Nucleus and Chromosomes Questions in Gujarati

(B) કેટલાંક રંગસૂત્રો ચોક્કસ સ્થાને અરંજિત દ્વિતીયક સંકોચન ધરાવે છે. આ રચના નાના ટુકડા જેવી દેખાય છે જેને $Satellite$ (સેટેલાઈટ) કહેવામાં આવે છે. જે રંગસૂત્રોમાં આવી રચના જોવા મળે છે તેને $SAT$-રંગસૂત્રો કહે છે.

(B) પુખ્ત માનવ $RBC$ (રક્તકણ) માં કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે. આ અનુકૂલનને કારણે હિમોગ્લોબિન માટે વધુ જગ્યા મળે છે,જે કોષની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે. $WBC$ (શ્વેતકણ) માં કોષકેન્દ્ર હોય છે,ચેતાકોષમાં સ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર જોવા મળે છે,અને ચાલની નલિકા એ વનસ્પતિ કોષ છે,માનવ કોષ નથી.

(C) એક્રોસેન્ટ્રિક $(Acrocentric)$ રંગસૂત્રમાં,સેન્ટ્રોમિયર તેના છેડાની નજીક આવેલું હોય છે,જે એક અત્યંત ટૂંકી ભૂજા અને એક ખૂબ જ લાંબી ભૂજા બનાવે છે.
મેટાસેન્ટ્રિક $(Metacentric)$ રંગસૂત્રોમાં,સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે,જે બે સમાન ભૂજાઓ બનાવે છે.
સબમેટાસેન્ટ્રિક $(Submetacentric)$ રંગસૂત્રોમાં,સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે,જેના પરિણામે એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભૂજા બને છે.
ટિલોસેન્ટ્રિક $(Telocentric)$ રંગસૂત્રોમાં,સેન્ટ્રોમિયર અંતિમ છેડા પર હોય છે.

(C) સૅટેલાઇટ એ રંગસૂત્રનો એક નાનો ભાગ છે જે ગૌણ સંકોચન (secondary constriction) દ્વારા રંગસૂત્રના મુખ્ય ભાગથી અલગ પડે છે.
જે રંગસૂત્રોમાં આ રચના જોવા મળે છે તેને $SAT$-રંગસૂત્રો કહેવામાં આવે છે.
આ સામાન્ય રીતે એક્રોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રોમાં જોવા મળે છે,જ્યાં ગૌણ સંકોચન એક છેડાની નજીક હોય છે,જેના પરિણામે એક નાની ગાંઠ જેવી રચના બને છે જેને સૅટેલાઇટ કહેવાય છે.

(A) કોષકેન્દ્ર પટલ બે સમાંતર પટલોનું બનેલું હોય છે,જેની વચ્ચે $10$ થી $50 \ nm$ જેટલી જગ્યા હોય છે,જેને પરિકોષકેન્દ્રીય અવકાશ (perinuclear space) કહેવામાં આવે છે. આ અવકાશ કોષકેન્દ્રની અંદર રહેલા દ્રવ્યો અને કોષરસના દ્રવ્યો વચ્ચે અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) કોષકેન્દ્રીકા એ કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી એક ગોળાકાર રચના છે. તે પટલમય અંગિકા નથી. કોષકેન્દ્રીકાનું મુખ્ય કાર્ય રિબોઝોમલ $-RNA$ $(rRNA)$ નું સક્રિય સંશ્લેષણ કરવાનું છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) દરેક રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયરની બાજુઓ પર રકાબી જેવી રચના આવેલી હોય છે,જેને $Kinetochore$ (કાઈનેટોકોર) કહેવામાં આવે છે.
કોષ વિભાજન દરમિયાન આ રચનાઓ સ્પિન્ડલ તંતુઓ (તર્કુ તંતુઓ) ના જોડાણ માટેના સ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) કોષકેન્દ્રછિદ્રો એ જટિલ પ્રોટીન બંધારણો છે જે કોષકેન્દ્રપટલ પર આવેલા હોય છે. તે કોષકેન્દ્રરસ અને કોષરસ વચ્ચે અણુઓના વહન માટે પસંદગીયુક્ત માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે. $RNA$ અને પ્રોટીન અણુઓ એ મુખ્ય પદાર્થો છે જે આ છિદ્રો દ્વારા બંને દિશામાં ગતિ કરે છે. $DNA$ કોષકેન્દ્રની અંદર જ રહે છે,અને લિપીડ અણુઓ એ પટલના બંધારણનો ભાગ છે,જે છિદ્રો દ્વારા વહન પામતા નથી.

