Nucleus and Chromosomes Questions in Gujarati

(A) કોષકેન્દ્રીકા એ કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી પટલવિહીન રચના છે. તે ચોક્કસ રંગસૂત્રોના દ્વિતીયક સંકોચન (Secondary constriction) પર આવેલા ન્યુક્લિઓલર ઓર્ગેનાઈઝર રીજન (NORs) નામના સ્થાનો પર બને છે. આ વિસ્તારોમાં રિબોઝોમલ $RNA$ (rRNA) ના સંશ્લેષણ માટેના જનીનો આવેલા હોય છે.

(C) સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે રંગસૂત્રોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
$1$. $Metacentric$: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે,જેનાથી બે સમાન ભુજાઓ બને છે.
$2$. $Submetacentric$: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે,જેનાથી એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
$3$. $Acrocentric$: સેન્ટ્રોમિયર છેડાની નજીક હોય છે,જેનાથી એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બને છે.
$4$. $Telocentric$: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના અંતિમ છેડા પર આવેલું હોય છે.
તેથી,એક છેડા પર સેન્ટ્રોમિયર ધરાવતું રંગસૂત્ર $Telocentric$ તરીકે ઓળખાય છે.

(B) કોષકેન્દ્રિકા એ કોષકેન્દ્રના કોષકેન્દ્રરસમાં આવેલી એક ગોળાકાર રચના છે. તે પટલમય રચના નથી. કોષકેન્દ્રિકા એ રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ ના સક્રિય સંશ્લેષણ અને રિબોઝોમલ ઉપએકમોના જોડાણ માટેનું સ્થાન છે. તેથી,યુકેરિયોટિક રિબોઝોમ્સનું જૈવજનન કોષકેન્દ્રિકામાં થાય છે.

(A) $\text{કોષકેન્દ્ર}$ ને કોષનું નિયંત્રક કેન્દ્ર કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં જનીનિક દ્રવ્ય $(DNA)$ હોય છે, જે ચયાપચય, પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને કોષ વિભાજન સહિતની તમામ કોષીય પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરે છે। તે આદેશ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે અને અન્ય અંગિકાઓના કાર્યોનું સંચાલન કરે છે।

(C) કોષકેન્દ્રિકા એ કોષકેન્દ્રના કોષકેન્દ્રરસમાં આવેલી એક ગોળાકાર રચના છે.
તે સક્રિય રાઇબોઝોમલ $RNA$ $(r-RNA)$ ના સંશ્લેષણનું સ્થાન છે.
કોષકેન્દ્રિકા રાઇબોઝોમના સંશ્લેષણ અને જોડાણ સાથે સંકળાયેલી હોવાથી,તેમાં $r-RNA$ અને રાઇબોઝોમલ પ્રોટીનનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે.
આ ઘટકો ભેગા મળીને રાઇબોન્યુક્લિયોપ્રોટીન બનાવે છે,તેથી કોષકેન્દ્રિકા રાઇબોન્યુક્લિયોપ્રોટીનથી ભરપૂર હોય છે.

(A) વિધાન $(a)$ સાચું છે: ન્યુક્લિયર મેટ્રિકસ (કોષકેન્દ્રરસ) માં કોષકેન્દ્રિકા અને ક્રોમેટિન આવેલા હોય છે.
વિધાન $(b)$ સાચું છે: બાહ્ય કોષકેન્દ્રપટલ એ અંતઃકોષરસજાળ સાથે જોડાયેલું હોય છે અને તેની સપાટી પર રિબોઝોમ આવેલા હોય છે.
વિધાન $(c)$ ખોટું છે: જે કોષો સક્રિય રીતે પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરે છે તેમાં કોષકેન્દ્રિકાઓ મોટી અને સંખ્યામાં વધુ હોય છે,કારણ કે કોષકેન્દ્રિકા એ રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ ના સંશ્લેષણનું સ્થાન છે.

(A) રંગસૂત્ર એ ક્રોમેટિનનું અત્યંત સંઘનિત સ્વરૂપ છે.
ક્રોમેટિન $DNA$,હિસ્ટોન નામના બેઝિક પ્રોટીન,કેટલાક નોન-હિસ્ટોન પ્રોટીન અને $RNA$ નું બનેલું હોય છે.
તેથી,રંગસૂત્રના બંધારણમાં $DNA$,$RNA$,હિસ્ટોન અને નોન-હિસ્ટોન પ્રોટીનનો સમાવેશ થાય છે.

