Forests and Wildlife Questions in Gujarati

(D) આપણે નીચેના કારણોસર જંગલો અને વન્યજીવોનું સંરક્ષણ કરવું જોઈએ:
$1$. જૈવવિવિધતા (જીવનના વિવિધ સ્વરૂપો) ને જાળવવા અને પરિસ્થિતિકીય સ્થિરતા જાળવી રાખવા માટે.
$2$. આદિવાસી સમુદાયોના નિવાસસ્થાનનું રક્ષણ કરવા માટે,જેઓ તેમની આજીવિકા માટે જંગલો પર નિર્ભર છે.
$3$. જમીનની ગુણવત્તા જાળવવા,પાણીના સ્ત્રોતોનું નિયમન કરવા અને વરસાદની યોગ્ય પેટર્ન સુનિશ્ચિત કરવા માટે.
$4$. જંગલો અને વન્યજીવો માનવ અસ્તિત્વ માટે અનિવાર્ય છે; તેમના વિના માનવ જીવન અશક્ય બની જશે.

(N/A) જંગલોના સંરક્ષણ માટેના કેટલાક અભિગમો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ લોકોએ વૃક્ષો કાપવા સામે વિરોધ કરીને જંગલો બચાવવામાં પોતાની ભાગીદારી દર્શાવવી જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે,$Chipko$ $Andolan$ (ચિપકો આંદોલન).
$(b)$ વૃક્ષારોપણ વધારવું જોઈએ. વનીકરણનો દર વનનાબૂદીના દર કરતા વધારે હોવો જોઈએ.
$(c)$ કેટલાક લોકો પૈસા કમાવવા માટે ચંદન જેવા કિંમતી વૃક્ષો કાપે છે. સરકારે આ લાકડાના દાણચોરોને પકડવા માટે કડક કાયદાકીય પગલાં લેવા જોઈએ.
$(d)$ જંગલના રહેવાસીઓને (આદિવાસી સમુદાયોને) વન અધિકારીઓ દ્વારા હેરાન ન કરવા જોઈએ. નહીંતર,આનાથી આદિવાસી લોકો અને સરકારી અધિકારીઓ વચ્ચે સંઘર્ષ થાય છે,જે જંગલ વિસ્તારોમાં નક્સલવાદી પ્રવૃત્તિઓને વધારી શકે છે.

(N/A) સરકારના વન વિભાગ પાસે જંગલની પેદાશોના વ્યવસ્થાપનનો નિર્ણય લેવાની સત્તા હોવી જોઈએ. આનું કારણ એ છે કે વન વિભાગ જંગલની જમીનનો રક્ષક છે અને તે તેના રક્ષણ,સંવર્ધન અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપન માટે જવાબદાર છે,જેથી લાંબા ગાળાના પર્યાવરણીય સંતુલનના ભોગે ટૂંકા ગાળાના ફાયદા માટે સંસાધનોનો દુરુપયોગ ન થાય.

(D) એક વ્યક્તિ તરીકે,આપણે જંગલો અને વન્યજીવોના વ્યવસ્થાપનમાં નીચે મુજબ યોગદાન આપી શકીએ છીએ:
$(i)$ આપણે વૃક્ષો કાપવા (નિર્વનીકરણ) સામે વિરોધ કરવો જોઈએ અને વૃક્ષારોપણના કાર્યક્રમોમાં સક્રિયપણે ભાગ લેવો જોઈએ.
$(ii)$ આપણે વન્ય પ્રાણીઓના શિકાર સામે વિરોધ કરવો જોઈએ અને આવી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓની જાણ સત્તાવાળાઓને કરવી જોઈએ.
$(iii)$ આપણે જંગલ આધારિત ઉત્પાદનો પરની આપણી નિર્ભરતા ઘટાડવી જોઈએ અને વ્યક્તિગત કે વ્યાપારી ઉપયોગ માટે જંગલની જમીન પર અતિક્રમણ કે કબજો કરવાનું બંધ કરવું જોઈએ.
$(iv)$ આપણે આપણા સાથીદારો અને સમુદાયમાં જૈવવિવિધતા અને સંરક્ષણના મહત્વ વિશે જાગૃતિ ફેલાવવી જોઈએ.