(D) કોષકેન્દ્ર એ પટલમય અંગિકા છે જે કોષનું આનુવંશિક દ્રવ્ય ધરાવે છે.
તેની રચના નીચેના ઘટકોની બનેલી છે:
$1$. કોષકેન્દ્રપટલ: બેવડા પટલની બનેલી રચના જે કોષકેન્દ્રને આવરે છે.
$2$. કોષકેન્દ્રરસ: કોષકેન્દ્રની અંદર રહેલું ઘટ્ટ,પ્રોટીનયુક્ત પ્રવાહી.
$3$. કોષકેન્દ્રિકા: રીબોઝોમ સંશ્લેષણમાં ભાગ લેતી ગોળાકાર રચના.
$4$. રંગસૂત્રદ્રવ્ય (Chromatin): $DNA$ અને પ્રોટીનનું બનેલું દોરી જેવું જાળું.
આપેલા તમામ વિકલ્પો કોષકેન્દ્રના મુખ્ય ભાગો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) આકૃતિમાં એક રંગસૂત્ર દર્શાવવામાં આવ્યું છે જેમાં અંતમાં સૅટેલાઇટ રચના જોવા મળે છે.
આ રંગસૂત્રમાં,સેન્ટ્રોમિયર એક છેડાની ખૂબ નજીક આવેલું છે,જે એક્રોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રની લાક્ષણિકતા છે.
ટૂંકી ભુજાના છેડે આવેલી નાની,ગોળાકાર રચનાને સૅટેલાઇટ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,'$a$' એ સૅટેલાઇટ દર્શાવે છે અને રંગસૂત્રનો પ્રકાર એક્રોસેન્ટ્રિક છે.

(B) ટિલોસેન્ટ્રિક $(telocentric)$ રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના અંતિમ છેડે આવેલું હોય છે,જેના પરિણામે એક જ ભૂજા (arm) બને છે.
- મેટાસેન્ટ્રિક $(metacentric)$ રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે,જે બે સમાન ભૂજાઓ બનાવે છે.
- સબ-મેટાસેન્ટ્રિક $(submetacentric)$ રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે,જેનાથી એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભૂજા બને છે.
- એક્રોસેન્ટ્રિક $(acrocentric)$ રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર છેડાની નજીક હોય છે,જે એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભૂજા બનાવે છે.
તેથી,ટિલોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રની સાચી લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના છેડે આવેલું હોય છે.

(C) સેન્ટ્રોમિયરનું સ્થાન રંગસૂત્રનો આકાર અને પ્રકાર નક્કી કરે છે:
$1$. $\text{મેટાસેન્ટ્રિક}$: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે, જેનાથી બે સમાન ભુજાઓ બને છે.
$2$. $\text{સબ}-\text{મેટાસેન્ટ્રિક}$: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડું દૂર હોય છે, જેનાથી એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
$3$. $\text{એક્રોસેન્ટ્રિક}$: સેન્ટ્રોમિયર છેડાની નજીક હોય છે, જેનાથી એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બને છે.
$4$. $\text{ટીલોસેન્ટ્રિક}$: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના અંતિમ છેડા પર આવેલું હોય છે, જેનાથી માત્ર એક જ ભુજા બને છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) The $\text{કોષકેન્દ્ર}$ is known as the regulatory center of the cell because it contains the genetic material $(DNA)$.
It controls all cellular activities, including metabolism, protein synthesis, growth, and cell division, by regulating gene expression.
Therefore, the correct option is $D$.

(D) પુખ્ત સસ્તન પ્રાણીઓના રક્તકણો $(RBCs)$ માં કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે,જેથી હિમોગ્લોબિન માટે વધુ જગ્યા મળે અને કોષની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા વધે.
શ્વેતકણ,પેરામિશિયમ અને અમીબા એ બધા કોષકેન્દ્ર ધરાવતા કોષો છે.

