Coal and Petroleum Questions in Gujarati

(N/A) કોલસો અને પેટ્રોલિયમ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય અશ્મિભૂત બળતણ છે. એક વ્યક્તિ તરીકે,આપણે નીચેની રીતો દ્વારા તેમના સંરક્ષણમાં યોગદાન આપી શકીએ છીએ:
$(i)$ પેટ્રોલિયમનો વપરાશ ઘટાડવા માટે બસ જેવા જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરવો અથવા કારપૂલિંગ (એક જ કારમાં સાથે મુસાફરી) કરવી.
$(ii)$ કોલસાનો ઉપયોગ ઘરગથ્થુ બળતણ તરીકે કે સગડીમાં કરવાનું ટાળવું.
$(iii)$ અશ્મિભૂત બળતણ પરની આપણી નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સૌર ઊર્જા,પવન ઊર્જા અને જળ વિદ્યુત ઊર્જા જેવા વૈકલ્પિક અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા સ્ત્રોતો તરફ વળવું.

(N/A) કોલસો અને પેટ્રોલિયમ બંને અશ્મિભૂત ઇંધણ છે જે પ્રાચીન જૈવભારના અવશેષોમાંથી બનતા લાખો વર્ષો લે છે. આપણે જે દરે આ સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ તે તેમના કુદરતી રીતે બનવાના દર કરતા ઘણો વધારે હોવાથી,તે પુનઃઅપ્રાપ્ય છે અને નજીકના ભવિષ્યમાં ખૂટી જશે. તેથી,તેમનું સંરક્ષણ કરવું અનિવાર્ય છે.

(N/A) અશ્મિભૂત બળતણના બે ઉદાહરણો કોલસો અને પેટ્રોલિયમ છે. આ બળતણ લાખો વર્ષો સુધી પૃથ્વીના પોપડા નીચે દટાયેલા પ્રાચીન વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી બને છે.

(N/A) અશ્મિભૂત બળતણના બે ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ કોલસો
$(ii)$ પેટ્રોલિયમ
$(iii)$ કુદરતી વાયુ

(A) કોલસો એ પ્રાથમિક અશ્મિભૂત બળતણ છે જે હાલમાં વિશ્વની ઊર્જા જરૂરિયાતોનો સૌથી મોટો હિસ્સો પૂરો પાડે છે,ખાસ કરીને વીજળી ઉત્પાદન અને ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ માટે.

(N/A) $(i)$ કોકનો ઉપયોગ ધાતુઓના નિષ્કર્ષણ માટે ધાતુશાસ્ત્રીય પ્રક્રિયાઓમાં રિડક્શન કર્તા તરીકે થાય છે.
$(ii)$ કોકનો ઉપયોગ વોટર ગેસ $(CO + H_2)$ અને પ્રોડ્યુસર ગેસ $(CO + N_2)$ જેવા બળતણ વાયુઓ બનાવવા માટે થાય છે.

(N/A) $(i)$ કોલસો અને પેટ્રોલિયમ લાખો વર્ષો પહેલા જૈવભારના વિઘટનથી બન્યા હતા, અને તે પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો છે, જેનો અર્થ છે કે તે અંતે ખૂટી જશે.
$(ii)$ જ્યારે અશ્મિભૂત બળતણ સળગાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે હાનિકારક વાયુઓ અને રજકણો મુક્ત કરે છે, જે વાયુ પ્રદૂષણ અને શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓનું કારણ બને છે.
$(iii)$ અશ્મિભૂત બળતણ કાર્બનના વિશાળ ભંડાર છે. જો આ તમામ કાર્બન દહન દ્વારા $CO_2$ માં રૂપાંતરિત થાય, તો તે ગ્રીનહાઉસ અસરને નોંધપાત્ર રીતે વધારશે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તન તરફ દોરી જશે.

(N/A) અશ્મિભૂત બળતણ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોત છે જે લાખો વર્ષો પહેલા પૃથ્વીના કાંપના સ્તરો નીચે દટાયેલા પ્રાચીન વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી બને છે.
આ અવશેષો લાંબા ભૌગોલિક સમયગાળા દરમિયાન ઉચ્ચ દબાણ અને તાપમાનની પરિસ્થિતિઓમાંથી પસાર થઈને બળતણમાં રૂપાંતરિત થયા છે.
અશ્મિભૂત બળતણના ઉદાહરણોમાં $Coal$ (કોલસો) અને $Petroleum$ (પેટ્રોલિયમ) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) $(i)$ $CNG$ જેવા કાર્યક્ષમ સ્વરૂપોમાં રૂપાંતર.
$(ii)$ સંસાધનોને આગથી બચાવવા.
$(iii)$ તેલનો બગાડ અટકાવવો.
$(iv)$ પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતોનો વધુ ઉપયોગ કરવો.