(D) સુકોષકેન્દ્રી રંગસૂત્રોનો પાયાનો બંધારણીય એકમ $Nucleosome$ (કેન્દ્રિકાભ) છે.
તે આઠ હિસ્ટોન પ્રોટીન અણુઓના કોર ($H2A, H2B, H3, H4$ ની બે નકલો) ની આસપાસ વીંટળાયેલા $DNA$ ના એક ખંડનો બનેલો છે.
આ રચના કોષકેન્દ્રની અંદર $DNA$ ના પેકેજિંગમાં મદદ કરે છે.

(B) કોષકેન્દ્રિકા એ કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી એક ગોળાકાર રચના છે. તે કોઈ પણ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોતી નથી. તે સક્રિય રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ ના સંશ્લેષણનું સ્થાન છે. તેથી,તેને કોષમાં રિબોઝોમનું કારખાનું (ફેકટરી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) રંગસૂત્રને સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. $\text{મેટાસેન્ટ્રીક}$ (Metacentric): સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે, જે બે સમાન ભુજાઓ બનાવે છે.
$2$. $\text{સબમેટાસેન્ટ્રીક}$ (Submetacentric): સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી સહેજ દૂર હોય છે, જેના પરિણામે એક ટૂંકી ભુજા અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
$3$. $\text{એક્રોસેન્ટ્રીક}$ (Acrocentric): સેન્ટ્રોમિયર તેના છેડાની નજીક હોય છે, જે એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બનાવે છે.
$4$. $\text{ટેલોસેન્ટ્રીક}$ (Telocentric): સેન્ટ્રોમિયર અંતિમ છેડે હોય છે.
તેથી, સાચો જવાબ $\text{સબમેટાસેન્ટ્રીક}$ છે.

(A) કાઈનેટોકોર એ એક જટિલ પ્રોટીન બંધારણ છે જે કોષ વિભાજન દરમિયાન રંગસૂત્રિકા (chromatid) પર રચાય છે. તે રંગસૂત્રના સેન્ટ્રોમિયર (centromere) વિસ્તારમાં આવેલું હોય છે. કાઈનેટોકોર સમભાજન અને અર્ધીકરણ દરમિયાન ત્રાકતંતુઓ (spindle fibers) માટે જોડાણ બિંદુ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે રંગસૂત્રોને વિરુદ્ધ ધ્રુવો તરફ ગતિ કરવામાં મદદ કરે છે.

(D) સસ્તન પ્રાણીઓમાં,પરિપક્વ $RBCs$ (રક્તકણો) કોષકેન્દ્રવિહીન હોય છે,જેથી હિમોગ્લોબિન માટે વધુ જગ્યા મળી રહે. જોકે,રક્તકણ નિર્માણની પ્રક્રિયા (erythropoiesis) દરમિયાન,અપરિપક્વ $RBCs$ (જેને રેટિક્યુલોસાઇટ્સ અથવા એરિથ્રોબ્લાસ્ટ્સ કહેવાય છે) માં કોષકેન્દ્ર હાજર હોય છે. જેમ જેમ તે પરિપક્વ થાય છે,તેમ તેમ કોષકેન્દ્ર અને અન્ય અંગિકાઓ દૂર થાય છે અથવા નાશ પામે છે. તેથી,અપરિપક્વ $RBCs$ એક કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે.

(C) પુખ્ત માનવ લાલ રુધિરકણિકાઓ $(RBCs)$ ઓક્સિજનના વહન માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
હિમોગ્લોબિન માટે ઉપલબ્ધ જગ્યા વધારવા માટે,તેઓ પરિપક્વતા દરમિયાન તેમની મોટાભાગની અંગિકાઓ ગુમાવે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,પુખ્ત સસ્તન $RBCs$ માં કોષકેન્દ્ર,કણાભસૂત્ર અને રિબોઝોમ્સનો અભાવ હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ કોષકેન્દ્ર છે.

(B) કોષકેન્દ્રવિહીન કોષ એટલે એવો કોષ જેમાં કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે.
મનુષ્યમાં,પરિપક્વ રક્તકણો (erythrocytes) પરિપક્વનની પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમનું કોષકેન્દ્ર ગુમાવે છે જેથી હિમોગ્લોબિન માટે વધુ જગ્યા મળે અને રુધિરની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા વધે.
લાદીસમ અધિચ્છદીય કોષો,મનુષ્યના પરિપક્વ શ્વેતકણો અને દેડકાના પરિપક્વ રક્તકણોમાં કોષકેન્દ્ર હાજર હોય છે.