(N/A) જંગલો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ માટે કુદરતી સિંક તરીકે કાર્ય કરે છે અને હાનિકારક વાયુઓનું શોષણ કરીને તથા ધૂળના રજકણોને પકડી રાખીને વાતાવરણીય પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(B) ઔદ્યોગિકીકરણ,શહેરીકરણ,ખેતી અને માળખાકીય વિકાસ માટે મોટા પાયે થતા જંગલોના વિનાશને કારણે જંગલોને વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી ઘટતું કુદરતી સંસાધન માનવામાં આવે છે.
જોકે પાણી એક મહત્વપૂર્ણ સંસાધન છે,પરંતુ જંગલો ચિંતાજનક દરે નાશ પામી રહ્યા છે,જેના કારણે જૈવવિવિધતાનો નાશ,જમીનનું ધોવાણ અને આબોહવા પરિવર્તન જેવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે,જે તેમને આપેલા વિકલ્પોમાં સૌથી ઝડપથી ઘટતું સંસાધન બનાવે છે.

(B) જંગલોના વિશાળ વિસ્તારોને સાફ કરીને એક જ પ્રકારના છોડની ખેતી કરવાની પ્રથાને $monoculture$ (એકપાક પદ્ધતિ) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રથા પર્યાવરણ માટે હાનિકારક છે કારણ કે તે વિસ્તારમાં સજીવોની વિવિધતા ઘટાડે છે,જેનાથી ઇકોસિસ્ટમ ઓછી સ્થિર બને છે અને જીવાતો તથા રોગો સામે વધુ સંવેદનશીલ બને છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) જંગલ સંરક્ષણની સફળ વ્યૂહરચના સર્વગ્રાહી હોવી જોઈએ.
જંગલો એ જૈવિક (વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ,સૂક્ષ્મજીવો) અને અજૈવિક (જમીન,પાણી,હવા,આબોહવા) એમ બંને ઘટકો ધરાવતી જટિલ ઇકોસિસ્ટમ છે.
માત્ર એક જૂથનું રક્ષણ કરવું,જેમ કે શાકાહારી અથવા ઉચ્ચ શિકારી પ્રાણીઓ,અપૂરતું છે કારણ કે આ પ્રજાતિઓનું અસ્તિત્વ સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમના સ્વાસ્થ્ય પર આધારિત છે,જેમાં ભૌતિક પર્યાવરણનો પણ સમાવેશ થાય છે.
તેથી,જંગલની લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું માટે તમામ ભૌતિક અને જૈવિક ઘટકોનું રક્ષણ કરતો વ્યાપક કાર્યક્રમ અનિવાર્ય છે.

(D) 'ચિપકો આંદોલન' ની શરૂઆત $1970$ ના દાયકામાં ગઢવાલ હિમાલયના રેણી ગામમાં થઈ હતી.
આ એક અહિંસક,પાયાનું આંદોલન હતું જેમાં સ્થાનિક ગ્રામજનો,ખાસ કરીને મહિલાઓ,કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા વૃક્ષોને કાપતા અટકાવવા માટે વૃક્ષોને ભેટી પડ્યા હતા.
આ આંદોલને જંગલ સંસાધનોના રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનમાં સ્થાનિક સમુદાયોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.
તેથી,'ચિપકો આંદોલન' નો મુખ્ય સંદેશ જંગલ સંરક્ષણના પ્રયાસોમાં સમુદાયને સામેલ કરવાનું મહત્વ છે.

(A) જંગલો નિવસનતંત્રને જાળવી રાખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. જંગલો વૃક્ષોના મૂળ દ્વારા જમીનનું ધોવાણ અટકાવીને જમીનનું સંરક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે,જે જમીનના કણોને એકસાથે જકડી રાખે છે.
$2$. જંગલો તેમની ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતા છે,જેમાં વનસ્પતિની વિશાળ વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. જંગલો ઇમારતી લાકડું,ઔષધીય વનસ્પતિઓ,ફળો અને રેઝિન જેવી અસંખ્ય પેદાશો પૂરી પાડે છે.
$4$. જંગલો વાદળી (સ્પોન્જ) તરીકે કામ કરે છે,જે વરસાદના પાણીને શોષી લે છે અને ભૂગર્ભ જળના પુનઃભરણમાં મદદ કરે છે,આમ પાણીનું સંરક્ષણ કરે છે.
તેથી,'જંગલો જમીનનું સંરક્ષણ કરતા નથી' તે વિધાન ખોટું છે.