(N/A) કોલસો અને પેટ્રોલિયમને અશ્મિભૂત બળતણ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે લાખો વર્ષો પહેલા જીવતા વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના દટાયેલા અવશેષોમાંથી બનેલા છે,જે લાંબા સમયગાળા દરમિયાન ઊંચા દબાણ અને તાપમાનને કારણે રૂપાંતરિત થયા છે.
$(b)$ કાર્બન સિવાય અશ્મિભૂત બળતણમાં હાજર હોય તેવા બે તત્વો હાઇડ્રોજન અને સલ્ફર (અથવા નાઇટ્રોજન) છે.

(N/A) અશ્મિભૂત બળતણ એ ઉર્જાના પુનઃઅપ્રાપ્ય સ્ત્રોતો છે જે લાખો વર્ષો પહેલા પૃથ્વીના પેટાળમાં દટાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના જૈવભારના વિઘટનથી બનેલા છે.
$(b)$ જ્યારે આપણે વીજળીની બચત કરીએ છીએ ત્યારે સામાન્ય રીતે કોલસાનું સંરક્ષણ થાય છે,કારણ કે ઘણા વિસ્તારોમાં મોટાભાગના પાવર પ્લાન્ટ્સ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવા માટે કોલસાના દહન પર આધાર રાખે છે.
$(c)$ વર્તમાન વપરાશના દરે,કોલસાના જાણીતા ભંડારો અંદાજે $200$ વર્ષ સુધી ચાલશે,જ્યારે પેટ્રોલિયમના ભંડારો લગભગ $40$ વર્ષ સુધી ચાલશે તેવો અંદાજ છે.

(N/A) કુદરતી ગેસ એ મિથેન (આશરે $85 \%$),ઈથેન $(10 \%)$,પ્રોપેન $(3 \%)$ અને બ્યુટેન $(2 \%)$ નું કુદરતી રીતે બનતું મિશ્રણ છે. આ મિશ્રણમાં $CO_2$,$N_2$ અને $O_2$ જેવા અન્ય અદહનશીલ વાયુઓ પણ હાજર હોઈ શકે છે.
કુદરતી ગેસ લાખો વર્ષો સુધી જમીનમાં દટાયેલા કાર્બનિક પદાર્થો પર ગરમી,દબાણ અને સૂક્ષ્મજીવોની અસર દ્વારા બને છે.

(A) $LPG$ (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) મુખ્યત્વે $n$-બ્યુટેન,આઇસોબ્યુટેન,પ્રોપેન અને ઇથેન જેવા હાઇડ્રોકાર્બનનું મિશ્રણ છે.
તે ક્રૂડ ઓઇલના શુદ્ધિકરણ દરમિયાન આડપેદાશ તરીકે અથવા કુદરતી ગેસના કુવાઓમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
સિલિન્ડરની અંદર,વાયુને ખૂબ જ ઊંચા દબાણ હેઠળ રાખવામાં આવે છે,જેના કારણે તે પ્રવાહી અવસ્થામાં રહે છે.
જ્યારે સિલિન્ડરનો વાલ્વ ખોલવામાં આવે છે,ત્યારે વાયુ બર્નરમાં મુક્ત થાય છે જ્યાં દબાણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે,જેના કારણે પ્રવાહીનું બાષ્પીભવન થાય છે અને તે બર્નરમાં વાયુ સ્વરૂપે દેખાય છે.

(N/A) અશ્મિભૂત બળતણ એ લાખો વર્ષો પહેલા પૃથ્વીના પેટાળમાં દટાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી ઉચ્ચ દબાણ અને તાપમાન હેઠળ વિઘટનની પ્રક્રિયા દ્વારા બનેલા ઉર્જાના સ્ત્રોતો છે.
ત્રણ મુખ્ય અશ્મિભૂત બળતણ નીચે મુજબ છે: $(i)$ કોલસો,$(ii)$ પેટ્રોલિયમ (ખનીજ તેલ),અને $(iii)$ કુદરતી વાયુ.

(N/A) અશ્મિભૂત બળતણ લાખો વર્ષો પહેલા પૃથ્વીના પેટાળમાં દટાયેલા પ્રાચીન વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી બને છે।
તેઓ ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં કાદવ અને રેતી જેવા અવસાદોથી દટાયેલા હતા।
ઉચ્ચ દબાણ, ઉચ્ચ તાપમાન અને અજારક બેક્ટેરિયાની પ્રક્રિયાને કારણે, આ અવશેષો લાખો વર્ષો દરમિયાન કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસમાં રૂપાંતરિત થયા।
આ વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિઓ હાલમાં પ્રવર્તતી ન હોવાથી, નવા અશ્મિભૂત બળતણ બની રહ્યા નથી।
તેથી, તેમને ઉર્જાના પુનઃઅપ્રાપ્ય સ્ત્રોત તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે।
આ બળતણના સંરક્ષણ માટેના પગલાં:
$1$. સૌર ઉર્જા, પવન ઉર્જા, ભરતી ઉર્જા, ભૂસ્તરીય ઉર્જા અને બાયોમાસ ઉર્જા જેવા વૈકલ્પિક ઉર્જા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરો।
$2$. "બચાવેલી ઉર્જા એ ઉત્પન્ન કરેલી ઉર્જા છે" તે સિદ્ધાંતને અનુસરો।
$3$. જ્યારે જરૂર ન હોય ત્યારે લાઈટ અને પંખા બંધ કરીને ઉર્જાનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરો।
$4$. ગીઝર અને ઇલેક્ટ્રિક ઇસ્ત્રી જેવા ઉર્જા વાપરતા ઉપકરણોનો કાળજીપૂર્વક ઉપયોગ કરો।
$5$. ખાનગી વાહનોનો ઉપયોગ ઘટાડો; તેના બદલે, જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરો અથવા કારપૂલિંગ કરો।

