Basis of Classification Questions in Gujarati

(N/A) આ પૃથ્વી પર લાખો સજીવો અસ્તિત્વ ધરાવે છે. દરેક સજીવનો વ્યક્તિગત રીતે અભ્યાસ કરવો અત્યંત મુશ્કેલ છે. તેથી,આપણે તેમની વચ્ચેની સમાનતાઓ અને ભિન્નતાઓને ઓળખીને તેમને વિવિધ જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરીએ છીએ. વર્ગીકરણ જીવનના આટલા વિશાળ વૈવિધ્યનો અભ્યાસ વ્યવસ્થિત,આયોજનબદ્ધ અને સરળ બનાવે છે.

(N/A) દૈનિક જીવનમાં જોવા મળતી વિવિધતાના ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. કદ: સજીવોના કદમાં ખૂબ જ વિવિધતા જોવા મળે છે,જે સૂક્ષ્મ બેક્ટેરિયાથી લઈને હાથી,વ્હેલ અને મોટા વૃક્ષો સુધીની હોય છે.
$2$. રંગ: વિવિધ પ્રાણીઓના રંગોમાં ઘણો તફાવત હોય છે. કેટલાક કૃમિ રંગહીન અથવા પારદર્શક હોય છે,જ્યારે વનસ્પતિઓમાં વિવિધ પ્રકારના રંજકદ્રવ્યો જોવા મળે છે.
$3$. આયુષ્ય: વિવિધ સજીવોનું આયુષ્ય પણ ઘણું અલગ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે,કાગડો માત્ર $15$ વર્ષ જીવે છે,જ્યારે પોપટ લગભગ $140$ વર્ષ સુધી જીવી શકે છે.

(B) સજીવોના વર્ગીકરણ માટે સૌથી પાયાની લાક્ષણિકતા તેઓ જે પ્રકારના કોષોના બનેલા છે તે છે.
આનું કારણ એ છે કે સમાન નિવાસસ્થાનમાં (દા.ત. પાણીમાં) રહેતા સજીવોના કોષીય બંધારણમાં ખૂબ જ તફાવત હોઈ શકે છે (દા.ત. આદિકોષકેન્દ્રી બેક્ટેરિયા અને સુકોષકેન્દ્રી માછલી).
કોષનો પ્રકાર (આદિકોષકેન્દ્રી વિરુદ્ધ સુકોષકેન્દ્રી,એકકોષી વિરુદ્ધ બહુકોષી) સજીવની મૂળભૂત જૈવિક પ્રક્રિયાઓ અને ઉત્ક્રાંતિના સંબંધો નક્કી કરે છે,જે તેને નિવાસસ્થાન કરતા વર્ગીકરણ માટે વધુ વિશ્વસનીય અને પાયાનો માપદંડ બનાવે છે.

(A) સજીવોનું વ્યાપક વર્ગીકરણ જે પ્રાથમિક લક્ષણના આધારે કરવામાં આવે છે તે કોષની પ્રકૃતિ છે,એટલે કે તે $prokaryotic$ (આદિકોષકેન્દ્રી) છે કે $eukaryotic$ (સુકોષકેન્દ્રી) કોષ છે. આ તફાવત વર્ગીકરણના ઉચ્ચતમ સ્તરનો આધાર બનાવે છે,જે સજીવોને સાદા,અસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર ધરાવતા અને જટિલ,પટલમય કોષકેન્દ્ર ધરાવતા સજીવોમાં અલગ પાડે છે.

(D) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓને મુખ્યત્વે તેમની $\text{પોષણની}$ $\text{પદ્ધતિ}$ (Mode of nutrition) ના આધારે અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે।
વનસ્પતિઓ $\text{સ્વયંપોષી}$ (autotrophs) છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે।
તેની સામે, પ્રાણીઓ $\text{પરપોષી}$ (heterotrophs) છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ તેમના ખોરાક માટે અન્ય સજીવો પર આધાર રાખે છે।
વધુમાં, અન્ય પાયાના તફાવતોમાં વનસ્પતિઓમાં મજબૂત કોષદીવાલની હાજરી (જે પ્રાણીઓમાં ગેરહાજર હોય છે), વનસ્પતિઓમાં હરિતકણની હાજરી અને પ્રાણીઓની $\text{પ્રચલન}$ (locomotion) કરવાની ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે।

(A) વર્ગીકરણના શ્રેણીબદ્ધ ક્રમમાં,$Species$ (જાતિ) એ પાયાનો એકમ છે અને તેમાં સૌથી ઓછા સજીવો હોય છે જેઓ મહત્તમ સમાન લક્ષણો ધરાવે છે.
તેનાથી વિપરીત,$Kingdom$ (સૃષ્ટિ) એ વર્ગીકરણના શ્રેણીબદ્ધ ક્રમમાં સૌથી ઉચ્ચ કક્ષા છે અને તેમાં સૌથી વધુ સજીવો હોય છે,જેમના લક્ષણોમાં સમાનતા સૌથી ઓછી હોય છે.

