Types of Chemical Reactions Questions in Gujarati

(N/A) $(i)$ પદાર્થ $X$ કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ છે. તેનું રાસાયણિક સૂત્ર $CaO$ છે.
$(ii)$ કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ પાણી સાથે જોરદાર પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ (ફોડેલો ચૂનો) બનાવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$CaO_{(s)} + H_2O_{(l)} \to Ca(OH)_{2(aq)}$
અહીં $CaO$ એ કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ (કળી ચૂનો) છે અને $Ca(OH)_2$ એ કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ (ફોડેલો ચૂનો) છે.

(N/A) પાણી $(H_2O)$ કદની દ્રષ્ટિએ બે ભાગ હાઇડ્રોજન અને એક ભાગ ઓક્સિજનનું બનેલું છે.
પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દરમિયાન,રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ થાય છે: $2H_2O(l) \rightarrow 2H_2(g) + O_2(g)$.
આ પ્રક્રિયા દર્શાવે છે કે હાઇડ્રોજન વાયુ અને ઓક્સિજન વાયુ $2:1$ ના પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
કેથોડ પર હાઇડ્રોજન વાયુ અને એનોડ પર ઓક્સિજન વાયુ એકત્રિત થતો હોવાથી,એકત્રિત થયેલ હાઇડ્રોજનનું કદ ઓક્સિજનના કદ કરતાં બમણું હોય છે.
બમણા જથ્થામાં એકત્રિત થતો વાયુ હાઇડ્રોજન છે.

(N/A) જ્યારે લોખંડની ખીલીને કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે લોખંડ એ કોપર કરતા વધુ સક્રિય હોવાથી,તે કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી કોપરને વિસ્થાપિત કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં આયર્ન સલ્ફેટ બને છે,જે લીલા રંગનું હોય છે.
$Fe_{(s)} + CuSO_{4(aq)} \rightarrow FeSO_{4(aq)} + Cu_{(s)}$
આ પ્રક્રિયામાં,કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણનો વાદળી રંગ ઝાંખો પડી જાય છે કારણ કે તે આછા લીલા રંગના આયર્ન સલ્ફેટના દ્રાવણમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને લોખંડની ખીલી પર કોપરનો લાલ-કથ્થઈ રંગનો થર જમા થાય છે.

(N/A) સોડિયમ કાર્બોનેટ કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ અને સોડિયમ ક્લોરાઇડ બનાવે છે.
$Na_{2}CO_{3(aq)} + CaCl_{2(aq)} \to CaCO_{3(s)} + 2NaCl_{(aq)}$
આ પ્રક્રિયામાં,સોડિયમ કાર્બોનેટ અને કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ આયનોની આપ-લે કરીને બે નવા સંયોજનો બનાવે છે. તેથી,આ એક દ્વિવિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા છે.

(B) આપેલ રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં,$Al$ (એલ્યુમિનિયમ) એ $Fe$ (આયર્ન) કરતા વધુ સક્રિય છે.
તેથી,$Al$ એ તેના ઓક્સાઇડ $(Fe_{2}O_{3})$ માંથી $Fe$ નું વિસ્થાપન કરે છે.
આ પ્રકારની પ્રક્રિયા,જેમાં વધુ સક્રિય તત્વ ઓછા સક્રિય તત્વને તેના સંયોજનમાંથી દૂર કરે છે,તેને વિસ્થાપન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,આ એક થર્મિટ પ્રક્રિયા છે.

(N/A) જે રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં ઉર્જા ઉષ્મા,પ્રકાશ અથવા ધ્વનિ સ્વરૂપે મુક્ત થાય છે,તેને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: સોડિયમ અને ક્લોરિનની પ્રક્રિયાથી મીઠું બનવું:
$Na_{(s)} + \frac{1}{2} Cl_{2(g)} \longrightarrow NaCl_{(s)} + 411 \, kJ$ ઉર્જા.
જે પ્રક્રિયાઓમાં ઉર્જાનું શોષણ થાય છે અથવા પ્રક્રિયા આગળ વધવા માટે ઉર્જાની જરૂર પડે છે,તેને ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં,વનસ્પતિ સૂર્યપ્રકાશની ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીનું ગ્લુકોઝ અને ઓક્સિજનમાં રૂપાંતર કરે છે:
$6CO_{2(g)} + 6H_{2}O_{(l)} \xrightarrow{\text{Sunlight}} C_{6}H_{12}O_{6(aq)} + 6O_{2(g)}$