(A) લાકડાનું વિનાશક નિસ્યંદન એ એક પ્રક્રિયા છે જેમાં લાકડાને હવાના અભાવમાં ગરમ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં વુડ ગેસ,પાયરોલિગ્નિયસ એસિડ (જેમાં એસિટિક એસિડ હોય છે),વુડ ટાર અને ચારકોલ જેવા વિવિધ ઉત્પાદનો મળે છે.
કોલસો એ અશ્મિભૂત બળતણ છે જે લાખો વર્ષો સુધી ઊંચા દબાણ અને તાપમાન હેઠળ જમીનમાં દટાયેલા છોડના અવશેષોમાંથી બને છે.
તેથી,કોલસો એ લાકડાના વિનાશક નિસ્યંદનનું ઉત્પાદન નથી.

(A) કુદરતી વાયુ એ અશ્મિભૂત બળતણનો એક સ્ત્રોત છે જે પૃથ્વીની સપાટીની નીચે ઊંડે બનેલો છે.
તે મુખ્યત્વે $CH_4$ (મિથેન) નો બનેલો છે, જે સામાન્ય રીતે તેના બંધારણના $70\%$ થી $90\%$ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.
અન્ય ઘટકોમાં ઇથેન, પ્રોપેન, બ્યુટેન અને અન્ય વાયુઓનું અલ્પ પ્રમાણ હોય છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) પેટ્રોલિયમને ઘણીવાર $ \text{'પ્રવાહી સોનું'} $ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેનું આર્થિક મૂલ્ય ખૂબ જ વધારે છે અને તે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે।
તે હાઇડ્રોકાર્બનનું એક જટિલ મિશ્રણ છે, જેનું શુદ્ધિકરણ કરવાથી પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન અને લ્યુબ્રિકન્ટ્સ જેવા વિવિધ ઉત્પાદનો મળે છે, જે પરિવહન, ઉદ્યોગ અને વીજળી ઉત્પાદન માટે અનિવાર્ય છે।

(B) પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો એવા છે જે ટૂંકા ગાળામાં કુદરતી રીતે ફરીથી ઉત્પન્ન થઈ શકે છે। $\text{પવન}$, $\text{વન્યજીવો}$ અને $\text{પાણી}$ ને પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો ગણવામાં આવે છે। $\text{કોલસો}$ એ અશ્મિભૂત બળતણ છે જે લાખો વર્ષો દરમિયાન ઉચ્ચ દબાણ અને તાપમાન હેઠળ કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન દ્વારા બને છે। તેની બનવાની પ્રક્રિયા તેના વપરાશના દરની સરખામણીમાં અત્યંત ધીમી હોવાથી, તેને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે।

(C) અશ્મિભૂત બળતણ એ લાખો વર્ષો સુધી પૃથ્વીના પોપડા નીચે દટાયેલા સજીવોના અવશેષોમાંથી બનતા કુદરતી બળતણ છે.
તેના ઉદાહરણોમાં કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસનો સમાવેશ થાય છે.
લાકડું,છાણ અને બાયોગેસ એ પુનઃપ્રાપ્ય અથવા બાયોમાસ આધારિત ઉર્જા સ્ત્રોતો ગણાય છે,અશ્મિભૂત બળતણ નહીં.
તેથી,પેટ્રોલિયમ એ સાચો જવાબ છે.

(B) $LPG$ (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) મુખ્યત્વે ખનિજ તેલ (પેટ્રોલિયમ) ના શુદ્ધિકરણમાંથી મેળવવામાં આવે છે. ક્રૂડ ઓઈલના વિભાગીય નિસ્યંદન (fractional distillation) ની પ્રક્રિયા દરમિયાન,વિવિધ હાઈડ્રોકાર્બન અલગ કરવામાં આવે છે,અને $LPG$ એ આ પ્રક્રિયામાંથી મેળવવામાં આવતી એક આડપેદાશ છે.

(A) કોલગેસ એ કોલસાના ભંજન નિસ્યંદન (destructive distillation) દ્વારા મેળવવામાં આવતું વાયુરૂપ બળતણ છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,કોલસાને હવાના ગેરહાજરીમાં ગરમ કરવામાં આવે છે,જેનાથી કોલગેસ,કોલટાર અને કોક ઉપપેદાશ તરીકે મળે છે.
તેથી,કોલગેસનો સાચો સ્ત્રોત ખનિજ કોલસો છે.