(B) પશ્ચિમ બંગાળના મિદનાપુર જિલ્લામાં આવેલ અરાબારી જંગલ વિસ્તાર તેના સફળ સમુદાય-આધારિત વન વ્યવસ્થાપન પ્રોજેક્ટ માટે પ્રખ્યાત છે.
$1972$ માં, વન વિભાગને સમજાયું કે અરાબારી જંગલનો વિનાશ સ્થાનિક લોકોના અસંતોષને કારણે થઈ રહ્યો હતો.
એ.કે. બેનર્જીના નેતૃત્વ હેઠળ, સ્થાનિક ગ્રામજનોને $1,272$ હેક્ટર જેટલા ખરાબ રીતે નાશ પામેલા $Sal$ ના જંગલોના રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
જંગલના રક્ષણમાં મદદ કરવા બદલ, ગ્રામજનોને વનીકરણ અને લણણીની કામગીરીમાં રોજગાર આપવામાં આવ્યો હતો અને તેમને નજીવા દરે બળતણ અને ઘાસચારો એકત્રિત કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
તેથી, અરાબારીના જંગલોમાં $Sal$ ના વૃક્ષોનું વર્ચસ્વ છે.

(N/A) જંગલો એ પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો છે જે નીચે મુજબના ફાયદાઓ પૂરા પાડે છે:
$(a)$ વન્યજીવો માટે આવાસ,ખોરાક અને રક્ષણ.
$(b)$ વાતાવરણમાં $CO_2$ અને $O_2$ નું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$(c)$ જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં સુધારો કરે છે.
$(d)$ જલચક્રનું નિયમન કરે છે.
$(e)$ મનુષ્યો માટે,તે બળતણનું લાકડું,ઈમારતી લાકડું,પલ્પ,કાગળ વગેરે જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનો સ્ત્રોત છે.
$(f)$ તે ફળો,રેઝિન,ગુંદર,આવશ્યક તેલ,બીડીના પાન વગેરે જેવી ઉપયોગી પેદાશો પૂરી પાડે છે.

(N/A) વન વિભાગે એક એવી વ્યૂહરચના વિકસાવી જેમાં ગ્રામજનોને જંગલના રક્ષણ માટે સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના શ્રમના બદલામાં,ગ્રામજનોને મહેનતાણું આપવામાં આવતું હતું અને તેમને લણણીની પ્રક્રિયામાંથી પણ અમુક લાભ મળતા હતા. તેમને નજીવી ફી ચૂકવીને લાકડા અને ઘાસચારો એકત્રિત કરવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી. આ રીતે,સ્થાનિક લોકોની સક્રિય અને સ્વૈચ્છિક ભાગીદારી દ્વારા,અરાબારીના $Sal$ (સાલ) ના જંગલોનું સફળતાપૂર્વક સંરક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.

(B) જંગલો વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઘણી વન્યજીવ પ્રજાતિઓ માટે કુદરતી નિવાસસ્થાન તરીકે સેવા આપે છે,જેમાંથી ઘણી પ્રજાતિઓ અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી. આ ઇકોસિસ્ટમનું રક્ષણ કરીને,જંગલો જૈવવિવિધતાનું સંતુલન જાળવવામાં અને પર્યાવરણને અધોગતિથી બચાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) "Save the Tiger" (વાઘ બચાવો) અભિયાનનું મુખ્ય કારણ પારિસ્થિતિક સંતુલન જાળવવાનું છે. વાઘ એ આહાર શૃંખલામાં સર્વોચ્ચ શિકારી છે; તેમની હાજરી તૃણાહારી પ્રાણીઓની વસ્તીને નિયંત્રિત કરે છે, જે અતિશય ચરાણને અટકાવે છે અને જંગલની ઇકોસિસ્ટમનું સ્વાસ્થ્ય જાળવી રાખે છે. વધુમાં, વાઘનું રક્ષણ કરવાથી પ્રજાતિઓની આનુવંશિક વિવિધતા (જનીન ભંડોળ) જાળવવામાં મદદ મળે છે અને તેમને લુપ્ત થતા અટકાવી શકાય છે.