(N/A) ઉષ્મીય વિઘટન:
$2FeSO_{4(s)} \xrightarrow{\Delta} Fe_2O_{3(s)} + SO_{2(g)} + SO_{3(g)}$
(ફેરસ સલ્ફેટ $\rightarrow$ ફેરિક ઓક્સાઈડ + સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ + સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઈડ)
$(b)$ પ્રકાશીય વિઘટન (પ્રકાશ દ્વારા):
$2AgCl_{(s)} \xrightarrow{\text{Light}} 2Ag_{(s)} + Cl_{2(g)}$
(સિલ્વર ક્લોરાઈડ $\rightarrow$ સિલ્વર + ક્લોરિન)
$(c)$ વિદ્યુત વિઘટન (વિદ્યુત દ્વારા):
$2H_2O_{(l)} \xrightarrow{\text{Electricity}} 2H_{2(g)} + O_{2(g)}$
(પાણી $\rightarrow$ હાઈડ્રોજન + ઓક્સિજન)

(N/A) જે રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં અદ્રાવ્ય ઘન પદાર્થ (જેને અવક્ષેપ કહેવાય છે) ઉત્પન્ન થાય છે,તેને અવક્ષેપન પ્રક્રિયા કહે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$Na_2CO_{3(aq)} + CaCl_{2(aq)} \to CaCO_{3(s)} + 2NaCl_{(aq)}$
આ પ્રક્રિયામાં,કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ અવક્ષેપ સ્વરૂપે મળે છે.
અવક્ષેપન પ્રક્રિયાનું બીજું ઉદાહરણ:
$Na_2SO_{4(aq)} + BaCl_{2(aq)} \to BaSO_{4(s)} + 2NaCl_{(aq)}$
આ પ્રક્રિયામાં,બેરિયમ સલ્ફેટ $(BaSO_4)$ અવક્ષેપ સ્વરૂપે મળે છે.

(N/A) ઝિંક એ આયર્ન કરતા વધુ સક્રિય છે. તેથી,જ્યારે ઝિંકને આયર્ન $(II)$ સલ્ફેટના દ્રાવણમાં ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે તે દ્રાવણમાંથી આયર્નને વિસ્થાપિત કરે છે,જેના પરિણામે ઝિંક સલ્ફેટ અને આયર્ન ધાતુ બને છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$Zn_{(s)} + FeSO_{4(aq)} \to ZnSO_{4(aq)} + Fe_{(s)}$

(C) દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા એ એવી રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જેમાં બે પ્રક્રિયક સંયોજનો આયનોની આપ-લે કરીને બે નવા સંયોજનો બનાવે છે.
$(i)$ $Pb + CuCl_{2} \rightarrow PbCl_{2} + Cu$ એ વિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે જેમાં $Pb$ એ $Cu$ નું વિસ્થાપન કરે છે.
$(ii)$ $Na_{2}SO_{4} + BaCl_{2} \rightarrow BaSO_{4} + 2NaCl$ એ દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે જેમાં $Na^+$ અને $Ba^{2+}$ આયનો અદલાબદલી કરે છે.
$(iii)$ $C + O_{2} \rightarrow CO_{2}$ એ સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે.
$(iv)$ $CH_{4} + 2O_{2} \rightarrow CO_{2} + 2H_{2}O$ એ દહન પ્રક્રિયા છે.
તેથી,માત્ર $(ii)$ એ દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે.

(B) આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$BaCl_2(aq) + (NH_4)_2SO_4(aq) \rightarrow BaSO_4(s) + 2NH_4Cl(aq)$
$1$. આ પ્રક્રિયામાં, પ્રક્રિયકો વચ્ચે $Ba^{2+}$ અને $NH_4^+$ આયનોની આપ-લે થાય છે, જે $\text{દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા}$ $(iv)$ દર્શાવે છે.
$2$. બેરિયમ સલ્ફેટ $(BaSO_4)$ અદ્રાવ્ય સફેદ ઘન પદાર્થ તરીકે બને છે, જેને અવક્ષેપ કહેવામાં આવે છે. તેથી, આ એક $\text{અવક્ષેપન પ્રક્રિયા}$ $(ii)$ પણ છે.
આમ, $(ii)$ અને $(iv)$ બંને સાચા છે.

