Mineral Riches in the Soil Questions in Gujarati

(N/A) જમીનનું નિર્માણ 'વેધરિંગ' (અપક્ષય) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જેમાં નીચેના તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ભૌતિક અપક્ષય: પૃથ્વીની સપાટી નજીકના ખડકો સૂર્યની ગરમીને કારણે તૂટે છે,જેનાથી તેમાં વિસ્તરણ અને સંકોચન થાય છે,પરિણામે તિરાડો પડે છે અને ટુકડાઓ થાય છે.
$2$. પાણીની રાસાયણિક અને ભૌતિક અસર: પાણી ખડકોની તિરાડોમાં પ્રવેશે છે,થીજી જાય છે અને વિસ્તરે છે,જેનાથી ખડકો તૂટી જાય છે. વહેતું પાણી પણ ખડકોનું ધોવાણ અને યાંત્રિક ભંગાણ કરે છે.
$3$. પવનની અસર: તેજ પવન ધોવાણ અને ઘર્ષણનું કારણ બને છે,જે લાખો વર્ષોમાં ખડકોને નાના કણોમાં તોડી નાખે છે.
$4$. જૈવિક અપક્ષય: લાઈકેન અને શેવાળ જેવા સજીવો ખડકોની સપાટી પર ઉગે છે. તેઓ એવા રસાયણો મુક્ત કરે છે જે ખડકોને તોડે છે અને સપાટીમાં પ્રવેશ કરીને તેને ઝીણા પાવડરમાં ફેરવે છે,જે જમીનનું પાતળું પડ બનાવે છે.

(B) જમીનના ઉપરના પડનું દૂર થવાની પ્રક્રિયાને જમીનનું ધોવાણ કહેવામાં આવે છે.
આ પડ હ્યુમસ અને આવશ્યક પોષક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે.
જમીનના ધોવાણ માટે મુખ્યત્વે વહેતું પાણી અને પવન જવાબદાર છે.
જો આ પ્રક્રિયા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે,તો મૂલ્યવાન પોષક તત્વોના નુકસાનને કારણે જમીન બિનફળદ્રુપ બની જાય છે.

(N/A) જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા અથવા ઘટાડવાની પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. વનીકરણ: વધુ વૃક્ષો વાવવાથી મૂળ દ્વારા જમીનના કણો જકડાઈ રહે છે,જે તેમને ધોવાઈ જતા અટકાવે છે.
$2$. સમોચ્ચ ખેતી (Contour Ploughing): જમીનના ઢાળને અનુરૂપ ખેતી કરવાથી પાણીના વહેણની ગતિ ઘટે છે,જેનાથી જમીનનું ધોવાણ ન્યૂનતમ થાય છે.
$3$. સીડીદાર ખેતી (Terrace Farming): પહાડી ઢોળાવ પર સીડી જેવા પગથિયાં બનાવવાને કારણે પાણીના વહેણનો વેગ ઘટે છે,જેથી જમીન સ્થિર રહે છે.
$4$. જમીનનું આવરણ: જમીનને વનસ્પતિ અથવા પાકના અવશેષોથી ઢાંકી રાખવાથી તે વરસાદ અને પવનની સીધી અસરથી સુરક્ષિત રહે છે.
$5$. નિયંત્રિત પશુચરાણ: પશુઓ દ્વારા અતિશય ચરાણ કરવાથી વનસ્પતિનું રક્ષણાત્મક આવરણ દૂર થાય છે અને જમીન ખુલ્લી થઈ જાય છે; તેથી,જમીનની ગુણવત્તા જાળવવા માટે નિયંત્રિત પશુચરાણ જરૂરી છે.

(N/A) સજીવો નીચે મુજબ જમીન પર આધાર રાખે છે:
$1$. જમીન વનસ્પતિના મૂળને જકડી રાખીને તેમને આધાર આપે છે. વનસ્પતિઓ તેમની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે જમીનમાંથી પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે.
$2$. જમીન બેક્ટેરિયા,ફૂગ,લીલ અને અળસિયા જેવા વિવિધ સજીવો માટે કુદરતી નિવાસસ્થાન પૂરું પાડે છે. આ સજીવો જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$3$. ઉંદર અને સસલા જેવા ઘણા પ્રાણીઓ જમીનમાં તેમના દર બનાવીને રહે છે.
$4$. અળસિયા જમીનમાં રહીને તેમની તમામ પ્રવૃત્તિઓ કરે છે. તે નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો ત્યાગ કરીને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખે છે.
પાણીમાં રહેતા સજીવો સંસાધન તરીકે જમીનથી સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર નથી. આ સજીવો ખોરાક અને અન્ય જરૂરિયાતો માટે જલીય વનસ્પતિઓ પર આધાર રાખે છે. આ જલીય વનસ્પતિઓને જીવવા માટે ખનિજોની જરૂર હોય છે. આ ખનિજો નદીઓ,વરસાદના પાણી વગેરે દ્વારા જમીનમાંથી જળાશયોમાં પહોંચે છે. જો જમીનમાંથી જળાશયોમાં ખનિજોનો પુરવઠો ન મળે,તો જલીય જીવનની કલ્પના કરવી અશક્ય છે.

(D) જમીનનું નિર્માણ એ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે જેમાં સૂર્ય (તાપમાનમાં ફેરફાર),પાણી અને પવન જેવા પરિબળો દ્વારા ખડકોનું ધોવાણ થાય છે. પોલિથીન બેગ એ જૈવ-અવિઘટનીય કૃત્રિમ પદાર્થો છે જે જમીન નિર્માણમાં ફાળો આપતા નથી; તેના બદલે,તેઓ જમીનને પ્રદૂષિત કરે છે અને તેને બંજર બનાવે છે.