(N/A) 'જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ' એ એક એવો જૈવભૌગોલિક પ્રદેશ છે જે જૈવવિવિધતાનો નોંધપાત્ર ભંડાર છે અને જે વિનાશના આરે છે. હોટસ્પોટ તરીકે ગણાવવા માટે,કોઈ પ્રદેશને બે કડક માપદંડો પૂર્ણ કરવા પડે છે: $1$. તેમાં ઓછામાં ઓછી $1,500$ વનસ્પતિની પ્રજાતિઓ સ્થાનિક (એટલે કે,પૃથ્વી પર બીજે ક્યાંય ન જોવા મળતી પ્રજાતિઓ) હોવી જોઈએ. $2$. તેણે તેના મૂળ નિવાસસ્થાનના ઓછામાં ઓછા $70$ ટકા ભાગ ગુમાવ્યો હોવો જોઈએ.

(N/A) જંગલની પેદાશો પર આધારિત ઉદ્યોગો નીચે મુજબ છે:
$1$. લાકડાનો ઉદ્યોગ (Timber industry): બાંધકામ અને ફર્નિચર માટે લાકડાનો ઉપયોગ કરે છે.
$2$. કાગળ ઉદ્યોગ (Paper industry): કાગળ બનાવવા માટે લાકડાના માવાનો ઉપયોગ કરે છે.
$3$. લાખનો ઉદ્યોગ (Lac industry): વૃક્ષો પર જોવા મળતા કીટકો દ્વારા સ્ત્રવિત રેઝિનનો ઉપયોગ કરે છે.
$4$. રમતગમતના સાધનોનો ઉદ્યોગ (Sports goods industry): બેટ અને અન્ય સાધનો બનાવવા માટે ચોક્કસ પ્રકારના લાકડાનો ઉપયોગ કરે છે.
$5$. ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ: વિવિધ ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને જડીબુટ્ટીઓનો ઉપયોગ કરે છે.

(N/A) જંગલ અને વન્યજીવનના સંરક્ષણ માટેનું મુખ્ય કારણ પારિસ્થિતિક સંતુલન (ecological balance) જાળવી રાખવાનું છે. જંગલો અને વન્યજીવો જીવાવરણના આવશ્યક ઘટકો છે જે આબોહવાનું નિયમન કરે છે,ઓક્સિજન પૂરો પાડે છે,જૈવવિવિધતાને ટેકો આપે છે અને આહાર શૃંખલા તથા નિવસનતંત્રની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

(N/A) જૈવવિવિધતા એટલે કોઈ ચોક્કસ નિવસનતંત્ર અથવા પ્રદેશમાં જોવા મળતા સજીવોની વિવિધતા અને સંખ્યા.
જંગલો અને વન્યજીવોના સંરક્ષણના બે ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$(i)$ તે જટિલ આહાર શૃંખલા અને પોષક ચક્રોને ટેકો આપીને નિવસનતંત્રનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
(ii) તે વરસાદની ભાત જાળવવામાં અને આબોહવાનું નિયમન કરવામાં મદદ કરે છે.
(iii) તે જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખે છે.

(N/A) $1$. ઉદ્યોગો જંગલોને માત્ર તેમના ઉત્પાદન માટેના કાચા માલના સ્ત્રોત તરીકે જુએ છે,જેના કારણે જંગલની જમીનનો મોટા પાયે સફાયો કરવામાં આવે છે.
$2$. ઉદ્યોગો ઘણીવાર ચોક્કસ વિસ્તારોમાં જંગલોની લાંબા ગાળાની ટકાઉક્ષમતામાં રસ ધરાવતા નથી,તેઓ પર્યાવરણીય સંતુલન કરતા તાત્કાલિક આર્થિક લાભને વધુ મહત્વ આપે છે.

(N/A) જંગલોને જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની વિશાળ વિવિધતા જોવા મળે છે, જે તેમને આવશ્યક રહેઠાણ, ખોરાક અને આશ્રય પૂરો પાડે છે.
$(b)$ ટકાઉ વિકાસ એ વિકાસનું એક એવું સ્વરૂપ છે જે વર્તમાન માનવ વસ્તીની પાયાની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરે છે અને સાથે સાથે ભવિષ્યની પેઢીઓના લાભ માટે કુદરતી સંસાધનોનું જતન પણ કરે છે.