(C) પાણીના વિદ્યુત વિભાજન માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ છે: $2H_2O(l) \rightarrow 2H_2(g) + O_2(g)$.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ મુજબ,$2$ મોલ પાણીનું વિઘટન થવાથી $2$ મોલ હાઇડ્રોજન વાયુ અને $1$ મોલ ઓક્સિજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,મુક્ત થતા હાઇડ્રોજન વાયુ અને ઓક્સિજન વાયુનો મોલ ગુણોત્તર $2:1$ છે.

(A) દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા માટે દ્રાવણમાં આયનો પૂરા પાડવા માટે દ્રાવ્ય આયનીય સંયોજનોની જરૂર હોય છે.
લેડ નાઇટ્રેટ પાણીમાં દ્રાવ્ય છે અને $Pb^{2+}$ આયનો આપે છે,જે પોટેશિયમ આયોડાઇડમાંથી મળતા $I^-$ આયનો સાથે પ્રક્રિયા કરીને લેડ આયોડાઇડ $(PbI_2)$ ના પીળા અવક્ષેપ બનાવે છે.
લેડ એસીટેટ પણ એક દ્રાવ્ય લેડ ક્ષાર છે જે વિયોજન પામીને $Pb^{2+}$ આયનો આપે છે,તેથી તે આ પ્રક્રિયામાં લેડ નાઇટ્રેટના વિકલ્પ તરીકે યોગ્ય છે.
લેડ સલ્ફેટ પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે અને પ્રક્રિયા થવા માટે જરૂરી $Pb^{2+}$ આયનો પૂરા પાડી શકતું નથી.

(C) $1$. આપેલી પ્રક્રિયા $2KClO_{3(s)} \xrightarrow[Catalyst]{Heat} 2KCl_{(s)} + 3O_{2(g)}$ છે.
$2$. આ પ્રક્રિયામાં,એક જ પ્રક્રિયક $(KClO_3)$ સરળ નીપજો ($KCl$ અને $O_2$) માં વિભાજિત થાય છે,જે તેને વિઘટન પ્રક્રિયા તરીકે દર્શાવે છે.
$3$. પ્રક્રિયા આગળ વધવા માટે ઉષ્મા (ઉષ્મીય ઊર્જા) આપવી પડે છે,જે સૂચવે છે કે તે ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયા છે.
$4$. તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે તે વિઘટન પ્રક્રિયા છે અને સ્વભાવે ઉષ્માશોષક છે.

(D) રાસાયણિક પ્રતિક્રિયામાં નવા ગુણધર્મો ધરાવતા નવા પદાર્થોનું નિર્માણ થાય છે.
$A$. દબાણ હેઠળ ઓક્સિજન ગેસનો સંગ્રહ કરવો એ ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તે માત્ર વાયુની અવસ્થા બદલે છે.
$B$. હવાનું પ્રવાહીકરણ એ તાપમાન અને દબાણમાં ફેરફાર સાથેની ભૌતિક પ્રક્રિયા છે.
$C$. પેટ્રોલને ખુલ્લી ડિશમાં રાખવું એ બાષ્પીભવનની ભૌતિક પ્રક્રિયા છે.
$D$. કોપરના તારને હવાની હાજરીમાં ઊંચા તાપમાને ગરમ કરવાથી કોપર$(II)$ ઓક્સાઈડ $(2Cu + O_2 \rightarrow 2CuO)$ બને છે. આ એક રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે તેમાં નવો પદાર્થ બને છે.

(B) સંયોગીકરણ પ્રતિક્રિયા એ એવી પ્રતિક્રિયા છે જેમાં બે કે તેથી વધુ પ્રક્રિયકો જોડાઈને એક જ નીપજ બનાવે છે.
$(i) 2 KClO_3 \xrightarrow{\text{Heat}} 2 KCl + 3 O_2$: આ વિઘટન પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે એક જ પ્રક્રિયક તૂટીને સરળ નીપજો બનાવે છે.
$(ii) MgO + H_2O \longrightarrow Mg(OH)_2$: આ સંયોગીકરણ પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે બે પ્રક્રિયકો ($MgO$ અને $H_2O$) જોડાઈને એક જ નીપજ $(Mg(OH)_2)$ બનાવે છે.
$(iii) 4 Al + 3 O_2 \longrightarrow 2 Al_2O_3$: આ સંયોગીકરણ પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે બે પ્રક્રિયકો ($Al$ અને $O_2$) જોડાઈને એક જ નીપજ $(Al_2O_3)$ બનાવે છે.
$(iv) Zn + FeSO_4 \longrightarrow ZnSO_4 + Fe$: આ વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા છે કારણ કે $Zn$ એ તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી $Fe$ નું વિસ્થાપન કરે છે.
તેથી, $(ii)$ અને $(iii)$ સંયોગીકરણ પ્રતિક્રિયાઓ છે.