(B) કોષકેન્દ્ર એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકા છે.
તે નીચેના ઘટકો ધરાવે છે:
$1$. કોષકેન્દ્રપટલ: કોષકેન્દ્રને આવરતું બેવડું પટલમય બંધારણ.
$2$. કોષકેન્દ્રરસ: કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલું ઘટ્ટ પ્રવાહી માધ્યમ,જેમાં રંગસૂત્રદ્રવ્ય અને કોષકેન્દ્રિકા આવેલા હોય છે.
$3$. કોષકેન્દ્રિકા: કોષકેન્દ્રરસમાં આવેલી ગોળાકાર રચના જે રીબોઝોમના સંશ્લેષણમાં ભાગ લે છે.
$4$. રંગસૂત્રદ્રવ્ય: $DNA$ અને પ્રોટીનનું બનેલું દોરી જેવું જાળીદાર બંધારણ.
કોષરસ એ કોષકેન્દ્રની બહાર આવેલું જેલી જેવું દ્રવ્ય છે જે આખા કોષમાં ભરાયેલું હોય છે,અને તે કોષકેન્દ્રનો ભાગ નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(C) કોષકેન્દ્ર એ કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોય છે,જે બે સમાંતર પટલોનું બનેલું છે અને તેમની વચ્ચે અવકાશ (પરિકોષકેન્દ્રીય અવકાશ) હોય છે. આ રચના કોષકેન્દ્રની અંદર રહેલા દ્રવ્યો અને કોષરસ વચ્ચે અવરોધ બનાવે છે. તેથી,બેવડા પડવાળી રચના એ કોષકેન્દ્રપટલ છે.

(C) કોષકેન્દ્રપટલ બે સમાંતર પટલોનું બનેલું હોય છે,જેની વચ્ચે રહેલા અવકાશને પરિકોષકેન્દ્રિય અવકાશ $(10-50 \ nm)$ કહેવામાં આવે છે.
આ અવકાશ કોષકેન્દ્રરસને કોષરસથી અલગ કરે છે અને કોષકેન્દ્રની રચનાત્મક અખંડિતતા જાળવી રાખે છે.

(C) કોષકેન્દ્રપટલ બે સમાંતર પટલોનું બનેલું હોય છે,જેની વચ્ચેની જગ્યાને પરિકોષકેન્દ્રીય અવકાશ કહે છે.
આ પટલોમાં નાના છિદ્રો આવેલા હોય છે,જે બંને કોષકેન્દ્ર પટલોના જોડાણથી બને છે.
આને કોષકેન્દ્ર છિદ્ર કહેવામાં આવે છે.
કોષકેન્દ્ર છિદ્રો એ માર્ગો છે જેના દ્વારા કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ વચ્ચે $RNA$ અને પ્રોટીન અણુઓની બંને દિશામાં હેરફેર થાય છે.

(C) કોષકેન્દ્રરસ (અથવા ન્યુક્લિયર મેટ્રિક્સ) એ કોષકેન્દ્રપટલની અંદર આવેલું ઘટ્ટ,પ્રોટીનયુક્ત પ્રવાહી છે. તે મુખ્યત્વે બે ઘટકો ધરાવે છે:
$1$. કોષકેન્દ્રિકા (Nucleolus),જે ગોળાકાર રચના છે અને રીબોઝોમ સંશ્લેષણમાં ભાગ લે છે.
$2$. રંગસૂત્ર દ્રવ્ય (Chromatin),જે $DNA$ અને હિસ્ટોન પ્રોટીનનું બનેલું છે અને કોષ વિભાજન દરમિયાન સંકોચાઈને રંગસૂત્રો બનાવે છે.
તેથી,કોષકેન્દ્રરસમાં કોષકેન્દ્રિકા અને રંગસૂત્ર દ્રવ્યનો સમાવેશ થાય છે.

(B) કોષકેન્દ્રિકા આયોજન વિસ્તાર $(NOR)$ એ રંગસૂત્રનો એક વિશિષ્ટ ભાગ છે જે રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ માટેના જનીનો ધરાવે છે.
આ વિસ્તાર કોષકેન્દ્રની અંદર કોષકેન્દ્રિકાના સંશ્લેષણ અને આયોજન માટે જવાબદાર છે.
તેથી,રંગસૂત્રના કોષકેન્દ્રિકા આયોજન વિસ્તાર પર કોષકેન્દ્રિકાનું નિર્માણ થાય છે.

