સાથે આપ-લે કરે છે.
તેથી,આપેલ તમામ સજીવો આ પદ્ધતિ દ્વારા વાયુઓની આપ-લે કરે છે.

(B) ત્વચા દ્વારા થતા શ્વસનને ત્વચીય શ્વસન (cutaneous respiration) કહેવામાં આવે છે.
ઉભયજીવી પ્રાણીઓ જેવા કે દેડકા અને ટોડમાં,ત્વચા એક સહાયક શ્વસન અંગ તરીકે કાર્ય કરે છે,ખાસ કરીને જ્યારે તેઓ પાણીમાં હોય અથવા શિયાળા દરમિયાન નિષ્ક્રિય અવસ્થામાં હોય ત્યારે.

(C) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,પૃષ્ઠવંશીઓમાં માછલીઓ શ્વસન માટે ઝાલરોનો ઉપયોગ કરે છે.
સરિસૃપો,પક્ષીઓ અને સસ્તનો ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરે છે.
દેડકા જેવા ઉભયજીવીઓ ફેફસાં ઉપરાંત તેમની ભીની ત્વચા દ્વારા પણ શ્વસન કરી શકે છે.
તેથી,ખાલી જગ્યાઓ માટે સાચો ક્રમ $A-$ માછલીઓ,$B-$ ફેફસાં,$C-$ ભીની ત્વચા છે.