(N/A) સજીવોના વર્ગીકરણના ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$1$. તે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની વિવિધતા વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.
$2$. તે વિવિધ પ્રકારના સજીવોનો અભ્યાસ ઘણો સરળ અને વ્યવસ્થિત બનાવે છે.
$3$. તે વિવિધ સજીવો વચ્ચેના આંતર-સંબંધો વિશે જણાવે છે.
$4$. તે સજીવોના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ અને તેમના સંબંધોને સમજવામાં મદદ કરે છે.
$5$. તે અન્ય જીવવિજ્ઞાનના વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે.
$6$. તે પર્યાવરણવિદોને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટે નવી પદ્ધતિઓ વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) વર્ગીકરણમાં શ્રેણીબદ્ધતા વિકસાવવા માટે,આપણે એવી લાક્ષણિકતાઓ પસંદ કરીએ છીએ જે વધુ પાયાની અને મૂળભૂત હોય છે.
$1$. પ્રથમ પસંદ કરેલી લાક્ષણિકતા તે છે જે સૌથી મોટું જૂથ બનાવે છે અને મોટી સંખ્યામાં સજીવોમાં જોવા મળે છે.
$2$. ત્યારબાદની લાક્ષણિકતાઓ એ આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે કે તે અગાઉથી સ્થાપિત જૂથોમાં સજીવોને કેવી રીતે વધુ અલગ પાડે છે.
$3$. મૂળભૂત રીતે,આપણે એવી લાક્ષણિકતા પસંદ કરીએ છીએ જે અગાઉની લાક્ષણિકતા પર આધારિત હોય અને વધુ ચોક્કસ અને વિગતવાર વર્ગીકરણ કરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) વનસ્પતિઓના વર્ગીકરણ માટે વપરાતા લક્ષણો પ્રાણીઓ કરતા અલગ હોય છે કારણ કે તેમનું મૂળભૂત શારીરિક બંધારણ અલગ હોય છે,જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવવા (વનસ્પતિ) અથવા ખોરાક મેળવવાની (પ્રાણીઓ) જરૂરિયાત પર આધારિત છે.
વનસ્પતિઓમાં વિભાગો નક્કી કરવાના માપદંડો નીચે મુજબ છે:
$1$. વનસ્પતિનું શરીર વિભેદિત છે કે અવિભેદિત.
$2$. વાહક પેશીઓની હાજરી કે ગેરહાજરી.
$3$. બીજ ધારણ કરવાની ક્ષમતા (બીજ સાથે કે બીજ વગર).
$4$. જો બીજ હોય,તો તે નગ્ન છે કે ફળની અંદર સુરક્ષિત છે.
પ્રાણીઓને આ માપદંડોના આધારે વર્ગીકૃત કરી શકાતા નથી કારણ કે તેમનું મૂળભૂત શારીરિક બંધારણ વનસ્પતિઓથી ખૂબ જ અલગ છે. પ્રાણીઓને તેમના વિશિષ્ટ શારીરિક બંધારણના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,જેમ કે મેરુદંડની હાજરી,શરીરની સંમિતિ,આયોજનના સ્તરો અને દેહકોષ્ઠની હાજરી.

(A) સજીવોનું વર્ગીકરણ કોષીય રચના (આદિકોષકેન્દ્રી વિરુદ્ધ સુકોષકેન્દ્રી),પોષણની પદ્ધતિ (સ્વપોષી વિરુદ્ધ પરપોષી) અને શારીરિક આયોજન જેવા મૂળભૂત લક્ષણો પર આધારિત છે.
વનસ્પતિની ઊંચાઈ એ એક પરિવર્તનશીલ લક્ષણ છે જે ઉંમર અને પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ સાથે બદલાય છે.
એક નાનો છોડ અને એક મોટું વૃક્ષ બંને એક જ જૂથ (દા.ત.,આવૃત બીજધારી) ના હોઈ શકે છે.
તેથી,વનસ્પતિની ઊંચાઈ એ જૈવિક વર્ગીકરણ માટેનો વિશ્વસનીય માપદંડ નથી.