(A) કોષકેન્દ્રિકા એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષકેન્દ્રમાં આવેલી પટલવિહીન રચના છે.
તે રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ ના સંશ્લેષણ અને પ્રક્રિયા માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે.
તેથી,કોષકેન્દ્રિકાને ઘણીવાર કોષની 'રિબોઝોમ ફેક્ટરી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) રંગસૂત્ર દ્રવ્ય એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતા $DNA$ અને પ્રોટીનનું સંકુલ છે.
તે $DNA$,હિસ્ટોન તરીકે ઓળખાતા બેઝિક પ્રોટીન અને બિન-હિસ્ટોન રંગસૂત્રીય પ્રોટીનનું બનેલું છે.
જોકે પ્રત્યાંકન (transcription) દરમિયાન $RNA$ રંગસૂત્ર દ્રવ્ય સાથે સંકળાયેલ હોઈ શકે છે,પરંતુ તે રંગસૂત્ર દ્રવ્યના બંધારણીય ઘટક તરીકે ગણાતું નથી.
તેથી,તેનું સાચું બંધારણ $DNA$,હિસ્ટોન પ્રોટીન અને બિન-હિસ્ટોન પ્રોટીન છે.

(B) કોષચક્રની આંતરાવસ્થા (interphase) દરમિયાન,$DNA$ ઘટ્ટ રંગસૂત્રોમાં સંઘનિત થયેલ હોતું નથી. તેના બદલે,તે કોષકેન્દ્રમાં $DNA$ અને પ્રોટીનનું એક છૂટું,દોરી જેવું જાળું બનાવે છે,જેને રંગસૂત્ર દ્રવ્ય (Chromatin) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે કોષ વિભાજન માટે તૈયાર થાય છે,ત્યારે આ રંગસૂત્ર દ્રવ્ય સંઘનિત થઈને સ્પષ્ટ રંગસૂત્રો બનાવે છે.

(C) સેન્ટ્રોમિયર એ રંગસૂત્રનું પ્રાથમિક સંકોચન છે.
સેન્ટ્રોમિયરની બાજુઓ પર રકાબી જેવી રચનાઓ આવેલી હોય છે જેને કાઇનેટોકોર કહેવામાં આવે છે.
કોષ વિભાજન (સમભાજન અને અર્ધીકરણ) દરમિયાન આ રચનાઓ સ્પિન્ડલ તંતુઓ (તર્કુ તંતુઓ) ના જોડાણ માટેના સ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) કોષ વિભાજન દરમિયાન રંગસૂત્રનો આકાર સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાન પર આધાર રાખે છે.
$1$. $\text{મેટાસેન્ટ્રિક}$ રંગસૂત્ર: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં આવેલું હોય છે, જેનાથી બે સમાન ભુજાઓ બને છે.
$2$. $\text{સબમેટાસેન્ટ્રિક}$ રંગસૂત્ર: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે, જેના પરિણામે એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
$3$. $\text{એક્રોસેન્ટ્રિક}$ રંગસૂત્ર: સેન્ટ્રોમિયર છેડાની નજીક હોય છે, જેનાથી એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બને છે.
$4$. $\text{ટિલોસેન્ટ્રિક}$ રંગસૂત્ર: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના અંતિમ છેડે આવેલું હોય છે.
તેથી, સાચો જવાબ $\text{મેટાસેન્ટ્રિક}$ છે.

(C) સબમેટા સેન્ટ્રિક રંગસૂત્રમાં,સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના મધ્યભાગથી સહેજ દૂર આવેલું હોય છે,જેના પરિણામે એક ટૂંકી ભુજા અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
- મેટા સેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે.
- સબમેટા સેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી સહેજ દૂર હોય છે.
- એક્રોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર અંત ભાગની નજીક હોય છે.
- ટીલોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના છેડે હોય છે.

(D) કેટલાક રંગસૂત્રોમાં ચોક્કસ સ્થાને બિન-રંજિત દ્વિતીયક સંકોચન જોવા મળે છે. આ રચના નાના ટુકડા જેવી દેખાય છે જેને $Satellite$ (સેટેલાઇટ) કહેવામાં આવે છે.