(N/A) પોટેશિયમ ક્લોરાઈડ $(KCl)$ અને સિલ્વર નાઈટ્રેટ $(AgNO_3)$ વચ્ચેની રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$KCl(aq) + AgNO_3(aq) \longrightarrow AgCl(s) + KNO_3(aq)$
આ પ્રક્રિયામાં,સિલ્વર ક્લોરાઈડ $(AgCl)$ અદ્રાવ્ય સફેદ અવક્ષેપ તરીકે બને છે.
આ એક દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે કારણ કે પ્રક્રિયકો વચ્ચે આયનોની આપ-લે થાય છે.
તેને અવક્ષેપન પ્રક્રિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં અદ્રાવ્ય ઘન પદાર્થ (અવક્ષેપ) ઉત્પન્ન થાય છે.

(N/A) ફેરસ સલ્ફેટના ઉષ્મીય વિઘટન માટેની રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$2FeSO_4(s) \xrightarrow{\text{Heat}} Fe_2O_3(s) + SO_2(g) + SO_3(g)$
આ પ્રક્રિયામાં,ગરમ કરવાથી લીલા રંગના ફેરસ સલ્ફેટના સ્ફટિકો પાણી ગુમાવે છે અને ત્યારબાદ તેનું વિઘટન થઈને ફેરિક ઓક્સાઇડ,સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઇડ બને છે. ઉત્પન્ન થતો વાયુ $(SO_2)$ બળતા સલ્ફર જેવી લાક્ષણિક ગંધ ધરાવે છે. કારણ કે એક જ પ્રક્રિયક ગરમ કરવાથી અનેક નીપજોમાં વિભાજિત થાય છે,તેથી તેને ઉષ્મીય વિઘટન પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) સિલ્વર ક્લોરાઈડ $(AgCl)$ એ પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલ સંયોજન છે.
જ્યારે તે સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે ફોટોકેમિકલ વિઘટન પ્રક્રિયા દ્વારા ધાતુમય સિલ્વર અને ક્લોરિન વાયુમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2AgCl(s) \xrightarrow{\text{sunlight}} 2Ag(s) + Cl_2(g)$
આ વિઘટનને રોકવા અને રસાયણને સુરક્ષિત રાખવા માટે,તેને ઘેરા રંગની બોટલોમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે જે પ્રકાશને અંદર આવતા અટકાવે છે.

(N/A) સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ:
$2Cu(NO_3)_2(s) \xrightarrow{\text{Heat}} 2CuO(s) + O_2(g) + 4NO_2(g)$
$(b)$ ઉત્પન્ન થતો કથ્થઈ રંગનો વાયુ $X$ એ નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_2)$ છે.

(B) જ્યારે તાંબાની પટ્ટીને સિલ્વર નાઈટ્રેટના દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા થાય છે કારણ કે તાંબું એ સિલ્વર કરતા વધુ સક્રિય છે.
સિલ્વર ધાતુ ઘન સ્વરૂપે અવક્ષેપિત થાય છે અને કોપર$(II)$ નાઈટ્રેટના નિર્માણને કારણે દ્રાવણ વાદળી રંગનું બને છે.
રાસાયણિક સમીકરણ છે: $Cu(s) + 2AgNO_3(aq) \to 2Ag(s) + Cu(NO_3)_2(aq)$.

(A) રાસાયણિક ફેરફારમાં અલગ રાસાયણિક ગુણધર્મો ધરાવતા નવા પદાર્થોનું નિર્માણ થાય છે.
ફળોના રસનું આથવણ એ રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે યીસ્ટ) શર્કરાનું આલ્કોહોલ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં રૂપાંતર કરે છે,જેના પરિણામે એક નવો પદાર્થ બને છે.
ફળોના રસનું મંદન એ ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં માત્ર રસમાં પાણી ઉમેરવામાં આવે છે,જે રસના ઘટકોના રાસાયણિક બંધારણમાં કોઈ ફેરફાર કરતું નથી.