(B) ઉપલા સ્તરની જમીન (Top-soil) એ જમીનનો સૌથી ઉપરનો પડ છે. તે હ્યુમસ તરીકે ઓળખાતા કાર્બનિક પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય છે,જે મૃત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના વિઘટનથી બને છે. તેમાં બેક્ટેરિયા,ફૂગ,અળસિયા અને કીટકો જેવા વિવિધ સજીવો તેમજ ખનિજ કણો (રેતી,કાંપ અને માટી) હોય છે,જે જમીનને ભૌતિક માળખું પૂરું પાડે છે. તેથી,ઉપલા સ્તરની જમીન એ હ્યુમસ,સજીવો અને જમીનના કણોનું જટિલ મિશ્રણ છે.

(D) જમીનનું નિર્માણ લાંબા સમયગાળા દરમિયાન ખડકોના ઘસારણ (weathering) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,પિતૃ ખડકનું ભૌતિક અને રાસાયણિક વિઘટન થવાથી વિવિધ ખનિજો જમીનમાં મુક્ત થાય છે.
તેથી,પિતૃ ખડક એ જમીનમાં જોવા મળતા ખનિજોનો પ્રાથમિક ભંડાર અને સ્ત્રોત છે.
જોકે બેક્ટેરિયા,વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થો (હ્યુમસ) ઉમેરે છે,પરંતુ તેઓ ખનિજ તત્વોનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત નથી.

(D) જમીનનું ધોવાણ એટલે પવન અને પાણી જેવા કુદરતી બળો દ્વારા જમીનના ઉપરના પડનું દૂર થવું.
$A$,$B$,અને $C$ એવી પ્રવૃત્તિઓ છે જે જમીનને ખુલ્લી પાડે છે અથવા તેની રચનાને નુકસાન પહોંચાડે છે,જેનાથી ધોવાણ વધે છે.
જંગલો ઉછેરવાથી $(D)$ જમીનનું ધોવાણ અટકાવવામાં મદદ મળે છે કારણ કે વૃક્ષોના મૂળ જમીનના કણોને એકસાથે જકડી રાખે છે અને વૃક્ષોની છત્રછાયા જમીન પર પડતા વરસાદના ટીપાંની અસરને ઘટાડે છે.

(A) જમીનના સંરક્ષણમાં વનસ્પતિ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. વનસ્પતિ તેના મૂળ દ્વારા ઉપરની માટીને પકડી રાખે છે. જ્યારે વનસ્પતિનું આવરણ ન હોય,ત્યારે જમીન ખુલ્લી રહે છે અને વરસાદના પાણીના પ્રવાહને કારણે પોષક તત્વોથી ભરપૂર ઉપરની માટી ધોવાઈ જાય છે,જેને જમીનનું ધોવાણ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) પાણી એક સાર્વત્રિક દ્રાવક છે અને તે મોટી સંખ્યામાં પદાર્થોને ઓગાળવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જેમ જેમ નદીઓ પૃથ્વીની સપાટી પર વહે છે,તેમ તેમ તે વિવિધ પ્રકારના ખડકો અને જમીન પરથી પસાર થાય છે. પાણી ખવાણ અને ધોવાણની પ્રક્રિયા દ્વારા આ ખડકો અને જમીનમાં રહેલા દ્રાવ્ય ખનિજોને ઓગાળે છે. આ ઓગળેલા ખનિજો નદીના પ્રવાહ દ્વારા વહન પામે છે અને અંતે સમુદ્રમાં જમા થાય છે,જેનાથી સમુદ્રના પાણીમાં ખનિજોનું પ્રમાણ વધે છે.

(D) જમીનના ઉપરના પડનું ધોવાણ (soil erosion) નીચેની પદ્ધતિઓ દ્વારા અટકાવી શકાય છે:
$(i)$ વનસ્પતિનું આવરણ વધારીને: છોડ અને વૃક્ષો તેમના મૂળ દ્વારા જમીનના કણોને પકડી રાખે છે,જે તેમને પાણી દ્વારા ધોવાઈ જતા અથવા પવન દ્વારા ઉડી જતા અટકાવે છે.
$(ii)$ વૃક્ષોના કટાવને અટકાવીને: વૃક્ષો પવનની ગતિને અવરોધે છે અને તેમના મૂળ જમીનને સ્થિર રાખે છે. વૃક્ષોનું નિકંદન ઘટાડવાથી જમીનની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે છે.
$(iii)$ અતિશય ચરાણને અટકાવીને: વધુ પડતું ચરાણ જમીન પરનું રક્ષણાત્મક વનસ્પતિનું આવરણ દૂર કરે છે,જેનાથી જમીન ધોવાણ માટે ખુલ્લી થઈ જાય છે. ચરાણ પર નિયંત્રણ રાખવાથી વનસ્પતિ ફરીથી ઉગે છે અને જમીનનું રક્ષણ કરે છે.

(A AND B) પથ્થરો પર ઉગી શકતા અને જમીન બનાવવામાં મદદ કરતા સજીવો લાઈકેન $(a)$ અને મોસ $(b)$ છે.
કાર્યપદ્ધતિ:
$1$. લાઈકેન ખડકોની સપાટી પર ઉગે છે અને અમુક પ્રકારના એસિડનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે ખડકની સપાટીનું રાસાયણિક વિઘટન કરે છે,જેનાથી તે નાના કણોમાં તૂટી જાય છે.
$2$. લાઈકેન દ્વારા જમીનનું પાતળું પડ તૈયાર થયા પછી મોસ ખડકોની સપાટી પર ઉગે છે. તેઓ યાંત્રિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ખડકની સપાટીને વધુ તોડે છે,જે કાર્બનિક પદાર્થોના સંચય અને જમીન નિર્માણમાં ફાળો આપે છે.