(C) જનીનો આનુવંશિકતાના કાર્યાત્મક એકમો છે અને તે $DNA$ ના ખંડોના બનેલા હોય છે. આ $DNA$ અણુઓ હિસ્ટોન પ્રોટીન સાથે જોડાઈને રંગસૂત્ર તરીકે ઓળખાતી રચનાઓ બનાવે છે. તેથી,જનીનો સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષકેન્દ્રમાં આવેલા રંગસૂત્રો પર ભૌતિક રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.

(C) કોષવિભાજન દરમિયાન,ત્રાકતંતુઓ રંગસૂત્રના $Kinetochore$ (ગુણસૂત્રકણિકા) સાથે જોડાય છે.
$Kinetochore$ એ સેન્ટ્રોમિયર (પ્રાથમિક આકુંચન) ની બાજુઓ પર આવેલી નાની,તકતી જેવી રચનાઓ છે.
આ રચનાઓ રંગસૂત્રો સાથે ત્રાકતંતુઓના જોડાણ માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે,જે $Anaphase$ (ભાજનોત્તર અવસ્થા) દરમિયાન રંગસૂત્રોના ધ્રુવો તરફના સ્થળાંતર માટે આવશ્યક છે.

(B) રંગસૂત્રબિંદુના સ્થાનના આધારે રંગસૂત્રોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
$1$. $\text{મેટાસેન્ટ્રીક}$: રંગસૂત્રબિંદુ મધ્યમાં હોય છે, જેનાથી બે સમાન ભુજાઓ બને છે.
$2$. $\text{સબ}-\text{મેટાસેન્ટ્રીક}$: રંગસૂત્રબિંદુ મધ્યથી થોડું દૂર હોય છે, જેનાથી એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
$3$. $\text{એક્રોસેન્ટ્રીક}$: રંગસૂત્રબિંદુ અંત્યબિંદુની નજીક (સબ-ટર્મિનલ) હોય છે, જેનાથી એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બને છે.
$4$. $\text{ટીલોસેન્ટ્રીક}$: રંગસૂત્રબિંદુ રંગસૂત્રના છેડા પર (ટર્મિનલ) હોય છે.
તેથી, સબ-ટર્મિનલ રંગસૂત્રબિંદુ ધરાવતું રંગસૂત્ર $\text{એક્રોસેન્ટ્રીક}$ રંગસૂત્ર તરીકે ઓળખાય છે.

(B) રોબર્ટ બ્રાઉન એક સ્કોટિશ વનસ્પતિશાસ્ત્રી હતા જેમણે $1831$ માં વનસ્પતિ કોષોમાં $Nucleus$ (કોષકેન્દ્ર) ની શોધ કરી હતી. તેમણે માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ ઓર્કિડના કોષોનો અભ્યાસ કરતી વખતે આ રચનાનું અવલોકન કર્યું હતું. આ શોધ કોષવિજ્ઞાનમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ હતી.

(B) કોષ વિભાજન દરમિયાન,રંગસૂત્રોએ ધ્રુવો તરફ ખેંચાવા માટે સેન્ટ્રોમિયર પર આવેલા કાઇનેટોકોર દ્વારા સ્પિન્ડલ તંતુઓ સાથે જોડાવું પડે છે.
અકેન્દ્રી રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયરનો અભાવ હોય છે.
તે સ્પિન્ડલ તંતુઓ સાથે જોડાઈ શકતું ન હોવાથી,ભાજનાવસ્થા (anaphase) દરમિયાન તે બાળ કોષોમાં યોગ્ય રીતે વિભાજિત થઈ શકતું નથી.
પરિણામે,કોષ વિભાજનની પ્રક્રિયા દરમિયાન અકેન્દ્રી રંગસૂત્રો ઘણીવાર ખોવાઈ જાય છે અથવા નાશ પામે છે.

(D) રંગસૂત્રોનું વર્ગીકરણ સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે કરવામાં આવે છે:
$1$. મેટાસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે,જે $V$-આકાર બનાવે છે.
$2$. સબ-મેટાસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે,જે $L$-આકાર બનાવે છે.
$3$. એક્રોસેન્ટ્રીક: સેન્ટ્રોમિયર છેડાની નજીક હોય છે,જે $J$-આકાર બનાવે છે.
$4$. ટિલોસેન્ટ્રીક: સેન્ટ્રોમિયર અંતિમ છેડે હોય છે,જે $I$-આકાર બનાવે છે.
તેથી,$L$-આકારના રંગસૂત્રો સબ-મેટાસેન્ટ્રિક છે.