(C) રંગસૂત્રોનું વર્ગીકરણ સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે કરવામાં આવે છે:
$1$. $(a)$ એક્રોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના અંતઃભાગની નજીક હોય છે,જેના પરિણામે એક ખૂબ જ ટૂંકી અને એક ખૂબ જ લાંબી ભુજા બને છે। તેથી,$(a)-(r)$.
$2$. $(b)$ ટીલોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના છેડે (અંતિમ ભાગે) હોય છે। તેથી,$(b)-(s)$.
$3$. $(c)$ સબમેટાસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના મધ્યભાગથી સહેજ દૂર હોય છે,જેનાથી એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બને છે। તેથી,$(c)-(p)$.
$4$. $(d)$ મેટાસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના મધ્યમાં હોય છે,જે બે સમાન ભુજાઓ બનાવે છે। તેથી,$(d)-(q)$.
આમ,સાચી જોડ $(a)-(r), (b)-(s), (c)-(p), (d)-(q)$ છે।

(A) કોષકેન્દ્રપટલ બે સમાંતર પટલોનું બનેલું છે,જેની વચ્ચેની જગ્યાને પરિકોષકેન્દ્રીય અવકાશ કહે છે.
આ પટલોમાં અમુક સ્થાને સૂક્ષ્મ છિદ્રો આવેલા હોય છે,જેને કોષકેન્દ્ર છિદ્રો કહે છે,જે બંને પટલોના જોડાણથી બને છે.
આ કોષકેન્દ્ર છિદ્રો કોષકેન્દ્રરસ અને કોષરસ વચ્ચે $RNA$ અને પ્રોટીન અણુઓની બંને દિશામાં હેરફેર માટેના માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,વિધાન $(S)$ અને કારણ $(R)$ બંને સાચા છે અને $R$ એ $S$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(B) વિધાન $S$ સાચું છે કારણ કે સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે રંગસૂત્રોના ચાર પ્રકાર (મેટાસેન્ટ્રિક,સબ-મેટાસેન્ટ્રિક,એક્રોસેન્ટ્રિક અને ટીલોસેન્ટ્રિક) પાડવામાં આવે છે.
કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે સેન્ટ્રોમિયર એ રંગસૂત્ર પરનું પ્રાથમિક સંકોચન છે અને તેમાં કાઇનેટોકોર નામની રકાબી જેવી રચનાઓ આવેલી હોય છે.
જોકે,કારણ $R$ એ સેન્ટ્રોમિયરની રચના સમજાવે છે,જ્યારે વિધાન $S$ તેના સ્થાનના આધારે વર્ગીકરણ સમજાવે છે. તેથી,$R$ એ $S$ ની સીધી સમજૂતી નથી.

(D) કોષકેન્દ્રિકા એ સક્રિય રીબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ ના સંશ્લેષણનું સ્થાન છે. તે કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી પટલવિહીન ગોળાકાર રચના છે. જોકે કોષકેન્દ્રિકા રંગસૂત્રોના ન્યુક્લિઓલર ઓર્ગેનાઈઝર પ્રદેશો સાથે સંકળાયેલી હોય છે (જેમાં $rRNA$ માટેના $DNA$ કોડિંગ હોય છે),પરંતુ કોષકેન્દ્રિકા પોતે મુખ્યત્વે $rRNA$ અને પ્રોટીનથી બનેલી હોય છે. $DNA$ કોષકેન્દ્રના કોષકેન્દ્રરસમાં હોય છે,કોષકેન્દ્રિકાની અંદર નહીં. તેથી,વિધાન $S$ ખોટું છે અને કારણ $R$ સાચું છે.

(C) સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે રંગસૂત્રોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
$1$. મેટાસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે,જે બે સમાન ભુજાઓ બનાવે છે.
$2$. સબમેટાસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યભાગથી સહેજ દૂર હોય છે,જેના પરિણામે એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
$3$. એક્રોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર છેડાની નજીક હોય છે,જે એક અત્યંત ટૂંકી અને એક અત્યંત લાંબી ભુજા બનાવે છે.
$4$. ટેલોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના અંતિમ છેડે હોય છે.
તેથી,'એક્રોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના છેડે આવેલ છે' તે વિધાન ખોટું છે કારણ કે તે ટેલોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રનું વર્ણન કરે છે. કાઇનેટોકોર એ સેન્ટ્રોમિયરની બાજુઓ પર આવેલી રકાબી જેવી રચના છે.