(N/A) $(i)$ સ્થાનિક લોકો તેમની દૈનિક જરૂરિયાતો જેવી કે બળતણ, લાકડું અને ઔષધીય વનસ્પતિઓ માટે જંગલની પેદાશો પર નિર્ભર હોય છે.
$(ii)$ ઉદ્યોગો જંગલના સંસાધનો જેવા કે કુમળા પાંદડા (બીડી બનાવવા માટે), લાકડું અને કાગળનો માવો વાપરે છે, જે તેમને હિસ્સેદારો બનાવે છે.
$(iii)$ સરકારનો વન વિભાગ જંગલના સંસાધનોની માલિકી ધરાવે છે અને તેનું નિયંત્રણ કરે છે.
$(iv)$ $NGOs$ અને પ્રકૃતિ પ્રેમીઓ પ્રકૃતિ અને વન્યજીવનના સંરક્ષણ માટે કામ કરે છે, જેઓ ટકાઉ પદ્ધતિઓની હિમાયત કરતા હિસ્સેદારો તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) ચિપકો આંદોલન (વૃક્ષોને આલિંગન આપવાનું આંદોલન) એ એક અહિંસક વિરોધ હતો જેમાં ગઢવાલના રેણી ગામની મહિલાઓએ વૃક્ષોને કાપતા અટકાવવા માટે તેમના થડને બાથ ભરી લીધી હતી.
આ આંદોલન ઝડપથી દેશના અન્ય ભાગોમાં ફેલાઈ ગયું અને સરકારે જંગલની પેદાશોના ઉપયોગ અંગેની તેમની પ્રાથમિકતાઓને ફરીથી વિચારવા મજબૂર કરી, જેના પરિણામે સ્થાનિક લોકોને જંગલના સંસાધનો સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત કરીને ફાયદો થયો.
પર્યાવરણને કાયમી નુકસાનથી બચાવવામાં આવ્યું, જેણે જમીનની ગુણવત્તા જાળવવામાં અને પાણીના સ્ત્રોતોનું રક્ષણ કરવામાં મદદ કરી.

(N/A) $(i)$ સરકારી અધિકારીઓએ જંગલોની જાળવણી માટે સ્થાનિક લોકો સાથે હાથ મિલાવ્યા હતા.
$(ii)$ રક્ષણમાં મદદ કરવા બદલ,ગ્રામજનોને સિલ્વિકલ્ચર (વનીકરણ) અને લણણીની કામગીરી બંનેમાં રોજગાર આપવામાં આવ્યો હતો.
$(iii)$ તેમને અંતિમ લણણીનો $25$ ટકા હિસ્સો આપવામાં આવ્યો હતો અને નજીવી ફી ચૂકવીને બળતણ માટે લાકડાં અને ઘાસચારો એકત્રિત કરવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી.
$(iv)$ આમ,સ્થાનિક સમુદાયની સક્રિય અને સ્વૈચ્છિક ભાગીદારીથી,અગાઉ નકામા ગણાતા જંગલની કિંમત ₹ $12.5$ કરોડ થઈ હતી.
$(b)$ $(i)$ પર્યાવરણ પ્રત્યેની ચિંતા (પર્યાવરણ-મિત્ર).
$(ii)$ સારા કાર્ય માટે અન્યને પ્રોત્સાહિત કરવા.
$(iii)$ દૂરંદેશી (સકારાત્મક અભિગમ).
$(iv)$ એકતાની ભાવના કોઈપણ કાર્યને શક્ય બનાવી શકે છે.

(N/A) જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ એવા વિસ્તારો છે જે પ્રજાતિઓની વિવિધતામાં અત્યંત સમૃદ્ધ છે,જેમાં ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા (એવી પ્રજાતિઓ જે અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી) જોવા મળે છે અને જે નિવાસસ્થાનના વિનાશના નોંધપાત્ર જોખમ હેઠળ છે.
કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જૈવવિવિધતાનું પ્રાથમિક માપન ત્યાં જોવા મળતી વિવિધ પ્રજાતિઓની સંખ્યા છે,જેને ઘણીવાર પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ (species richness) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ 'ચિપકો આંદોલન' ઝડપથી સમુદાયો અને મીડિયામાં ફેલાઈ ગયું,જેના કારણે સરકારે,જેની માલિકીના જંગલો છે,તેણે જંગલની પેદાશોના ઉપયોગ અંગેની પોતાની પ્રાથમિકતાઓ પર પુનર્વિચાર કરવાની ફરજ પડી.
$(ii)$ સ્થાનિક લોકોની સક્રિય ભાગીદારીને કારણે,તે જંગલોના ટકાઉ અને કાર્યક્ષમ વ્યવસ્થાપન તરફ દોરી ગયું,જેનાથી તેમની આજીવિકાનું રક્ષણ થયું.