(D) કોષચક્રની અંતરાવસ્થા $(Interphase)$ દરમિયાન,આનુવંશિક દ્રવ્ય રંગસૂત્રજાળ $(Chromatin)$ તરીકે ઓળખાતા છૂટા,દોરી જેવા જાળા સ્વરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
લાઈટ માઈક્રોસ્કોપમાં વ્યક્તિગત રંગસૂત્રો જોઈ શકાતા નથી કારણ કે તે હજુ ઘટ્ટ થયેલા હોતા નથી.
જો કે,રંગસૂત્રજાળના અમુક ભાગો,જેને હિટરોક્રોમેટિન $(Heterochromatin)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે વધુ ઘટ્ટ રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે અને વધુ ઘેરા રંગે અભિરંજિત થાય છે,જેના કારણે તે કોષકેન્દ્રમાં સ્પષ્ટ ઘેરા ડાઘા તરીકે જોઈ શકાય છે.
ન્યુક્લિઓઝોમ અને રંગસૂત્રબિંદુ $(Centromeres)$ એવી રચનાઓ છે જેને સ્પષ્ટ રીતે ઓળખવા માટે ઉચ્ચ રિઝોલ્યુશન (જેમ કે ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપી) અથવા ચોક્કસ અભિરંજક પદ્ધતિઓની જરૂર પડે છે.

(B) કોષકેન્દ્રની શોધ સૌ પ્રથમ $1831$ માં $Robert\, Brown$ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
$Robert\, Hooke$ $1665$ માં કોષની શોધ માટે જાણીતા છે.
$Altmann$ એ કણાભસૂત્ર માટે 'bioblasts' શબ્દ આપ્યો હતો.
તેથી,સાચો જવાબ $Robert\, Brown$ છે.

(C) કોષકેન્દ્રપટલ બે સમાંતર પટલોનું બનેલું હોય છે,જેની વચ્ચેની જગ્યાને પરિકોષકેન્દ્રીય અવકાશ કહે છે. બાહ્ય પટલ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ સાથે જોડાયેલું હોય છે અને તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ આવેલા હોય છે. કોષકેન્દ્રપટલમાં ઘણી જગ્યાએ સૂક્ષ્મ છિદ્રો આવેલા હોય છે,જે તેના બંને પટલોના જોડાણથી બને છે. આ કોષકેન્દ્રીય છિદ્રો એવા માર્ગો છે જેના દ્વારા $RNA$ અને પ્રોટીન અણુઓનું કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ વચ્ચે બંને દિશામાં વહન થાય છે. આમ,કોષકેન્દ્રપટલ કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ વચ્ચે દ્રવ્યોની આપ-લેમાં મદદરૂપ થાય છે.

(A) રંગસૂત્રો એ પ્રાણી અને વનસ્પતિ કોષોના કોષકેન્દ્રમાં આવેલી દોરી જેવી રચનાઓ છે. દરેક રંગસૂત્ર પ્રોટીન અને $DNA$ (ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ) ના એક અણુનું બનેલું હોય છે. $DNA$ એ હિસ્ટોન નામના પ્રોટીન ફરતે ઘણી વખત ચુસ્ત રીતે વીંટળાયેલું હોય છે, જે તેને માળખાકીય આધાર આપે છે. તેથી, રંગસૂત્રોના મુખ્ય ઘટકો $DNA$ અને પ્રોટીન છે.

(C) રંગસૂત્રોને સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. $\text{મેટાસેન્ટ્રિક}$: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે, જે $V$-આકાર બનાવે છે।
$2$. $\text{સબ}-\text{મેટાસેન્ટ્રિક}$: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે, જે $L$-આકાર બનાવે છે।
$3$. $\text{એક્રોસેન્ટ્રિક}$: સેન્ટ્રોમિયર અંતની નજીક હોય છે, જે $J$-આકાર બનાવે છે।
$4$. $\text{ટિલોસેન્ટ્રિક}$: સેન્ટ્રોમિયર છેડા પર હોય છે, જે $I$-આકાર બનાવે છે।
તેથી, $L$-આકારના રંગસૂત્રને $\text{સબ}-\text{મેટાસેન્ટ્રિક}$ કહેવામાં આવે છે।

(C) સેન્ટ્રોમિયર (રંગસૂત્ર બિંદુ) એ રંગસૂત્રનો એક વિશિષ્ટ $DNA$ ક્રમ છે જે બે ભગિની રંગસૂત્રિકાઓને જોડે છે.
કોષ વિભાજન દરમિયાન,આ તે સ્થાન છે જ્યાં કાઈનેટોકોર જોડાય છે.
સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્ર પર એક સંકુચિત પ્રદેશ તરીકે દેખાતું હોવાથી,તેને $Primary \ constriction$ (પ્રાથમિક સંકોચન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
દ્વિતીય સંકોચન એ રંગસૂત્રના અન્ય પ્રદેશો છે જેમાં સેન્ટ્રોમિયરનો સમાવેશ થતો નથી.