(N/A) પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દરમિયાન,પાણીનો અણુ $(H_{2}O)$ હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_{2})$ અને ઓક્સિજન વાયુ $(O_{2})$ માં ચોક્કસ મોલર ગુણોત્તરમાં વિઘટિત થાય છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2H_{2}O(l) \xrightarrow{\text{Electrolysis}} 2H_{2}(g) + O_{2}(g)$
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ મુજબ,દર $2$ મોલ પાણીના વિઘટન માટે,કેથોડ પર $2$ મોલ હાઇડ્રોજન વાયુ અને એનોડ પર $1$ મોલ ઓક્સિજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,એકત્રિત થયેલ હાઇડ્રોજન વાયુનું કદ ઓક્સિજન વાયુના કદ કરતા બમણું હોય છે,જે $2:1$ નો ગુણોત્તર દર્શાવે છે.

(A) પાણીનું વિદ્યુત વિભાજન એ રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં વિદ્યુતનો ઉપયોગ કરીને પાણી $(H_2O)$ નું હાઇડ્રોજન $(H_2)$ અને ઓક્સિજન $(O_2)$ વાયુઓમાં વિઘટન થાય છે,જેના પરિણામે નવા પદાર્થો બને છે.
સોડિયમ ક્લોરાઈડ $(NaCl)$ સૂર્યપ્રકાશમાં સ્થિર રહે છે અને તેના સંપર્કમાં આવવાથી તેમાં કોઈ રાસાયણિક ફેરફાર થતો નથી.

(N/A) લીલો આયર્ન ક્ષાર ફેરસ સલ્ફેટ હેપ્ટાહાઇડ્રેટ $(FeSO_{4} \cdot 7H_{2}O)$ છે. સખત ગરમ કરવા પર, તે સ્ફટિકીકરણનું પાણી ગુમાવે છે અને ત્યારબાદ ફેરિક ઓક્સાઇડ $(Fe_{2}O_{3})$ માં વિઘટિત થાય છે, જે કાળા રંગનો હોય છે, સાથે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_{2})$ અને સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઇડ $(SO_{3})$ વાયુઓ મુક્ત થાય છે.
$(b)$ આ ઉષ્મીય વિઘટન પ્રક્રિયા છે કારણ કે ગરમી આપવાથી એક જ પ્રક્રિયકનું અનેક નીપજોમાં વિભાજન થાય છે.

(N/A) ખોરાકના પાચનમાં જટિલ ખોરાકના અણુઓનું સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થાય છે,તેથી આ વિઘટન પ્રક્રિયા છે.
$(b)$ કોલસાના દહનમાં કાર્બન ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બનાવે છે,તેથી આ સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે.

(A) સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા: આ પ્રક્રિયામાં,બે અથવા વધુ પ્રક્રિયકો જોડાઈને એક જ નીપજ બનાવે છે $(2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O)$
$(b)$ વિઘટન પ્રક્રિયા: આ પ્રક્રિયામાં,એક જ પ્રક્રિયક વિદ્યુતની અસર હેઠળ બે અથવા વધુ સરળ નીપજોમાં વિભાજિત થાય છે $(2H_2O \xrightarrow{\text{electricity}} 2H_2 + O_2)$

(N/A) $(i)$ સિમેન્ટના ઉત્પાદનમાં ક્વિકલાઈમ $(CaO)$ નો ઉપયોગ થાય છે,જે ચૂનાના પથ્થર $(CaCO_3)$ ના ઉષ્મીય વિઘટન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે:
$CaCO_3(s) \xrightarrow{\text{Heat}} CaO(s) + CO_2(g)$
$(ii)$ ફોટોક્રોમિક કાચના ઉત્પાદનમાં સિલ્વર ક્લોરાઈડ $(AgCl)$ અથવા સિલ્વર બ્રોમાઈડ $(AgBr)$ નો ઉપયોગ થાય છે,જે સૂર્યપ્રકાશમાં ફોટોકેમિકલ વિઘટન પામીને ધાત્વિક સિલ્વર બનાવે છે,જેના કારણે કાચ ઘેરો બને છે:
$2AgCl(s) \xrightarrow{\text{Sunlight}} 2Ag(s) + Cl_2(g)$
$2AgBr(s) \xrightarrow{\text{Sunlight}} 2Ag(s) + Br_2(g)$

(N/A) $(i)$ $2 AgCl \rightarrow 2 Ag + Cl_{2}$ પ્રક્રિયા થવા માટે સૂર્યપ્રકાશની હાજરી અનિવાર્ય છે (પ્રકાશીય વિઘટન).
$(ii)$ આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં થાય છે.