(N/A) જમીનનું નિર્માણ એ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં વિવિધ પર્યાવરણીય પ્રભાવો સામેલ છે:
$1$. અજૈવિક પરિબળો: આ નિર્જીવ ઘટકો છે જે ખડકોના ઘસારણમાં ફાળો આપે છે. મુખ્ય ઉદાહરણોમાં સૂર્ય (જે તાપીય વિસ્તરણ અને સંકોચનનું કારણ બને છે),પાણી (જે ધોવાણ અને રાસાયણિક ઘસારણનું કારણ બને છે),અને પવન (જે યાંત્રિક ઘર્ષણનું કારણ બને છે) નો સમાવેશ થાય છે.
$2$. જૈવિક પરિબળો: આ સજીવો છે જે જમીનના વિકાસમાં ફાળો આપે છે. મુખ્ય ઉદાહરણોમાં લાઈકેન (જે ખડકોની સપાટીને તોડવા માટે એસિડનો સ્ત્રાવ કરે છે),મોસ (જે ભેજ જાળવી રાખવામાં અને કાર્બનિક પદાર્થો બનાવવામાં મદદ કરે છે),અને વૃક્ષો (જેના મૂળ ખડકોની તિરાડોમાં પ્રવેશીને ભૌતિક રીતે તોડવાનું કામ કરે છે) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) લાઈકેન એ ખુલ્લા ખડકો પર વસવાટ કરનારા પ્રથમ સજીવો છે,તેથી જ તેમને અગ્રણી પ્રજાતિઓ (pioneer species) કહેવામાં આવે છે.
તેઓ કાર્બનિક એસિડ (જેમ કે ઓક્સાલિક એસિડ)નો સ્ત્રાવ કરે છે જે ખડકની સપાટીનું રાસાયણિક રીતે અપક્ષય કરે છે.
આ પ્રક્રિયા ખડકને નાના ખનિજ કણોમાં તોડી નાખે છે.
સમય જતાં,આ ખનિજ કણોનો સંગ્રહ અને લાઈકેનના મૃત કાર્બનિક પદાર્થો જમીનનું પાતળું પડ બનાવવામાં મદદ કરે છે,જે અન્ય વનસ્પતિઓ જેમ કે શેવાળ (mosses) ને ઉગવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

(N/A) પાણી નીચે મુજબ જમીનના નિર્માણમાં મદદ કરે છે:
$(i)$ પાણી લાંબા સમયગાળા દરમિયાન ખડકોનું 'ઘસારણ' (weathering) કરે છે.
$(ii)$ વહેતું પાણી ખડકોને અન્ય ખડકો સાથે ઘસાવે છે, જેનાથી નાના કણો બને છે જે પ્રવાહ સાથે નીચે જાય છે અને જમીન તરીકે જમા થાય છે.
$(iii)$ પાણી ખડકોની તિરાડોમાં પ્રવેશે છે અને થીજી જતી વખતે વિસ્તરણ પામે છે, જે દબાણ પેદા કરે છે અને ખડકોને નાના ટુકડાઓમાં તોડી નાખે છે.

(D) ફળદ્રુપ જમીનમાં એવા સૂક્ષ્મજીવો પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે જે મૃત કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરીને હ્યુમસ બનાવે છે.
હ્યુમસ ખૂબ જ ફાયદાકારક છે કારણ કે તે જમીનને જરૂરી ખનિજો પૂરા પાડે છે.
તે જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં પણ વધારો કરે છે.
વધુમાં,હ્યુમસ જમીનને છિદ્રાળુ બનાવે છે,જે હવાના પરિભ્રમણ અને મૂળના વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે.

(B) પહાડોમાં ખેતરો ખૂબ જ ઢાળવાળા હોય છે.
તીવ્ર ઢાળને કારણે વરસાદના પાણી સાથે ઉપરનું ફળદ્રુપ પડ ધોવાઈ જવાનું જોખમ હંમેશા રહેલું હોય છે.
પગથિયાંવાળી ખેતીમાં ઢાળને કાપીને સપાટ,પગથિયાં જેવી ટેરેસ બનાવવામાં આવે છે.
આનાથી વહેતા પાણીની ગતિ ઘટે છે અને તે જમીનમાં શોષાય છે,જેનાથી જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.
તેથી,પહાડોમાં પગથિયાંવાળી ખેતી સામાન્ય છે.

(N/A) સૂર્ય દિવસ દરમિયાન ખડકોને ગરમ કરે છે,જેના કારણે તેઓ વિસ્તરે છે. રાત્રે,આ ખડકો ઠંડા પડે છે અને સંકોચાય છે. ખડકોના વિવિધ ઘટકો અલગ-અલગ દરે વિસ્તરણ અને સંકોચન પામતા હોવાથી,આ અસમાન પ્રક્રિયાને કારણે ખડકોમાં તિરાડો પડે છે. લાંબા સમયગાળા દરમિયાન,આ તિરાડો મોટી થાય છે,જેના કારણે ખડકો નાના કણોમાં વિભાજિત થાય છે,જે અંતે જમીન બનાવે છે.