(B) રંગસૂત્રનો આકાર મુખ્યત્વે કોષવિભાજનની ભાજનાવસ્થા (metaphase) દરમિયાન $Centromere$ (સેન્ટ્રોમિયર) ના સ્થાન દ્વારા નક્કી થાય છે.
$Centromere$ ના સ્થાનના આધારે,રંગસૂત્રોને મેટાસેન્ટ્રિક,સબ-મેટાસેન્ટ્રિક,એક્રોસેન્ટ્રિક અથવા ટીલોસેન્ટ્રિક તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.
$Centromere$ બે ભગિની રંગસૂત્રિકાઓ (sister chromatids) ને એકસાથે પકડી રાખે છે અને કાઇનેટોકોર દ્વારા ત્રાકતંતુઓ (spindle fibers) ના જોડાણ માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે.

(C) ભાજનોત્તરાવસ્થા દરમિયાન,રંગસૂત્રો કોષના વિરુદ્ધ ધ્રુવો તરફ ગતિ કરે છે.
આ ગતિ રંગસૂત્રબિંદુ $(Centromere)$ સાથે જોડાયેલા ત્રાકતંતુઓ દ્વારા થાય છે.
આ સ્થળાંતર દરમિયાન રંગસૂત્રનો આકાર રંગસૂત્રબિંદુના સ્થાન પર આધાર રાખે છે.
તેથી,રંગસૂત્રબિંદુ એ ભાજનોત્તરાવસ્થા દરમિયાન જોવા મળતા લાક્ષણિક આકારો (જેમ કે $V, L, J,$ અથવા $I$ આકાર) માટે જવાબદાર રચના છે.

(A) $Feulgen$ પ્રતિક્રિયા એ હિસ્ટોલોજી અને કોષવિજ્ઞાનમાં કોષના કોષકેન્દ્રમાં રહેલા રંગસૂત્રીય દ્રવ્ય અથવા $DNA$ ને શોધવા માટે વપરાતી એક વિશિષ્ટ અભિરંજન પદ્ધતિ છે.
આ પ્રક્રિયામાં $DNA$ નું મંદ એસિડ દ્વારા જળવિભાજન કરવામાં આવે છે,જે ડીઓક્સિરાઈબોઝ શર્કરા પર રહેલા આલ્ડિહાઈડ સમૂહોને મુક્ત કરે છે.
ત્યારબાદ આ આલ્ડિહાઈડ સમૂહો શિફના પ્રક્રિયક ($Schiff's$ $reagent$) સાથે પ્રક્રિયા કરીને ઘેરો જાંબલી કે મેજેન્ટા રંગ આપે છે.
આ પ્રક્રિયામાં $DNA$ એ મુખ્ય લક્ષ્ય અણુ હોવાથી,સાચો જવાબ $DNA$ છે.

(B) '$chromosome$' (રંગસૂત્ર) શબ્દ જર્મન શરીરરચનાશાસ્ત્રી $Heinrich \ Waldeyer$ દ્વારા $1888$ માં આપવામાં આવ્યો હતો.
$Balbiani$ પોલિટિન રંગસૂત્રોની શોધ માટે જાણીતા છે.
$Sutton$ રંગસૂત્રીય વારસાગમનવાદ (Chromosomal Theory of Inheritance) માટે જાણીતા છે.
$Purkinje$ '$protoplasm$' (જીવરસ) શબ્દ આપવા માટે જાણીતા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) ઈડ્યોગ્રામ $(Idiogram)$ એ કોઈ પણ જાતિના રંગસૂત્રોની આકૃતિમય રજૂઆત છે. તે રંગસૂત્રોના આકાર,કદ અને બેન્ડિંગ પેટર્નને પ્રમાણિત ક્રમમાં દર્શાવે છે. જ્યારે કેન્દ્રપ્રરૂપ $(Karyotype)$ એ વ્યક્તિના રંગસૂત્રોના વાસ્તવિક સેટને દર્શાવે છે,ત્યારે ઈડ્યોગ્રામ એ તે કેન્દ્રપ્રરૂપની આલેખકીય અથવા આકૃતિમય રજૂઆત છે.