(B) વર્ગીકરણની શ્રેણીનો ક્રમ આ મુજબ છે: સૃષ્ટિ (Kingdom) $\to $ સમુદાય/વિભાગ (Phylum/Division) $\to $ વર્ગ (Class) $\to $ ગોત્ર (Order) $\to $ કુળ (Family) $\to $ પ્રજાતિ (Genus) $\to $ જાતિ (Species).
તેથી,કુળ (Family) એ ગોત્ર (Order) અને પ્રજાતિ (Genus) ની વચ્ચે આવે છે.

(B) દ્વિ-સૃષ્ટિ વર્ગીકરણ પદ્ધતિ $Carolus \ Linnaeus$ દ્વારા $1758$ માં આપવામાં આવી હતી. તેમણે તમામ સજીવોને બે સૃષ્ટિમાં વિભાજિત કર્યા હતા: $Plantae$ (વનસ્પતિ સૃષ્ટિ) અને $Animalia$ (પ્રાણી સૃષ્ટિ).

(N/A) વર્ગીકરણનું મહત્વ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ તે સજીવોની ઓળખ કરવામાં સરળતા રહે છે.
$(b)$ તે સજીવોના વિવિધ જૂથો વચ્ચેના સંબંધો સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરે છે.
$(c)$ તે સજીવોના જાતિવિકાસ (phylogeny) અને ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસનો અભ્યાસ કરવામાં મદદ કરે છે.
$(d)$ થોડા પ્રતિનિધિ સજીવોનો અભ્યાસ કરીને આખા જૂથના લક્ષણો જાણી શકાય છે.

(B) દ્વિપાર્શ્વ સંમિતિ એ શરીરનું એવું આયોજન છે જેમાં સજીવના શરીરને મધ્ય અક્ષમાંથી પસાર થતા માત્ર એક જ સમતલ દ્વારા બે સમાન ડાબા અને જમણા અરીસા જેવી પ્રતિબિંબિત અર્ધભાગોમાં વહેંચી શકાય છે.
આ મનુષ્યો,કીટકો અને માછલીઓ સહિતના મોટાભાગના જટિલ પ્રાણીઓની લાક્ષણિકતા છે.

(N/A) આર.એચ. વ્હીટેકર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલ સજીવોનું પાંચ સૃષ્ટિમાં વર્ગીકરણ નીચેના માપદંડો પર આધારિત છે:
$(a)$ કોષ રચના: સજીવ આદિકોષકેન્દ્રી (સુવિકસિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ) છે કે સુકોષકેન્દ્રી (પટલમય કોષકેન્દ્ર ધરાવતું).
$(b)$ શરીરનું આયોજન: સજીવ એકકોષી છે કે બહુકોષી (જટિલ શરીર રચના).
$(c)$ પોષણ પદ્ધતિ: સજીવ સ્વયંપોષી (પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે) છે કે પરપોષી (ખોરાક માટે અન્ય સ્ત્રોતો પર આધાર રાખે છે).

(N/A) $(i)$ બ્રાયોફાઇટ્સને વનસ્પતિ સૃષ્ટિના ઉભયજીવીઓ કહેવામાં આવે છે કારણ કે ઉભયજીવીઓની જેમ,તેમને ફલન માટે પાણીની જરૂર હોય છે. તેમના ચલિત નર જન્યુઓ (પુજન્યુઓ) ને માદા જન્યુઓ (અંડકોષ) સુધી પહોંચવા માટે જલીય માધ્યમની જરૂર પડે છે.
$(ii)$ પ્લેટીહેલ્મિન્થિસ સમુદાયથી આગળના પ્રાણીઓમાં ત્રણ ગર્ભસ્તરો હોય છે: બાહ્યસ્તર,મધ્યસ્તર અને અંતઃસ્તર. આ 'ત્રિગર્ભસ્તરીય' સ્થિતિ જટિલ અને વિભેદિત પેશીઓ અને અંગોના વિકાસ માટે પરવાનગી આપે છે,જે શરીરના આયોજનનું ઉચ્ચ સ્તર પૂરું પાડે છે.
$(iii)$ દેહકોષ્ઠ એ મધ્યસ્તર દ્વારા આવરિત સાચી આંતરિક શરીરની ગુહા છે. તે ફાયદાકારક છે કારણ કે તે સુવિકસિત આંતરિક અંગોના વિકાસ અને રક્ષણ માટે જગ્યા પૂરી પાડે છે,જેનાથી તેઓ શરીરની દીવાલથી સ્વતંત્ર રીતે વૃદ્ધિ અને કાર્ય કરી શકે છે.