(D) આપણા જંગલોને નુકસાન પહોંચાડતા વિવિધ પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ જંગલોની નજીક રહેતા સ્થાનિક લોકો,જેઓ તેમની દૈનિક જરૂરિયાતો માટે જંગલના સંસાધનો પર આધાર રાખે છે.
$(ii)$ ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો,જે કાચા માલ માટે મોટા પાયે જંગલોનો નાશ કરે છે.
$(iii)$ વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ જેવા કે ઇમારતો,રસ્તાઓ અથવા ડેમનું નિર્માણ,જેના માટે વિશાળ જંગલ વિસ્તારોને સાફ કરવા પડે છે.
$(iv)$ પ્રવાસીઓ દ્વારા થતું નુકસાન અથવા તેમની સુવિધા માટે કરવામાં આવેલી વ્યવસ્થાઓ,જેમ કે હોટલ અને પરિવહન સુવિધાઓ.

(N/A) સ્થાનિક સમુદાયો દ્વારા જંગલોના સંરક્ષણ માટે પરંપરાગત રીતે કામ કરવાના ઘણા ઉદાહરણો છે. ઉદાહરણ તરીકે:
$(i)$ રાજસ્થાનનો $Bishnoi$ સમુદાય,જેના માટે જંગલો અને વન્યજીવોનું સંરક્ષણ એક ધાર્મિક સિદ્ધાંત છે.
$(ii)$ $Chipko$ $Andolan$ ('વૃક્ષ આલિંગન આંદોલન'),જે ગઢવાલના $Reni$ ગામમાં શરૂ થયું હતું અને સમુદાયોમાં ઝડપથી ફેલાઈ ગયું હતું. આ આંદોલનમાં,મહિલાઓ વૃક્ષોને કપાતા અટકાવવા માટે તેમના થડને બાથ ભરી લેતી હતી. આ સમુદાયો પરંપરાગત રીતે ડાળીઓ કાપે છે અને પાંદડાં તોડે છે,જેથી સંસાધનો સમય જતાં ફરીથી ઉત્પન્ન થઈ શકે.
$(iii)$ બંગાળના $Arabari$ ના $sal$ ના જંગલોને સ્થાનિક સમુદાયની સક્રિય અને સ્વૈચ્છિક ભાગીદારી દ્વારા અધોગતિથી બચાવવામાં આવ્યા હતા. ગ્રામજનોને સિલ્વિકલ્ચર અને લણણીની કામગીરી (અંતિમ લણણીના $25\%$) બંનેમાં રોજગાર આપવામાં આવ્યો હતો અને નજીવી ફી ચૂકવીને જંગલની પેદાશો એકત્રિત કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

(C) પશ્ચિમ બંગાળના મિદનાપુર જિલ્લામાં આવેલું અરાબારી જંગલ $1970$ ના દાયકામાં શરૂ કરાયેલા સફળ સામુદાયિક વન વ્યવસ્થાપન પ્રોજેક્ટ માટે પ્રખ્યાત છે. આ જંગલ મુખ્યત્વે સાલ $(Shorea \text{ robusta})$ ના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું છે. સ્થાનિક સમુદાય આ સાલના જંગલોના રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનમાં સામેલ હતો, જેના કારણે તેનું નોંધપાત્ર પુનર્જીવન થયું હતું.

(D) એક સફળ જંગલ સંરક્ષણ વ્યૂહરચના સર્વગ્રાહી હોવી જોઈએ.
જંગલો એ જટિલ નિવસનતંત્રો છે જે જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (ભૌતિક) બંને ઘટકોના બનેલા છે.
માત્ર એક જૂથનું રક્ષણ કરવું,જેમ કે શાકાહારીઓ અથવા ઉપભોક્તાઓ,તે નિવસનતંત્રના સંતુલન અને આહાર શૃંખલાને ખોરવી શકે છે.
તેથી,જંગલના નિવસનતંત્રની ટકાઉપણું માટે એક વ્યાપક અભિગમ જરૂરી છે જે તમામ ભૌતિક ઘટકો (જેમ કે જમીન,પાણી અને આબોહવા) અને તમામ જૈવિક ઘટકો (તમામ પોષક સ્તરે વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ) નું રક્ષણ કરે.