(C) જે રંગસૂત્રમાં ગુણસૂત્રબિંદુ (સેન્ટ્રોમિયર) બરાબર મધ્યમાં આવેલું હોય અને બે સમાન ભુજાઓ બનાવતું હોય,તેને $Metacentric$ (મેટાસેન્ટ્રિક) રંગસૂત્ર કહે છે.
$Submetacentric$ (સબમેટાસેન્ટ્રિક) રંગસૂત્રમાં,ગુણસૂત્રબિંદુ મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે.
$Acrocentric$ (એક્રોસેન્ટ્રિક) રંગસૂત્રમાં,ગુણસૂત્રબિંદુ એક છેડાની નજીક આવેલું હોય છે.
$Telocentric$ (ટિલોસેન્ટ્રિક) રંગસૂત્રમાં,ગુણસૂત્રબિંદુ રંગસૂત્રના અંતિમ છેડે આવેલું હોય છે.

(C) $SAT$ રંગસૂત્ર (સેટેલાઈટ રંગસૂત્ર) એ એવું રંગસૂત્ર છે જે પ્રાથમિક સંકોચન (સેન્ટ્રોમિયર) ઉપરાંત દ્વિતિય સંકોચન ધરાવે છે.
દ્વિતિય સંકોચનથી આગળના રંગસૂત્રના ભાગને સેટેલાઈટ $(SAT)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સેટેલાઈટ વિસ્તાર અત્યંત પુનરાવર્તિત $DNA$ શૃંખલાઓનો બનેલો હોય છે,જે ઘણીવાર કોષકેન્દ્રિકા (nucleolus) ના નિર્માણમાં ભાગ લે છે.

(C) ન્યુક્લિયોપોર કોમ્પ્લેક્સ એ એક વિશાળ પ્રોટીનયુક્ત રચના છે જે કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ વચ્ચે અણુઓના પરિવહનનું નિયમન કરે છે.
ન્યુક્લિયોપ્લાઝમિન એ એક જાણીતું ન્યુક્લિયર ચેપરોન પ્રોટીન છે જે ચોક્કસ ન્યુક્લિયર લોકલાઇઝેશન સિગ્નલ $(NLS)$ ધરાવે છે.
આ પ્રોટીન ન્યુક્લિયોપોર કોમ્પ્લેક્સ દ્વારા સક્રિય રીતે કોષકેન્દ્રમાં વહન પામે છે,જે અન્ય દ્રવ્યોની અવરજવરને સરળ બનાવે છે અથવા વાહક તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,ન્યુક્લિયોપોર મારફતે દ્રવ્યોની અવરજવર ન્યુક્લિયોપ્લાઝમિન દ્વારા સાનુકૂલિત થાય છે.

(A) ફ્યુઅલજન પ્રક્રિયા એ રોબર્ટ ફ્યુઅલજન દ્વારા શોધાયેલી એક અભિરંજન પદ્ધતિ છે.
તેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને કોષના કોષકેન્દ્રમાં રહેલા રંગસૂત્રીય દ્રવ્ય અથવા $DNA$ ને ઓળખવા માટે થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં $DNA$ નું મંદ એસિડ દ્વારા જળવિભાજન કરવામાં આવે છે,જે આલ્ડિહાઇડ સમૂહોને મુક્ત કરે છે,જે ત્યારબાદ શિફના પ્રક્રિયક (Schiff's reagent) સાથે પ્રક્રિયા કરીને જાંબલી (magenta) રંગ આપે છે.
તેથી,તે $DNA$ માટેની એક વિશિષ્ટ હિસ્ટોકેમિકલ કસોટી છે.

(A) 'રંગસૂત્ર' $(Chromosome)$ શબ્દ જર્મન શરીરરચનાશાસ્ત્રી $Heinrich \ von \ Waldeyer$ દ્વારા $1888$ માં આપવામાં આવ્યો હતો.
રંગસૂત્રો એ ક્રોમેટિનના અત્યંત ઘટ્ટ સ્વરૂપો છે,જે $DNA$ અને હિસ્ટોન પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે,જે કોષ વિભાજન દરમિયાન સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે.
$Waldeyer$ એ આ શબ્દ ગ્રીક શબ્દો 'chroma' (રંગ) અને 'soma' (શરીર) પરથી આપ્યો હતો,કારણ કે આ રચનાઓ અભિરંજકો દ્વારા સરળતાથી રંગી શકાય છે.