(C) વર્ગીકરણવિદ્યા (Taxonomy) એ જીવવિજ્ઞાનની એવી શાખા છે જે સજીવોની ઓળખ,નામકરણ અને વર્ગીકરણ સાથે સંબંધિત છે.
તેમાં સજીવોને તેમના સમાન લક્ષણોના આધારે પદાનુક્રમિક જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવા માટે વપરાતા સિદ્ધાંતો અને પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.
બાહ્યાકારવિદ્યા (Morphology) સજીવોના બાહ્ય સ્વરૂપ અને બંધારણના અભ્યાસ સાથે સંબંધિત છે.
પરિસ્થિતિવિદ્યા (Ecology) એ સજીવો અને તેમના પર્યાવરણ વચ્ચેના આંતર સંબંધોનો અભ્યાસ છે.
ભૂસ્તરવિદ્યા (Geology) એ પૃથ્વી,તેના પદાર્થો અને તેના પર કાર્ય કરતી પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ છે.

(A) $Species$ (જાતિ) ની જૈવિક વ્યાખ્યા એવા સજીવોના સમૂહ તરીકે કરવામાં આવે છે જેઓ આંતરપ્રજનન કરવા અને ફળદ્રુપ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ હોય છે. વર્ગીકરણના પદાનુક્રમમાં આ વર્ગીકરણનો પાયાનો એકમ છે.

(A) સજીવોનું વર્ગીકરણ એવા મૂળભૂત લક્ષણો પર આધારિત છે જે ઉત્ક્રાંતિના સંબંધો અને જૈવિક જટિલતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે।
$1$. $\text{સજીવની શારીરિક રચના}$: આ એક પ્રાથમિક માપદંડ છે કારણ કે તે સજીવની જટિલતાને દર્શાવે છે (દા.ત., એકકોષી વિરુદ્ધ બહુકોષી)।
$2$. $\text{પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવવાની ક્ષમતા}$: આ સ્વયંપોષી અને પરપોષી સજીવોને અલગ પાડે છે, જે એક મૂળભૂત જૈવિક લક્ષણ છે।
$3$. $\text{પટલમય કોષકેન્દ્ર અને કોષીય અંગિકાઓ}$: આ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotes) અને સુકોષકેન્દ્રી (eukaryotes) સજીવોને અલગ પાડે છે, જે ઉત્ક્રાંતિનું એક મુખ્ય સોપાન છે।
$4$. $\text{વનસ્પતિની ઊંચાઈ}$: આ એક ઉપરછલ્લું અથવા પરિવર્તનશીલ લક્ષણ છે જે પર્યાવરણીય પરિબળોને કારણે બદલાઈ શકે છે અને તે જૈવિક વર્ગીકરણ માટે કોઈ સ્થિર કે મૂળભૂત માપદંડ નથી।

(A) વર્ગીકરણનો પદાનુક્રમ આ ક્રમમાં હોય છે: $\text{સૃષ્ટિ } (Kingdom) \rightarrow \text{સમુદાય}/\text{વિભાગ } (Phylum/Division) \rightarrow \text{વર્ગ } (Class) \rightarrow \text{ગોત્ર } (Order) \rightarrow \text{કુળ } (Family) \rightarrow \text{પ્રજાતિ } (Genus) \rightarrow \text{જાતિ } (Species)$।
આ ક્રમ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે $\text{કુળ } (Family)$ એ $\text{ગોત્ર } (Order)$ અને $\text{પ્રજાતિ } (Genus)$ ની વચ્ચે આવે છે.

(B) જે વનસ્પતિઓમાં શરીરની રચના સુસ્પષ્ટ રીતે વિભેદિત હોતી નથી,એટલે કે તેમનું શરીર મૂળ,પ્રકાંડ અને પર્ણમાં વિભાજિત હોતું નથી,તેમને $Thallophyta$ (થૅલોફાઈટા) સમૂહમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
આ વનસ્પતિઓને સામાન્ય રીતે લીલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેની સામે,$Bryophyta$,$Pteridophyta$ અને $Gymnosperms$ માં શરીરની રચના વધુ જટિલ હોય છે અને તેમાં અમુક અંશે વિભેદન જોવા મળે છે.