(A) ફેરસ સલ્ફેટ $(FeSO_{4})$ નું ઉષ્મીય વિઘટન એ એક મહત્વપૂર્ણ રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે.
જ્યારે ફેરસ સલ્ફેટને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે વિઘટિત થઈને ફેરિક ઓક્સાઈડ $(Fe_{2}O_{3})$,સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_{2})$ અને સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઈડ $(SO_{3})$ બનાવે છે.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2 FeSO_{4} \xrightarrow{\text{Heat}} Fe_{2}O_{3} + SO_{2} + SO_{3}$

(N/A) $(i)$ રચાયેલા અવક્ષેપનો રંગ પીળો હોય છે.
$(ii)$ અવક્ષેપિત સંયોજન લેડ આયોડાઈડ છે,જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $PbI_{2}$ છે.

(N/A) $(i)$ સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2KI(aq) + Pb(NO_3)_2(aq) \to PbI_2(s) \downarrow + 2KNO_3(aq)$
$(ii)$ આ એક દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે. કારણ કે તેમાં અદ્રાવ્ય ઘન પદાર્થ (અવક્ષેપ) બને છે,તેથી તેને અવક્ષેપન પ્રક્રિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) $KCl(aq) + AgNO_3(aq) \to AgCl(s) \downarrow + KNO_3(aq)$
આ પ્રક્રિયામાં, પોટેશિયમ ક્લોરાઈડ સિલ્વર નાઈટ્રેટ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સિલ્વર ક્લોરાઈડ બનાવે છે, જે એક અદ્રાવ્ય સફેદ અવક્ષેપ છે, અને સાથે પોટેશિયમ નાઈટ્રેટ બને છે.

(A-D) રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $KCl(aq) + AgNO_3(aq) \rightarrow AgCl(s) + KNO_3(aq)$.
$(a)$ દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા: $K^+$ અને $Ag^+$ આયનો એકબીજાની અદલાબદલી કરીને નવા નીપજો બનાવે છે.
$(b)$ અવક્ષેપન પ્રક્રિયા: એક અદ્રાવ્ય સફેદ ઘન પદાર્થ, સિલ્વર ક્લોરાઇડ $(AgCl)$, અવક્ષેપ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે.

(N/A) જ્યારે લેડ નાઈટ્રેટનું દ્રાવણ પોટેશિયમ આયોડાઈડના દ્રાવણ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે ત્યારે રંગમાં પરિવર્તન જોવા મળે છે. આ પ્રક્રિયામાં રંગહીન દ્રાવણમાંથી પીળા રંગના અવક્ષેપ મળે છે.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Pb(NO_3)_2(aq) + 2KI(aq) \rightarrow PbI_2(s) + 2KNO_3(aq)$
આ પ્રક્રિયામાં લેડ$(II)$ આયોડાઈડ $(PbI_2)$ પીળા રંગના અવક્ષેપ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે.

(N/A) તાપમાનમાં ફેરફાર ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા દરમિયાન થાય છે, જેમાં આસપાસના વાતાવરણમાં ઉષ્મા મુક્ત થાય છે。
ઉદાહરણ: ઝિંકના દાણા અને મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડ વચ્ચેની પ્રક્રિયા。
રાસાયણિક સમીકરણ: $Zn(s) + H_2SO_4(aq) \rightarrow ZnSO_4(aq) + H_2(g) + \text{ઉષ્મા}$

(N/A) જ્યારે બે જલીય દ્રાવણો વચ્ચે પ્રક્રિયા થઈને અદ્રાવ્ય ઘન પદાર્થ બને છે,ત્યારે તેને અવક્ષેપ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: બેરિયમ ક્લોરાઈડ અને સોડિયમ સલ્ફેટ વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી બેરિયમ સલ્ફેટના સફેદ અવક્ષેપ મળે છે.
રાસાયણિક સમીકરણ:
$BaCl_{2}(aq) + Na_{2}SO_{4}(aq) \rightarrow BaSO_{4}(s) + 2NaCl(aq)$

(N/A) $(i)$ વિદ્યુત (વિદ્યુત વિભાજન):
$2H_{2}O(l) \xrightarrow{\text{વિદ્યુત પ્રવાહ}} 2H_{2}(g) + O_{2}(g)$
$(ii)$ ઉષ્મા (ઉષ્મીય વિઘટન):
$CaCO_{3}(s) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} CaO(s) + CO_{2}(g)$
$(iii)$ સૂર્યપ્રકાશ (પ્રકાશીય વિઘટન):
$2AgCl(s) \xrightarrow{\text{સૂર્યપ્રકાશ}} 2Ag(s) + Cl_{2}(g)$