(A) 'ચિપકો આંદોલન' ની શરૂઆત $1970$ ના દાયકાની શરૂઆતમાં ગઢવાલ હિમાલયમાં થઈ હતી.
આ એક અહિંસક,પાયાનું આંદોલન હતું જેમાં સ્થાનિક ગ્રામજનો,ખાસ કરીને મહિલાઓ,વૃક્ષોને કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા કાપતા અટકાવવા માટે તેમને ભેટી પડતી હતી.
આ આંદોલને જંગલ સંસાધનોના રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનમાં સ્થાનિક સમુદાયોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.
તેથી,'ચિપકો આંદોલન' નો મુખ્ય સંદેશ જંગલ સંરક્ષણના પ્રયાસોમાં સમુદાયની સક્રિય સંડોવણી અને ભાગીદારી છે.

(C) ભૂગર્ભ જળમાં ઘટાડો મુખ્યત્વે વધુ પડતા ઉપાડ અને ઘટતા રિચાર્જ દરને કારણે થાય છે.
$A$. થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ ઠંડક માટે મોટા પ્રમાણમાં પાણીનો વપરાશ કરે છે,જે ભૂગર્ભ જળના ઘટાડામાં ફાળો આપે છે.
$B$. જંગલોનો નાશ થવાથી જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે અને વરસાદમાં ઘટાડો થાય છે,જે ભૂગર્ભ જળના રિચાર્જને ઘટાડે છે.
$C$. વનીકરણ (વૃક્ષારોપણ) કરવાથી જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા વધે છે અને ભૂગર્ભ જળનું રિચાર્જ વધે છે,જેનાથી ભૂગર્ભ જળ ઘટતું અટકે છે.
$D$. વધુ પાણીની જરૂરિયાત ધરાવતા પાકોની ખેતી કરવાથી સિંચાઈ માટે ભૂગર્ભ જળનો વધુ પડતો ઉપાડ થાય છે.
તેથી,વનીકરણ એ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે ભૂગર્ભ જળને બચાવવામાં અને રિચાર્જ કરવામાં મદદ કરે છે.

(A) જંગલોના વિશાળ વિસ્તારોને સાફ કરીને માત્ર એક જ પ્રકારના છોડની ખેતી કરવાની પદ્ધતિને $monoculture$ (એકપાક પદ્ધતિ) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રથા પર્યાવરણ માટે હાનિકારક છે કારણ કે તે વિસ્તારમાં પ્રજાતિઓની વિવિધતા ઘટાડે છે,જેનાથી નિવસનતંત્ર રોગો અને જીવાતો સામે ઓછું પ્રતિરોધક બને છે.
કુદરતી જંગલોથી વિપરીત,જે વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓને ટેકો આપે છે,મોનોકલ્ચર વાવેતરમાં $biodiversity$ (જૈવવિવિધતા) નો અભાવ હોય છે અને તે કુદરતી નિવસનતંત્રમાં જોવા મળતી જટિલ આહાર શૃંખલાઓને ટેકો આપતું નથી.

(B) આ વિધાન ખોટું છે.
જંગલના સંસાધનોનો અવિવેકી અથવા અતિશય ઉપયોગ વનનાબૂદી,રહેઠાણનો વિનાશ અને વિભાજન તરફ દોરી જાય છે.
આનાથી વન્યજીવો માટે સંસાધનોની ઉપલબ્ધતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે,જેના પરિણામે પ્રજાતિઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે અને જૈવવિવિધતાનો નાશ થાય છે.
તેથી,જંગલના સંસાધનોના અવિવેકી ઉપયોગની જૈવવિવિધતા પરની અસર ખૂબ જ ઊંડી અને નકારાત્મક છે,ઓછી નથી.

(B) આ વિધાન $False$ (ખોટું) છે. જંગલો ઇકોસિસ્ટમ જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. જંગલો તેમના મૂળ દ્વારા જમીનના કણોને બાંધીને જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે.
$2$. તેઓ જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા વધારીને અને ભૂગર્ભ જળના રિચાર્જમાં મદદ કરીને પાણીના સંરક્ષણમાં મદદ કરે છે.
$3$. જંગલોનો વિનાશ જમીનના ધોવાણમાં વધારો,જમીનની ફળદ્રુપતામાં ઘટાડો અને પાણીના સ્ત્રોતોના ઘટાડા તરફ દોરી જાય છે.