(B) ફ્યુલજન પ્રતિક્રિયા એ કોષકેન્દ્રમાં રંગસૂત્ર દ્રવ્ય અથવા $DNA$ ને ઓળખવા માટે વપરાતી એક અભિરંજન પદ્ધતિ છે.
આ પદ્ધતિમાં,પેશીને મંદ એસિડ જળવિભાજન (સામાન્ય રીતે $HCl$ સાથે) માંથી પસાર કરવામાં આવે છે,જે $DNA$ માંથી પ્યુરિન બેઈઝને દૂર કરે છે.
આ પ્રક્રિયા ડિઓક્સિરીબોઝ શર્કરાના આલ્ડિહાઈડ સમૂહ $(-CHO)$ ને ખુલ્લો કરે છે.
ત્યારબાદ સ્કીફ પ્રક્રિયક આ ખુલ્લા થયેલા આલ્ડિહાઈડ સમૂહો સાથે પ્રક્રિયા કરીને મેજેન્ટા રંગનું સંયોજન બનાવે છે,જેનાથી $DNA$ અભિરંજિત થાય છે.

(A) કોષકેન્દ્રમાં રંગસૂત્રદ્રવ્યના સ્વરૂપમાં આનુવંશિક દ્રવ્ય હોય છે,જે $DNA$ અને હિસ્ટોન પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે.
ફોસ્ફેટ સમૂહોની હાજરીને કારણે $DNA$ સ્વભાવે એસિડિક હોય છે,જ્યારે હિસ્ટોન પ્રોટીન બેઝિક હોય છે.
રંગસૂત્રદ્રવ્યના એસિડિક સ્વભાવને કારણે,તે બેઝિક રંગકો (જેમ કે એસિટોકાર્માઈન,મિથાઈલીન બ્લુ અથવા સેફ્રાનિન) પ્રત્યે પ્રબળ આકર્ષણ ધરાવે છે.
તેથી,કોષકેન્દ્રને બેઝિક રંગકો દ્વારા શ્રેષ્ઠ રીતે અભિરંજિત કરી શકાય છે.

(D) કેરિયોપ્લાઝમિક ઇન્ડેક્સ $(K.I.)$,જેને ન્યુક્લિયોપ્લાઝમિક રેશિયો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે કોષકેન્દ્રના કદ $(V_n)$ અને કોષરસના કદ $(V_c)$ ના ગુણોત્તર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
ગાણિતિક રીતે,તે $K.I. = \frac{V_n}{V_c}$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આ ઇન્ડેક્સ કોષની ચયાપચયની પ્રવૃત્તિ અને કોષના કદને નિર્ધારિત કરવામાં મદદ કરે છે. $K.I.$ નું ઊંચું મૂલ્ય કોષરસની સાપેક્ષમાં વધુ સક્રિય કોષકેન્દ્ર સૂચવે છે.

(D) કોષકેન્દ્રના અભ્યાસને $Karyology$ (કેરિયોલોજી) કહેવામાં આવે છે.
$Neurology$ (ન્યુરોલોજી) એ ચેતાતંત્રનો અભ્યાસ છે.
$Mycology$ (માયકોલોજી) એ ફૂગનો અભ્યાસ છે.
$Rhinology$ (રાયનોલોજી) એ નાક અને તેના રોગોનો અભ્યાસ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) કોષકેન્દ્રની શોધ સૌપ્રથમ સ્કોટિશ વનસ્પતિશાસ્ત્રી $Robert \ Brown$ દ્વારા $1831$ માં કરવામાં આવી હતી. તેમણે ઓર્કિડના મૂળના કોષોનો અભ્યાસ કરતી વખતે તેનું અવલોકન કર્યું હતું. $Robert \ Hooke$ એ $1665$ માં કોષની શોધ કરવા માટે જાણીતા છે.

(B) કોષકેન્દ્રનું વર્ણન સૌપ્રથમ સ્કોટિશ વનસ્પતિશાસ્ત્રી $Robert \ Brown$ દ્વારા $1831$ માં કરવામાં આવ્યું હતું.
તેમણે ઓર્કિડના મૂળના કોષોનો અભ્યાસ કરતી વખતે તેનું અવલોકન કર્યું હતું.
રોબર્ટ હૂક કોષની શોધ માટે જાણીતા છે,જ્યારે પરકિન્જેએ 'જીવરસ' (protoplasm) શબ્દ આપ્યો હતો.

(A) $\text{કોષકેન્દ્ર}$ એ મુખ્ય અંગિકા છે જે કોષનું જનીનદ્રવ્ય $(DNA)$ ધરાવે છે. તે કોષીય પ્રવૃત્તિઓ માટે નિયંત્રણ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે. જોકે કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ પણ પોતાનું $DNA$ ધરાવે છે, પરંતુ આપેલા વિકલ્પોમાંથી $\text{કોષકેન્દ્ર}$ એ સાચો જવાબ છે.