(N/A) $(i)$ $(a)$ એનોડ પર ઓક્સિજન વાયુ મુક્ત થાય છે.
$(b)$ કેથોડ પર હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત થાય છે.
$(ii)$ બંને કસનળીઓમાં એકત્રિત થયેલા વાયુઓનું કદ સમાન નથી કારણ કે પાણી $(H_2O)$ માં હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનનું મોલર પ્રમાણ $2:1$ હોય છે. આથી,ઓક્સિજન વાયુની સરખામણીમાં બમણો હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
$(iii)$ આ પ્રક્રિયા વિદ્યુત વિભાજનની વિઘટન પ્રક્રિયા છે.
$(iv)$ શુદ્ધ પાણી વિદ્યુતનું મંદ વાહક છે. ક્ષારયુક્ત પાણી વિદ્યુતવિભાજ્ય તરીકે કાર્ય કરે છે,જે દ્રાવણમાંથી વિદ્યુત પસાર થવા દે છે અને પાણીના વિઘટનને સરળ બનાવે છે.

(N/A) આ એક સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે. જે પ્રક્રિયામાં બે કે તેથી વધુ પ્રક્રિયકો જોડાઈને એક જ નીપજ બનાવે છે,તેને સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા કહે છે.
$(b)$ સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ: $CaO(s) + H_2O(l) \rightarrow Ca(OH)_2(aq)$. મળતી નીપજનું રાસાયણિક નામ કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ છે.
$(c)$ પ્રક્રિયા દરમિયાન જોવા મળતા બે અવલોકનો:
$(i)$ આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ જોરશોરથી થાય છે અને ઉષ્મા મુક્ત થાય છે (ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા).
$(ii)$ ઉષ્મા મુક્ત થવાને કારણે બીકર ગરમ થઈ જાય છે.

(N/A) $(i)$ એક ચાઇના ડિશમાં $2 \, g$ સિલ્વર ક્લોરાઇડ લો.
(ii) આ ચાઇના ડિશને થોડા સમય માટે સૂર્યપ્રકાશમાં મૂકો.
(iii) થોડા સમય પછી સિલ્વર ક્લોરાઇડના રંગનું અવલોકન કરો. સૂર્યપ્રકાશમાં $AgCl$ નું $Ag$ અને $Cl_2$ માં વિઘટન થવાને કારણે સિલ્વર ક્લોરાઇડનો રંગ રાખોડી થઈ જાય છે.
રાસાયણિક સમીકરણ:
$2AgCl(s) \xrightarrow{\text{Sunlight}} 2Ag(s) + Cl_2(g)$
ઉપયોગ: આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં થાય છે.

(N/A) $(i)$ ગરમ કર્યા પહેલા: આછા લીલા (Pale green). ગરમ કર્યા પછી: કથ્થઈ અથવા લાલાશ પડતા કથ્થઈ.
$(ii)$ ગરમ કરતી વખતે ઉત્પન્ન થતા વાયુઓ સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_{2})$ અને સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઇડ $(SO_{3})$ છે.
$(iii)$ ફેરસ સલ્ફેટના ઉષ્મીય વિઘટન માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2FeSO_{4}(s) \xrightarrow{\text{Heat}} Fe_{2}O_{3}(s) + SO_{2}(g) + SO_{3}(g)$

(N/A) $(i)$ મેગ્નેશિયમ સળગતી વખતે તેજસ્વી સફેદ પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે.
$(ii)$ મેગ્નેશિયમ હવામાં સળગ્યા પછી સફેદ પાવડર જેવો પદાર્થ (મેગ્નેશિયમ ઓક્સાઇડ) મળે છે.

(N/A) $(i)$ આ વિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે કારણ કે ઝિંક $(Zn)$ સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_{2}SO_{4})$ માંથી હાઇડ્રોજન $(H_{2})$ નું વિસ્થાપન કરે છે.
$(ii)$ આ સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા છે કારણ કે કેલ્શિયમ ઓક્સાઇડ $(CaO)$ અને પાણી $(H_{2}O)$ જોડાઈને એક જ નીપજ,કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(Ca(OH)_{2})$ બનાવે છે.