(B) જમીનનું ધોવાણ એટલે જમીનનું ઉપરનું પડ દૂર થવું. પર્વતીય પ્રદેશોમાં,તીવ્ર ઢોળાવ અને પાણીના ઝડપી વહેણને કારણે જમીનનું ધોવાણ અટકાવવું અથવા તેને ફરીથી પૂર્વવત કરવું અત્યંત મુશ્કેલ છે. એકવાર આ ઢોળાવ પરથી ઉપરની ફળદ્રુપ જમીન ધોવાઈ જાય,પછી નીચેના ખડકો ખુલ્લા થઈ જાય છે,જેના કારણે વનસ્પતિનું ફરીથી ઉગવું અને જમીનનું ફરીથી નિર્માણ થવું લગભગ અશક્ય બની જાય છે.

(N/A) જમીનની ફળદ્રુપતામાં ફાળો આપતા બે પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$1$. હ્યુમસ (સેન્દ્રિય પદાર્થ): જમીનમાં સેન્દ્રિય પદાર્થો (સડેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષો) ની હાજરી જમીનને આવશ્યક પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.
$2$. સૂક્ષ્મજીવો: બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને અળસિયા જેવા સજીવો સેન્દ્રિય પદાર્થોના વિઘટનમાં મદદ કરે છે,જે જમીનને પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે અને તેની રચનામાં સુધારો કરે છે.

(ROCKS) જમીનમાં ખનિજોનો મુખ્ય સ્ત્રોત ખડકોનું અપક્ષય (weathering) છે. લાખો વર્ષો દરમિયાન,વિવિધ ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા મોટા ખડકો તૂટીને નાના કણોમાં ફેરવાય છે,જે અંતે જમીનનો ખનિજ ઘટક બનાવે છે.

(N/A) જમીનના વિવિધ ઘટકો નીચે મુજબ છે:
$1$. ખડકોના નાના કણો (ઘસાઈ ગયેલા ખડકોના પદાર્થો).
$2$. સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ - સડેલા કાર્બનિક પદાર્થો).
$3$. સજીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા,ફૂગ,અળસિયા અને કીટકો).
$4$. જમીનના કણો વચ્ચે રહેલી હવા અને પાણી.

(B) ચોક્કસ જમીનમાં જોવા મળતા ખનિજ પોષક તત્વો મુખ્યત્વે તે પિતૃ ખડક (parent rock) પર આધાર રાખે છે જેમાંથી અક્ષયન (weathering) ની પ્રક્રિયા દ્વારા જમીનનું નિર્માણ થયું છે. પિતૃ ખડકનું રાસાયણિક બંધારણ જમીનમાં ઉપલબ્ધ ખનિજોના પ્રકાર નક્કી કરે છે.

(N/A) જમીનનો પ્રકાર મુખ્યત્વે નીચેના પરિબળો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે:
$1$. જમીનના કણોનું કદ (દા.ત.,રેતી,કાંપ અથવા માટી).
$2$. જમીનમાં રહેલા હ્યુમસ (સેન્દ્રિય પદાર્થો) નું પ્રમાણ.
$3$. જમીનમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોના પ્રકાર અને સંખ્યા.
$4$. આબોહવા અને પિતૃ ખડકોની ઘસારાની પ્રક્રિયાઓ.

(B) પગથિયાંવાળી ખેતી,જેને ટેરેસ ફાર્મિંગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પહાડી વિસ્તારોમાં સામાન્ય છે કારણ કે તે વહેતા પાણીની ગતિ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
તીવ્ર ઢોળાવ પર સપાટ પગથિયાં બનાવીને,પાણીના વહેણની ઝડપ ઘટાડવામાં આવે છે,જે જમીનના ઉપરના પડ (topsoil) ને ધોવાઈ જતું અટકાવે છે.
તેથી,તે મુખ્યત્વે જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા અને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખવા માટે કરવામાં આવે છે.

(N/A) પવન સૂર્ય દ્વારા પૃથ્વીના વાતાવરણની અસમાન ગરમીને કારણે હવાના એક પ્રદેશમાંથી બીજા પ્રદેશમાં થતા સ્થાનાંતરને લીધે ફૂંકાય છે.
$(b)$ જમીનનું ધોવાણ અટકાવવાની બે રીતો નીચે મુજબ છે:
$1.$ વનીકરણ (વધુ વૃક્ષો વાવવા).
$2.$ સીડીદાર ખેતી (અથવા સમોચ્ચ ખેતી).

(N/A) રેતાળ જમીનના કણોનું કદ મોટું હોય છે અને તેની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા ઓછી હોય છે. તેથી,તે શાકભાજી ઉગાડવા માટે અયોગ્ય છે કારણ કે તે છોડના વિકાસ માટે જરૂરી ભેજ અને પોષક તત્વોને જાળવી શકતી નથી.
$(b)$ તેણે કદાચ જમીનમાં સેન્દ્રિય ખાતર ઉમેર્યું હશે. તેના બે ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$(i)$ તે રેતાળ જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે.
$(ii)$ સેન્દ્રિય ખાતર જમીનને આવશ્યક પોષક તત્વો અને કાર્બનિક પદાર્થોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે,જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે.

(N/A) $(i)$ જૈવિક ખાતરો એવા સજીવો છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરીને અથવા ફોસ્ફરસને ઓગાળીને જમીનની પોષક ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.
$(ii)$ $Rhizobium$ બેક્ટેરિયા કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળની મૂળગંડિકાઓમાં રહે છે. તેઓ વનસ્પતિઓ સાથે સહજીવન ધરાવે છે,જેમાં તેઓ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનને કાર્બનિક સ્વરૂપમાં ફેરવે છે જેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ કરી શકે છે,આમ તે જમીનમાં નાઈટ્રોજનનું પ્રમાણ વધારે છે.
$(iii)$ રહીલા ઉત્સુક હતી કારણ કે તેની પાસે જિજ્ઞાસાની ભાવના,વિજ્ઞાન પ્રત્યેની કાળજી અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ હતો.