(D) કોષકેન્દ્રમાં રંગસૂત્રદ્રવ્ય (chromatin) નામની દોરી જેવી રચનાઓ હોય છે,જે કોષ વિભાજન દરમિયાન ઘટ્ટ થઈને રંગસૂત્રો બનાવે છે. રંગસૂત્રો મુખ્યત્વે $DNA$ અને હિસ્ટોન પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે. કોષકેન્દ્રિકા એ રીબોઝોમ સંશ્લેષણમાં ભાગ લે છે અને કોષકેન્દ્રરસ એ પ્રવાહી માધ્યમ છે,જ્યારે રંગસૂત્ર એ કોષકેન્દ્રમાં $DNA$ ને ઘટ્ટ સ્વરૂપમાં ધરાવતી વિશિષ્ટ રચના છે.

(B) $\text{કોષકેન્દ્ર}$ ને ઘણીવાર કોષનું 'નિયંત્રણ કેન્દ્ર' અથવા 'મગજ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।
તેમાં આનુવંશિક દ્રવ્ય $(DNA)$ હોય છે જે ચયાપચય, પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને કોષ વિભાજન સહિતની તમામ કોષીય પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરે છે।
તેથી, તે કોષના કાર્યોનું સંકલન કરે છે।

(C) સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,$DNA$ મુખ્યત્વે કોષકેન્દ્રની અંદર જોવા મળે છે,જ્યાં તે રંગસૂત્રોમાં ગોઠવાયેલું હોય છે. જોકે,$DNA$ કોષરસમાં આવેલા અંગિકાઓ જેવા કે કણાભસૂત્ર અને હરિતકણમાં પણ જોવા મળે છે. તેથી,$DNA$ કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ બંનેમાં હાજર હોય છે.

(B) સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,જનીનીક પદાર્થ $(DNA)$ કોષકેન્દ્રની અંદર રંગસૂત્રો તરીકે ઓળખાતી રચનાઓમાં આયોજિત થયેલ હોય છે.
દરેક રંગસૂત્ર હિસ્ટોન પ્રોટીન સાથે વીંટળાયેલા $DNA$ ના એક લાંબા અણુનું બનેલું હોય છે.
આ આયોજન કોષ વિભાજન દરમિયાન જનીનીક માહિતીના સંગ્રહ અને વ્યવસ્થિત વહેંચણી માટે મદદરૂપ થાય છે.

(A) રંગસૂત્રોને સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. $Metacentric$ (મેટાસેન્ટ્રિક): સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં આવેલું હોય છે,જે બે સમાન ભુજાઓ બનાવે છે.
$2$. $Submetacentric$ (સબમેટાસેન્ટ્રિક): સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે,જેના પરિણામે એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
$3$. $Acrocentric$ (એક્રોસેન્ટ્રિક): સેન્ટ્રોમિયર એક છેડાની નજીક હોય છે,જેનાથી એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બને છે.
$4$. $Telocentric$ (ટિલોસેન્ટ્રિક): સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના અંતિમ છેડે આવેલું હોય છે.
તેથી,જે રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય તેને $Metacentric$ કહે છે.

(A) રંગસૂત્રદ્રવ્ય એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતા $DNA$,હિસ્ટોન અને બિન-હિસ્ટોન પ્રોટીનનું સંકુલ છે.
જ્યારે $DNA$,હિસ્ટોન અને બિન-હિસ્ટોન પ્રોટીન એ રંગસૂત્રદ્રવ્યના બંધારણીય ઘટકો છે,ત્યારે $mRNA$ (મેસેન્જર $RNA$) એ રંગસૂત્રદ્રવ્યનો બંધારણીય ઘટક નથી.
$mRNA$ નું સંશ્લેષણ પ્રત્યાંકન (transcription) દરમિયાન થાય છે અને તે કોષકેન્દ્રરસ અથવા કોષરસમાં જોવા મળે છે,તે રંગસૂત્રદ્રવ્યના બંધારણનો કાયમી ભાગ નથી.

(C) સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનને આધારે રંગસૂત્રોના ચાર પ્રકારો પાડવામાં આવે છે. આ પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
$1$. મેટાસેન્ટ્રિક (Metacentric): સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રની મધ્યમાં હોય છે.
$2$. સબ-મેટાસેન્ટ્રિક (Sub-metacentric): સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે.
$3$. એક્રોસેન્ટ્રિક (Acrocentric): સેન્ટ્રોમિયર અંત ભાગની નજીક હોય છે.
$4$. ટીલોસેન્ટ્રિક (Telocentric): સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના છેડે (અંતિમ ભાગે) હોય છે.