(N/A) $(i)$ આ વિઘટન પ્રક્રિયા છે કારણ કે ગરમ કરવાથી એક જ પ્રક્રિયક બે કે તેથી વધુ સરળ નીપજોમાં વિભાજિત થાય છે.
$(ii)$ આ દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે કારણ કે નવા સંયોજનો બનાવવા માટે બે પ્રક્રિયકો વચ્ચે આયનોની આપ-લે થાય છે.

(N/A) રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $Zn(s) + H_2SO_4(aq) \longrightarrow ZnSO_4(aq) + H_2(g) \uparrow$
અવલોકનો:
$(i)$ હાઇડ્રોજન વાયુના પરપોટા ઉત્પન્ન થતા જોવા મળે છે.
$(ii)$ આ પ્રક્રિયા ઉષ્માક્ષેપક છે,તેથી પ્રક્રિયા પાત્રનું તાપમાન વધે છે.

(N/A) રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $2KI(aq) + Pb(NO_3)_2(aq) \to PbI_2(s) \downarrow + 2KNO_3(aq)$
$(i)$ લેડ આયોડાઈડ $(PbI_2)$ ના પીળા રંગના અવક્ષેપ મળે છે.
$(ii)$ આ એક દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે,જેમાં અદ્રાવ્ય ઘન પદાર્થ બનવાને કારણે દ્રાવણના દેખાવમાં ફેરફાર થાય છે.

(N/A) લેડ નાઈટ્રેટના ઉષ્મીય વિઘટન માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2Pb(NO_{3})_{2}(s) \xrightarrow{\Delta} 2PbO(s) + 4NO_{2}(g) + O_{2}(g)$
અવલોકનો:
$(i)$ નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_{2})$ વાયુના લાલાશ પડતા કથ્થઈ રંગના ધુમાડા ઉત્પન્ન થાય છે.
$(ii)$ કસનળીમાં લેડ$(II)$ ઓક્સાઈડ $(PbO)$ નો પીળા રંગનો અવશેષ મળે છે.

(N/A) વિઘટન પ્રક્રિયાના ઉપયોગો:
$(a)$ સૂર્યપ્રકાશમાં સફેદ સિલ્વર ક્લોરાઇડનું વિઘટન થઈને સિલ્વર અને ક્લોરિન મળે છે,જેના કારણે તે ભૂખરા રંગનું બને છે.
$2 AgCl (s) \xrightarrow{\text{sunlight}} 2 Ag (s) + Cl_2 (g)$
આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીમાં થાય છે.
$(b)$ પોટેશિયમ ક્લોરેટ $(KClO_3)$ ને ગરમ કરવાથી તેનું વિઘટન થઈને ઓક્સિજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
$2 KClO_3 (s) \xrightarrow{\text{heat}} 2 KCl (s) + 3 O_2 (g)$
આ પ્રયોગશાળામાં ઓક્સિજન વાયુ બનાવવાની સામાન્ય પદ્ધતિ છે.
$(c)$ કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ($CaCO_3$,ચૂનાનો પથ્થર) ના ઉષ્મીય વિઘટન દ્વારા ક્વિકલાઈમ $(CaO)$ મેળવવામાં આવે છે.
$CaCO_3 (s) \xrightarrow{\text{heat}} CaO (s) + CO_2 (g)$
ક્વિકલાઈમનો ઉપયોગ સિમેન્ટ બનાવવા અને દીવાલ ધોળવા માટે વપરાતા ફોડેલા ચૂનાની બનાવટમાં થાય છે.

(N/A) અવલોકનો:
$(a)$ પ્રક્રિયા ખૂબ જ જોરશોરથી (vigorously) થાય છે.
$(b)$ પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉષ્મા મુક્ત થાય છે (ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા).
મળતી નીપજ $Ca(OH)_2$ (કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) ના ઉપયોગો:
$(a)$ તેનો ઉપયોગ દીવાલોને ચૂનો મારવા (whitewashing) માટે થાય છે. તે હવામાં રહેલા $CO_2$ સાથે ધીમેથી પ્રક્રિયા કરીને દીવાલ પર કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ નું પાતળું પડ બનાવે છે,જે દીવાલને ચમક આપે છે.
$(b)$ તેનો ઉપયોગ પ્રયોગશાળામાં $CO_2$ વાયુની હાજરી ચકાસવા માટે પ્રક્રિયક તરીકે થાય છે,કારણ કે તે $CO_2$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને દ્રાવણને દૂધિયું બનાવે છે.