(N/A) $(i)$ લાઈકેન (Lichens) એ સહજીવી જીવન સ્વરૂપો છે જે ખુલ્લા ખડકો પર ઉગી શકે છે.
$(ii)$ ખડકોની સપાટી પર ઉગતી વખતે તેઓ અમુક કાર્બનિક એસિડનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$(iii)$ આ એસિડ ખડકની સપાટીનું ધોવાણ કરે છે,જેનાથી તેમાં નાની તિરાડો અને ખાંચાઓ પડે છે.
$(iv)$ સમય જતાં,મૃત કાર્બનિક પદાર્થોના જમા થવાથી અને પાણી તથા પવનની અસરને કારણે આ તિરાડો મોટી થાય છે,જે અંતે ખડકને નાના કણોમાં તોડીને જમીન બનાવે છે.

(N/A) $(i)$ જમીન એ ખડકોના નાના કણો,મૃત સજીવોના વિઘટિત અવશેષો જેને હ્યુમસ (humus) કહેવાય છે,અને સૂક્ષ્મ જીવોનું મિશ્રણ છે.
$(ii)$ જમીનનો પ્રકાર તેમાં રહેલા કણોના સરેરાશ કદના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે,જ્યારે જમીનની ગુણવત્તા તેમાં રહેલા હ્યુમસ અને સૂક્ષ્મ જીવોના પ્રમાણ દ્વારા નક્કી થાય છે.

(N/A) $(i)$ જમીનનું નિર્માણ 'વેધરિંગ' (અપક્ષય) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જેમાં પૃથ્વીની સપાટી પર અથવા તેની નજીકના ખડકો લાંબા સમયગાળા દરમિયાન ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક પરિબળો દ્વારા તૂટીને નાના કણોમાં ફેરવાય છે.
$(ii)$ ઉપરનું પડ (Top soil) એ જમીનનું સૌથી ઉપરનું સ્તર છે,જે હ્યુમસ,કાર્બનિક પદાર્થો અને સજીવોની સાથે જમીનના ઝીણા કણોથી સમૃદ્ધ હોય છે.
$(iii)$ તે મહત્વનું છે કારણ કે તે વનસ્પતિના વિકાસ માટે જરૂરી પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે,વિસ્તારની જૈવવિવિધતાને ટેકો આપે છે અને વિવિધ સૂક્ષ્મજીવો માટે નિવાસસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) $(i)$ સૂર્ય દિવસ દરમિયાન ખડકોને ગરમ કરે છે,જેના કારણે તેઓ વિસ્તરણ પામે છે.
$(ii)$ રાત્રે,ખડકો ઠંડા પડે છે અને સંકોચાય છે.
$(iii)$ ખડકોના વિવિધ ભાગો અલગ-અલગ દરે વિસ્તરણ અને સંકોચન પામે છે,જેના કારણે ખડકોમાં તિરાડો પડે છે અને સમય જતાં તે તૂટીને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત થાય છે,જે અંતે જમીન (મૃદા) બનાવે છે.

(N/A) જમીનનું સંરક્ષણ નીચેની પદ્ધતિઓ દ્વારા કરી શકાય છે:
$1.$ જમીનની ફળદ્રુપતા પુનઃસ્થાપિત કરવી:
$(a)$ ખાતર અને છાણિયા ખાતરનો યોગ્ય માત્રામાં ઉપયોગ કરીને.
$(b)$ પાકની ફેરબદલી (Crop rotation) કરીને.
$(c)$ કઠોળ વર્ગના છોડ ઉગાડીને,જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$(d)$ ખેતરને થોડા સમય માટે પડતર રાખીને જેથી જમીન કુદરતી રીતે ફળદ્રુપતા મેળવી શકે.
$2.$ જમીનનું ધોવાણ અટકાવવું:
$(a)$ જમીનની સપાટીને ઢાંકવા માટે રક્ષણાત્મક વનસ્પતિઓ ઉગાડીને,જે વરસાદ અને પવનની અસર ઘટાડે છે.
$(b)$ પહાડી વિસ્તારોમાં સીડીદાર ખેતી (Terrace farming) કરીને,જેથી પાણીનો વેગ ઘટે.
$(c)$ પાળા (બંધ) બનાવીને,જેથી જમીનનું ધોવાણ અટકાવી શકાય.

(N/A) જમીનનું નિર્માણ: આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં ખડકો ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક અસરો દ્વારા નાના કણોમાં વિભાજિત થાય છે.
બે પરિબળો: $1$. સૂર્ય (તાપમાનમાં ફેરફારને કારણે ખડકોનું વિસ્તરણ અને સંકોચન),$2$. પાણી (વહેતું પાણી અથવા તિરાડોમાં પાણી થીજી જવું).
જમીનનું ધોવાણ: આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં જમીનનું ઉપરનું પડ દૂર થાય છે અથવા એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ વહી જાય છે.
બે પરિબળો: $1$. નિર્વનીકરણ (વૃક્ષોના મૂળ જમીનને પકડી રાખતા નથી),$2$. અતિશય ચરાણ (વનસ્પતિનું આવરણ દૂર થવું).