(D) આકૃતિ કોષકેન્દ્રની રચના દર્શાવે છે. '$a$' તરીકે નિર્દેશિત ભાગ કોષકેન્દ્રપટલ પર આવેલા નાના છિદ્રો દર્શાવે છે,જેને કોષકેન્દ્ર છિદ્રો (nuclear pores) કહેવામાં આવે છે.
આ કોષકેન્દ્ર છિદ્રો બે કોષકેન્દ્રપટલના જોડાણથી બને છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય કોષકેન્દ્ર (કોષકેન્દ્રરસ) અને કોષરસ વચ્ચે $RNA$ અને પ્રોટીન અણુઓની બંને દિશામાં હેરફેર માટે માર્ગ તરીકે કામ કરવાનું છે.

(B) આકૃતિમાં દર્શાવેલ રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર એક છેડાની ખૂબ નજીક આવેલું છે,જેના પરિણામે એક અત્યંત ટૂંકી ભુજા અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા જોવા મળે છે. આ રચના એક્રોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રની લાક્ષણિકતા છે.
મેટાસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રમાં,સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે.
સબમેટાસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રમાં,સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે.
ટિલોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રમાં,સેન્ટ્રોમિયર અંતિમ છેડે હોય છે.

(B) કોષકેન્દ્રપટલ એ બે સમાંતર પટલોનું બનેલું હોય છે,જેની વચ્ચે $10$ થી $50 \ nm$ જેટલી જગ્યા હોય છે,જેને પરિકોષકેન્દ્રીય અવકાશ (perinuclear space) કહે છે.
આ બે પટલો કોષકેન્દ્રની અંદર રહેલા દ્રવ્યો અને કોષરસ વચ્ચે અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,કોષકેન્દ્રપટલ એ દ્વિ-સ્તરીય રચના છે.

(C) કોષકેન્દ્ર એ પ્રત્યાંગન (transcription) નું સ્થાન છે,જ્યાં $DNA$ નું $RNA$ (મુખ્યત્વે $mRNA$,$tRNA$ અને $rRNA$) માં રૂપાંતર થાય છે.
આ $RNA$ અણુઓ ત્યારબાદ કોષકેન્દ્ર છિદ્રો દ્વારા કોષકેન્દ્રમાંથી કોષરસમાં વહન પામે છે જેથી તેઓ પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં ભાગ લઈ શકે.
$DNA$ આનુવંશિક માહિતીના રક્ષણ માટે કોષકેન્દ્રની અંદર જ રહે છે.
ગ્લાયકોજન અને કોલેસ્ટેરોલનું સંશ્લેષણ કોષરસમાં અથવા અન્ય અંગિકાઓમાં થાય છે,કોષકેન્દ્રમાં નહીં.

(A) રંગસૂત્રોનું વર્ગીકરણ સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે કરવામાં આવે છે.
$1$. $Metacentric$ (મેટાસેન્ટ્રિક) રંગસૂત્રોમાં,સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં આવેલું હોય છે,જેના પરિણામે બે સમાન લંબાઈની ભુજાઓ બને છે.
$2$. $Submetacentric$ (સબમેટાસેન્ટ્રિક) રંગસૂત્રોમાં,સેન્ટ્રોમિયર કેન્દ્રથી થોડે દૂર હોય છે,જેનાથી એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
$3$. $Acrocentric$ (એક્રોસેન્ટ્રિક) રંગસૂત્રોમાં,સેન્ટ્રોમિયર છેડાની નજીક હોય છે,જે એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બનાવે છે.
$4$. $Telocentric$ (ટિલોસેન્ટ્રિક) રંગસૂત્રોમાં,સેન્ટ્રોમિયર રંગસૂત્રના અંતિમ છેડે આવેલું હોય છે.
તેથી,સમાન લંબાઈની ભુજાઓ ધરાવતા રંગસૂત્રોને $Metacentric$ કહેવામાં આવે છે.