(N/A) જમીન નિર્માણના પરિબળો:
$1$. સૂર્ય: સૂર્યની ગરમીને કારણે ખડકો દિવસ દરમિયાન વિસ્તરે છે અને રાત્રે સંકોચાય છે. આ અસમાન વિસ્તરણ અને સંકોચનને કારણે ખડકોમાં તિરાડો પડે છે,જે અંતે ખડકોને નાના ટુકડાઓમાં તોડી નાખે છે.
$2$. પાણી: પાણી ખડકોની તિરાડોમાં પ્રવેશે છે. શિયાળા દરમિયાન,આ પાણી થીજી જાય છે અને વિસ્તરે છે,જેનાથી દબાણ ઉત્પન્ન થાય છે જે તિરાડોને પહોળી કરે છે અને ખડકોને તોડી નાખે છે. વધુમાં,વહેતું પાણી ખડકોના કણોને પોતાની સાથે લઈ જાય છે,જેનાથી તેઓ એકબીજા સાથે અથડાઈને નાના કણોમાં વિભાજિત થાય છે.
$3$. પવન: તેજ પવન રેતી અને ખડકોના કણોને ઉડાડીને લઈ જાય છે,જે મોટા ખડકો સાથે ઘસાઈને સમય જતાં તેનું ધોવાણ કરે છે અને તેને તોડી નાખે છે.
$4$. સજીવો: ખડકોની સપાટી પર ઉગતી લાઈકેન (Lichens) અમુક રસાયણો મુક્ત કરે છે જે ખડકની સપાટીને પાવડર જેવી બનાવી દે છે. મોસ (Mosses) અને અન્ય છોડના મૂળ તિરાડોમાં ઉગીને ખડકોને વધુ તોડીને ઝીણી માટીમાં ફેરવે છે.
$(b)$ હ્યુમસનું કાર્ય:
હ્યુમસ જમીનને વધુ છિદ્રાળુ બનાવે છે,જેનાથી પાણી અને હવા જમીનમાં ઊંડે સુધી પ્રવેશી શકે છે,જે મૂળના વિકાસમાં મદદ કરે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.

(N/A) $(i)$ તેજ પવન: પવન સમય જતાં ખડકોનું ધોવાણ અને ભૌતિક અક્ષય (weathering) કરે છે.
$(ii)$ વહેતું પાણી: ખડકો પરથી વહેતું પાણી ઘર્ષણ પેદા કરે છે અને તેને નાના કણોમાં તોડી નાખે છે.
$(iii)$ સજીવો: લાઈકેન,શેવાળ અને ફૂગ ખડકોની સપાટી પર ઉગે છે,જે રસાયણો મુક્ત કરે છે જે ખડકોને તોડે છે અને જમીન નિર્માણમાં ફાળો આપે છે.
$(iv)$ તાપમાનમાં ફેરફાર: સૂર્યના કિરણોને કારણે ખડકોનું વારંવાર ગરમ અને ઠંડુ થવું,વિસ્તરણ અને સંકોચન પ્રેરે છે,જેનાથી તિરાડો પડે છે અને અંતે ખડકોનું વિઘટન થાય છે.

(N/A) $(i)$ લાઈકેન ખડકોની સપાટી પર ઉગે છે અને અમુક ચોક્કસ રસાયણો મુક્ત કરે છે જે ખડકની સપાટીને પાવડર જેવી બનાવી દે છે,જેનાથી જમીનનું પાતળું પડ તૈયાર થાય છે.
$(ii)$ ત્યારબાદ આ સપાટી પર શેવાળ (Mosses) ઉગે છે,જે ખડકના પદાર્થોને વધુ તોડી નાખે છે.
$(iii)$ મોટા વૃક્ષોના મૂળ ખડકોની તિરાડોમાં ઉગે છે,જે સમય જતાં તિરાડો બનાવે છે અને તેને પહોળી કરે છે,જે અંતે જમીનના નિર્માણમાં પરિણમે છે.

(N/A)
- જમીન એક આવશ્યક સંસાધન છે જે કોઈ વિસ્તારની જૈવવિવિધતા નક્કી કરે છે.
- ઉપરનું પડ (ટોપસોઈલ),જે સૌથી બહારનું પડ છે,તે ખનિજોથી સમૃદ્ધ હોય છે અને વિવિધ સજીવોને જરૂરી પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.
- તે અસંખ્ય સૂક્ષ્મજીવો માટે નિવાસસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે જે પોષક તત્વોના પુનઃચક્રણમાં મદદ કરે છે.
- તે વનસ્પતિને આધાર આપે છે,જે બદલામાં હજારો પ્રાણીઓ માટે ખોરાક અને આશ્રય પૂરો પાડે છે.
$(b)$
- ના,પાણીમાં રહેતા સજીવો સંસાધન તરીકે જમીનથી સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર નથી.
- જલીય જીવન માટે જરૂરી ખનિજો અને પોષક તત્વો જમીનમાંથી આવે છે,જે વરસાદના પાણી અથવા સપાટી પરના વહેણ દ્વારા જળાશયોમાં ભળે છે.

(N/A) જમીનનું પ્રદૂષણ નીચેના કારણોસર થાય છે:
- ઉદ્યોગોમાંથી નીકળતો કચરો ખાલી જગ્યાઓ પર,જેમ કે રસ્તાની બાજુમાં,રેલવે ટ્રેક પર અથવા સેનિટરી લેન્ડફિલમાં ફેંકવાથી.
- રહેણાંક વિસ્તારો,પશુઓના તબેલા,ઉદ્યોગો અને ખેતરોમાંથી નીકળતો કચરો જમીનને પ્રદૂષિત કરે છે.
- ખેતીમાં રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો અતિશય ઉપયોગ જમીનને પ્રદૂષિત કરે છે.
$(b)$ જમીનનું પ્રદૂષણ અટકાવવાના ત્રણ ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો વિવેકપૂર્ણ અને મર્યાદિત ઉપયોગ કરવો.
$(ii)$ ઘરગથ્થુ અને ઔદ્યોગિક કચરાનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન અને વૈજ્ઞાનિક નિકાલ કરવો.
$(iii)$ જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા માટે સઘન ખેતી અને સીડીદાર ખેતી જેવી ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવવી.