(B) કોષકેન્દ્ર કોષના નિયંત્રણ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તેમાં જનીનિક દ્રવ્ય $(DNA)$ હોય છે,જે પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને ચયાપચય સહિતની તમામ કોષીય પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરે છે. જો કોષકેન્દ્ર દૂર કરવામાં આવે,તો કોષ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી આવશ્યક પ્રોટીન અને ઉત્સેચકોનું સંશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે. પરિણામે,કોષ તેની હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવી શકતો નથી અને અંતે મૃત્યુ પામે છે.

(B) કોષકેન્દ્રિકા $(Nucleolus)$ એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી ગોળાકાર રચના છે. તે કોઈપણ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોતી નથી. તે સક્રિય રીબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ ના સંશ્લેષણનું સ્થાન છે. આની સરખામણીમાં,કોષકેન્દ્ર,ગોલ્ગીકાય અને લાઇસોઝોમ એ પટલમય અંગિકાઓ છે.

(B) કોષકેન્દ્રિકા એ કોષકેન્દ્રના કોષકેન્દ્રરસમાં આવેલી એક ગોળાકાર રચના છે.
તે પટલમય રચના નથી.
કોષકેન્દ્રિકા એ રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ ના સક્રિય સંશ્લેષણનું સ્થાન છે.
તેથી,સાચો જવાબ કોષકેન્દ્રિકા છે.

(B) દરેક રંગસૂત્રમાં એક પ્રાથમિક સંકોચન હોય છે જેને સેન્ટ્રોમિયર કહે છે. સેન્ટ્રોમિયરની સપાટી પર રકાબી જેવી રચનાઓ આવેલી હોય છે જેને કાઇનેટોકોર કહે છે. આ રચનાઓ કોષવિભાજન દરમિયાન ત્રાકતંતુઓ જોડાવાના સ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) ટિલોસેન્ટ્રિક $(Telocentric)$ રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર છેડાના ભાગે આવેલું હોય છે,જેના પરિણામે એક જ ભુજા (arm) જોવા મળે છે.
મેટાસેન્ટ્રિક $(Metacentric)$ રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં આવેલું હોય છે,જે બે સમાન ભુજાઓ બનાવે છે.
સબ-મેટાસેન્ટ્રિક $(Sub-metacentric)$ રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે,જેનાથી એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બને છે.
એક્રોસેન્ટ્રિક $(Acrocentric)$ રંગસૂત્રમાં સેન્ટ્રોમિયર છેડાની નજીક આવેલું હોય છે,જે એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બનાવે છે.

(C) આપેલ રંગસૂત્રની આકૃતિમાં,લેબલ '$a$' એ રંગસૂત્રના નાના,ગોળાકાર,અભિરંજિત ન થતા અંતિમ ભાગને દર્શાવે છે,જેને 'સેટેલાઇટ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
લેબલ '$b$' એ પ્રાથમિક સંકોચન અથવા તે કેન્દ્રબિંદુને દર્શાવે છે જ્યાં બે રંગસૂત્રિકાઓ જોડાયેલી હોય છે,જેને 'સેન્ટ્રોમિયર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,'$a$' એ સેટેલાઇટ દર્શાવે છે અને '$b$' એ સેન્ટ્રોમિયર દર્શાવે છે.

(A) આપેલ કોષકેન્દ્રની આકૃતિમાં,સંજ્ઞા $a$ એ કોષકેન્દ્રની અંદર રહેલી ઘટ્ટ,ગોળાકાર રચના તરફ નિર્દેશ કરે છે જેને કોષકેન્દ્રિકા કહેવાય છે. સંજ્ઞા $b$ એ કોષકેન્દ્રની બાહ્ય સીમા તરફ નિર્દેશ કરે છે,જે કોષકેન્દ્રપટલ છે. તેથી,$a$ એ કોષકેન્દ્રિકા દર્શાવે છે અને $b$ એ કોષકેન્દ્રપટલ દર્શાવે છે.