(N/A) જમીનના ઉપરના સ્તરમાં જોવા મળતા ઘેરા રંગના,અંશતઃ સડેલા કાર્બનિક પદાર્થોને હ્યુમસ કહેવામાં આવે છે.
તેના કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. તે જમીનને છિદ્રાળુ બનાવે છે,જેનાથી જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા અને હવાનું પ્રમાણ વધે છે.
$2$. તે પોષક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે,જે છોડના વિકાસમાં મદદ કરે છે.
$3$. તે જમીનનું બંધારણ સુધારે છે,જેથી છોડના મૂળ જમીનમાં સરળતાથી પ્રવેશી શકે છે.

(N/A) સૂર્ય ખડકોના ઘસારણની પ્રક્રિયા દ્વારા જમીન નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે:
- સૂર્યના કિરણોને કારણે દિવસ દરમિયાન ખડકો ગરમ થાય છે અને વિસ્તરણ પામે છે.
- રાત્રિના સમયે આ ખડકો ઠંડા પડે છે અને સંકોચાય છે.
- ખડકોના વિવિધ ભાગો અલગ-અલગ દરે વિસ્તરણ અને સંકોચન પામતા હોવાથી, આ અસમાન ગરમી અને ઠંડકને કારણે ખડકોમાં તિરાડો પડે છે, જે અંતે ખડકોને નાના ટુકડાઓમાં તોડી નાખે છે અને જમીનનું નિર્માણ થાય છે.
$(b)$ ધૂળને નીચેના કારણોસર પ્રદૂષક માનવામાં આવે છે:
- ધૂળના રજકણો શ્વાસમાં લેવાથી અસ્થમા, બ્રોન્કાઇટિસ અને ફેફસાના કેન્સર જેવા શ્વસન સંબંધી રોગો થઈ શકે છે.
- ધૂળ જ્યારે ધુમાડા અને પાણીની વરાળ સાથે ભળે છે ત્યારે તે 'સ્મોગ' (smog) બનાવે છે, જે દ્રશ્યતા ઘટાડે છે અને અકસ્માતોનું કારણ બને છે.
- સિમેન્ટ, એસ્બેસ્ટોસ અથવા કોલસાની ધૂળના સંપર્કમાં આવવાથી ગંભીર એલર્જી, છીંક આવવી અને ટ્યુબરક્યુલોસિસ $(TB)$ જેવી લાંબા ગાળાની બીમારીઓ થઈ શકે છે.

(N/A) ઉપરના પડની માટીનું ધોવાણ નીચેના ઉપાયો અપનાવીને અટકાવી શકાય છે:
$(i)$ સઘન ખેતી (Intensive cropping): આ પદ્ધતિમાં ખેતરને ખાલી રાખવામાં આવતું નથી અને સતત પાક લેવામાં આવે છે,જેનાથી જમીનનું આવરણ જળવાઈ રહે છે.
$(ii)$ સીડીદાર ખેતી (Terrace farming): આ પદ્ધતિ પહાડી વિસ્તારોમાં કરવામાં આવે છે,જેમાં સીડીના આકારના નાના ખેતરો બનાવીને પાક ઉગાડવામાં આવે છે,જે માટીના ધોવાણને ઘટાડે છે.
$(iii)$ વનીકરણ અને ઘાસનું વાવેતર: પડતર જમીન પર ઘાસ ઉગાડવાથી અથવા વૃક્ષો વાવવાથી માટીનું ધોવાણ અટકે છે.
$(iv)$ યોગ્ય જલનિકાલ વ્યવસ્થા: ખેતરની આસપાસ યોગ્ય ડ્રેનેજ નહેરો બનાવવાથી વધારાના વરસાદી પાણીનો નિકાલ નિયંત્રિત રીતે થાય છે,જેથી માટીનું ધોવાણ અટકાવી શકાય છે.

(N/A) સૂર્ય: સૂર્ય દિવસ દરમિયાન ખડકોને ગરમ કરે છે, જેના કારણે તે વિસ્તરે છે, અને રાત્રે તે ઠંડા પડીને સંકોચાય છે। આ સતત વિસ્તરણ અને સંકોચનને કારણે ખડકોમાં તિરાડો પડે છે અને અંતે ખડકો નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત થાય છે.
પવન: તેજ પવન ખડકો સાથે ઘસાઈને અને ખડકોના કણોને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જઈને ધોવાણ (erosion) કરે છે। આ ઘર્ષણની પ્રક્રિયા મોટા ખડકોને નાના કણોમાં તોડે છે, જે અંતે જમીન (મૃદા) બનાવવામાં મદદ કરે છે।

(B) આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓ ઘણીવાર ખાતરો અને જંતુનાશકોના વધુ પડતા ઉપયોગ પર આધારિત છે.
આ રસાયણોનો ઉપયોગ પાક ઉત્પાદન વધારવા અને જીવાતો તથા નીંદણના નિયંત્રણ માટે થાય છે. જો કે,તેની જમીન અને ઇકોસિસ્ટમ પર ઘણી હાનિકારક અસરો થાય છે:
$(i)$ ખાતરો અને જંતુનાશકોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીનના કુદરતી રાસાયણિક સંતુલનને બદલી નાખે છે,જેનાથી તે કાં તો વધુ એસિડિક અથવા વધુ આલ્કલાઇન બની જાય છે,જે તેની એકંદર ફળદ્રુપતા ઘટાડે છે.
$(ii)$ આમાંથી ઘણા રસાયણો જૈવ-અવિઘટનીય (non-biodegradable) હોય છે. તેઓ જમીનમાં એકઠા થાય છે અને આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશે છે,જે બાયોમેગ્નિફિકેશન તરફ દોરી જાય છે અને પ્રાણીઓ તથા મનુષ્યોના સ્વાસ્થ્યને પ્રતિકૂળ અસર કરે છે.
$(iii)$ આ રસાયણોનો લાંબા ગાળાનો ઉપયોગ જમીનના ફાયદાકારક સૂક્ષ્મજીવો અને સજીવોની વિવિધતાનો નાશ કરે છે જે જમીનનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે જરૂરી છે,જેનાથી અંતે પાકની ઉપજ ઘટે છે.

(N/A) જમીનના ધોવાણના કારણો :
$(i)$ પવન: તેજ પવન ફળદ્રુપ જમીનના ઉપરના પડના કણોને ઉડાવીને લઈ જાય છે.
$(ii)$ વરસાદ: ભારે વરસાદ અસુરક્ષિત જમીનના ઉપરના પડને ધોઈ નાખે છે,ખાસ કરીને ઢાળવાળી જમીન પર.
$(iii)$ અયોગ્ય ખેતી: ખેતીની નબળી પદ્ધતિઓ,જેમ કે અયોગ્ય ખેડાણ અથવા લાંબા સમય સુધી ખેતરને પડતર રાખવાથી જમીન ધોવાણ માટે ખુલ્લી થઈ જાય છે.
$(iv)$ પૂર: નદીઓમાં વારંવાર આવતું પૂર નદીના કિનારાની નજીકના ખેતરોમાંથી ઉપરનું પડ દૂર કરે છે.
$(v)$ જંગલોનો નાશ (Deforestation): વૃક્ષો અને વનસ્પતિ દૂર કરવાથી જમીનને પકડી રાખવાની ક્ષમતા ઘટે છે,જેનાથી ધોવાણ વધે છે.

(A) જમીનનું બંધારણ મુખ્યત્વે જમીનમાં રહેલા કણોના કદ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
જમીનના કણોને તેમના કદના આધારે રેતી,કાંપ અને માટીમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
આ કણોનું પ્રમાણ જમીનનો પોત અને બંધારણ નક્કી કરે છે,જે બદલામાં તેની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા,હવાની અવરજવર અને પોષક તત્વોના પ્રમાણને અસર કરે છે.
તેથી,કણોનું કદ એ જમીનનું બંધારણ નક્કી કરતું મુખ્ય પરિબળ છે.

(A) જમીનનો પ્રકાર મુખ્યત્વે તેમાં રહેલા કણોના સરેરાશ કદ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
જમીનને તેમાં રહેલા વિવિધ કદના કણો (રેતી,કાંપ અને માટી) ના પ્રમાણના આધારે રેતાળ,ચીકણી અથવા ગોરાડુ જેવા પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
ભેજ,હ્યુમસ અને સૂક્ષ્મ જીવો જમીનની ગુણવત્તા અને ફળદ્રુપતા માટે મહત્વપૂર્ણ ઘટકો છે,પરંતુ તે જમીનના મૂળભૂત 'પ્રકાર' ને વ્યાખ્યાયિત કરતા નથી.

(C) જમીનનું ધોવાણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં જમીનનું ઉપરનું પડ પવન અને પાણી જેવા કુદરતી બળો દ્વારા દૂર થાય છે.
વનસ્પતિનું આવરણ,જેમ કે છોડ અને ઘાસ,એક રક્ષણાત્મક પડ તરીકે કાર્ય કરે છે જે મૂળ દ્વારા જમીનના કણોને એકસાથે બાંધી રાખે છે અને વરસાદ તથા પવનની અસરને ઘટાડે છે.
તેથી,જે જમીન પર વનસ્પતિનું આવરણ નથી (ખુલ્લી જમીન),તે ધોવાણ માટે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે કારણ કે તેમાં મૂળ દ્વારા મળતું માળખાકીય સમર્થન અને પર્યાવરણીય બળો સામે રક્ષણાત્મક અવરોધનો અભાવ હોય છે.
આમ,વનસ્પતિ વિનાની ઉપરની જમીન ખૂબ જ ઝડપથી દૂર થાય છે.

(D) કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જૈવવિવિધતા મુખ્યત્વે ઉપલા સ્તરની માટી (topsoil) ની ગુણવત્તા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
ઉપલા સ્તરની માટીમાં આવશ્યક પોષક તત્વો,કાર્બનિક પદાર્થો અને સૂક્ષ્મજીવો હોય છે જે વનસ્પતિના વિકાસમાં મદદ કરે છે.
માટીની ફળદ્રુપતા અને બંધારણ સીધી રીતે તે વિસ્તારમાં ઉગતી વનસ્પતિના પ્રકારોને અસર કરે છે,જે બદલામાં ત્યાં જોવા મળતા પ્રાણીઓના જીવન (પ્રાણીસૃષ્ટિ) ની વિવિધતા નક્કી કરે છે.
તેથી,ઉપલા સ્તરની માટીની ગુણવત્તા એ જૈવવિવિધતા જાળવી રાખવા માટેનું એક નિર્ણાયક પરિબળ છે.

(C) ઘણા પ્રાણીઓ જેવા કે પરવાળા,મૃદુકાય પ્રાણીઓ અને પૃષ્ઠવંશીઓના અંતઃકંકાલ અને બાહ્યકંકાલ મુખ્યત્વે કાર્બોનેટ ક્ષારો,ખાસ કરીને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ ના બનેલા હોય છે.
આ ક્ષારો સજીવોને બંધારણીય આધાર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.