(A) આપેલ આકૃતિમાં એવું રંગસૂત્ર દર્શાવવામાં આવ્યું છે જેમાં સેન્ટ્રોમીયર એક છેડાની ખૂબ નજીક આવેલું છે,જેના પરિણામે એક અત્યંત ટૂંકી ભુજા અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બને છે. આ વિશિષ્ટ રચના એક્રોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રની લાક્ષણિકતા છે.
$1$. મેટાસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમીયર મધ્યમાં હોય છે,જે બે સમાન ભુજાઓ બનાવે છે.
$2$. સબમેટા સેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમીયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે,જે એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા બનાવે છે.
$3$. એક્રોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમીયર છેડાની નજીક સ્થિત હોય છે,જે એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા બનાવે છે.
$4$. ટીલોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમીયર રંગસૂત્રના અંતિમ છેડા પર હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) કોષકેન્દ્રિકા એ સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી પટલવિહીન,ગોળાકાર રચના છે.
તે સક્રિય રીતે રિબોઝોમલ $RNA$ $(r-RNA)$ ના સંશ્લેષણનું સ્થાન છે.
તે ઘણીવાર રંગસૂત્રોના (રંગસૂત્રદ્રવ્ય) ન્યુક્લિઓલર ઓર્ગેનાઈઝર પ્રદેશો સાથે સંકળાયેલી હોય છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ એ સાચું વર્ણન છે.

(C) ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ,રંગસૂત્રની ભુજાઓમાં રહેલા ક્રોમેટિન તંતુઓ 'દોરી પરના મણકા' (beads-on-a-string) જેવી રચના ધરાવે છે. આ મણકાઓને $Nucleosomes$ (ન્યુક્લિઓઝોમ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ન્યુક્લિઓઝોમ એ હિસ્ટોન પ્રોટીનના કોર (કેન્દ્ર) ની આસપાસ વીંટળાયેલા $DNA$ નો બનેલો હોય છે.
પટ્ટાઓ અથવા મણકા જેવી દેખાતી આ રચના $DNA$ ના આ કોમ્પેક્ટ એકમોમાં પેકેજિંગને કારણે જોવા મળે છે.

(C) જે રંગસૂત્રોમાં ન્યુક્લિઓલર ઓર્ગેનાઈઝર રિજન $(NOR)$ હોય છે,તે રિબોઝોમલ-$RNA$ $(rRNA)$ ના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે. આ રંગસૂત્રો સામાન્ય રીતે એક્રોસેન્ટ્રિક પ્રકારના હોય છે. $NOR$ આ રંગસૂત્રોના ગૌણ સંકોચન (secondary constriction) પર સ્થિત હોય છે,જે આંતરાવસ્થા (interphase) દરમિયાન કોષકેન્દ્રિકા (nucleolus) ના આયોજનનું સ્થળ છે.

(B) સેટેલાઇટ એ રંગસૂત્રનો એક નાનો ભાગ છે જે ગૌણ સંકોચન (secondary constriction) દ્વારા રંગસૂત્રના મુખ્ય ભાગથી અલગ પડે છે.
આ સામાન્ય રીતે એક્રોસેન્ટ્રિક રંગસૂત્રોમાં જોવા મળે છે,જેમાં એક ખૂબ જ ટૂંકી ભુજા ($p$-arm) અને એક લાંબી ભુજા ($q$-arm) હોય છે.
સેટેલાઇટની હાજરી એ $SAT$-રંગસૂત્રો (Sine Acid Thymonucleinico chromosomes) ની લાક્ષણિકતા છે.

(D) રંગસૂત્રોનું વર્ગીકરણ સેન્ટ્રોમિયરના સ્થાનના આધારે કરવામાં આવે છે:
$1$. મેટાસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યમાં હોય છે,જે બે સમાન ભુજાઓ બનાવે છે.
$2$. સબમેટાસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર મધ્યથી થોડે દૂર હોય છે,જેના પરિણામે એક ટૂંકી અને એક લાંબી ભુજા (અસમાન લંબાઈ) બને છે.
$3$. એક્રોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર છેડાની નજીક હોય છે,જે એક અત્યંત ટૂંકી અને એક ખૂબ લાંબી ભુજા (અસમાન લંબાઈ) બનાવે છે.
$4$. ટીલોસેન્ટ્રિક: સેન્ટ્રોમિયર અંતિમ છેડા પર હોય છે.
આમ,સબમેટાસેન્ટ્રિક અને એક્રોસેન્ટ્રિક બંને રંગસૂત્રો અસમાન લંબાઈની ભુજાઓ ધરાવતા હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.