(A) આ વિધાન $True$ (સાચું) છે. સ્થાનિક સમુદાયો પરંપરાગત રીતે જંગલોમાં અને તેની આસપાસ રહે છે અને તેઓ સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ વિશે ઊંડું જ્ઞાન ધરાવે છે. તેમની ભાગીદારી એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે જંગલના સંસાધનોનો ટકાઉ ઉપયોગ થાય,ગેરકાયદેસર કટાઈ અટકે અને સંરક્ષણના પ્રયાસોને વેગ મળે,કારણ કે તેઓ તેમની આજીવિકા અને સાંસ્કૃતિક જરૂરિયાતો માટે આ જંગલો પર નિર્ભર છે. $Chipko$ $Andolan$ (ચિપકો આંદોલન) જેવા ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે જંગલના રક્ષણ માટે સ્થાનિક ભાગીદારી કેટલી મહત્વપૂર્ણ છે.

(B) સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ $(SFR)$ $2021$ મુજબ, ભારતમાં કુલ જંગલ વિસ્તાર $713,789 \text{ ચો.કિમી}$ છે. જોકે, જૂના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકો અને પ્રમાણભૂત અભ્યાસક્રમના પ્રશ્નોના સંદર્ભમાં, $768,436 \text{ ચો.કિમી}$ ને કુલ જંગલ અને વૃક્ષોના આવરણ વિસ્તાર તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. આપેલા વિકલ્પોના આધારે, $768,436 \text{ ચો.કિમી}$ એ સાચો જવાબ છે.

(C) સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ $(SFR)$ ના ડેટા મુજબ,જે સામાન્ય રીતે ગુજરાત માટે શૈક્ષણિક સંદર્ભોમાં ટાંકવામાં આવે છે,જંગલ વિસ્તાર આશરે $9.69 \,\%$ છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે.

(A) અમૃતા દેવી બિશ્નોઈએ વર્ષ $1731$ માં રાજસ્થાનના ખેજરલી ગામમાં અન્ય $363$ લોકો સાથે મળીને પોતાના જીવનનું બલિદાન આપ્યું હતું.
તેમણે રાજાના માણસો દ્વારા ખેજરીના વૃક્ષો કાપવા સામે વિરોધનું નેતૃત્વ કર્યું હતું,જે પર્યાવરણ સંરક્ષણ પ્રત્યેની તેમની અસાધારણ પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

(A) વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા અને પર્યાવરણ,વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયના તાજેતરના ડેટા મુજબ,ભારતમાં કુલ $106$ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો આવેલા છે.
આ સંરક્ષિત વિસ્તારોની સ્થાપના જૈવવિવિધતા અને કુદરતી રહેઠાણોના સંરક્ષણ માટે 'વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ,$1972$' હેઠળ કરવામાં આવી છે.
તેથી,સાચો જવાબ $106$ છે.

(C) નૈસર્ગિક સંસાધનોને બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: જૈવિક (biotic) અને અજૈવિક (abiotic).
જૈવિક સંસાધનો એવા છે જે સજીવોમાંથી મેળવવામાં આવે છે,જેમ કે જંગલો,વન્યજીવન અને સૂક્ષ્મજીવો.
અજૈવિક સંસાધનો એ નિર્જીવ ઘટકો છે,જેમ કે ભૂમિ,હવા,પાણી અને ખનીજો.
તેથી,જંગલોને જૈવિક નૈસર્ગિક સંસાધનો ગણવામાં આવે છે.

(B) ખેતી,શહેરીકરણ,ઔદ્યોગિકીકરણ અને માળખાકીય વિકાસ માટે થતા જંગલોના વિનાશને કારણે જંગલો વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી ઘટતા નૈસર્ગિક સ્ત્રોતોમાંના એક ગણાય છે. જોકે પાણી પણ એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે જે અછતનો સામનો કરી રહ્યો છે,પરંતુ જંગલોના આવરણમાં થતો ઘટાડો એ વૈશ્વિક સ્તરે જૈવવિવિધતા અને આબોહવા પરિવર્તનને અસર કરતી એક મોટી પર્યાવરણીય કટોકટી તરીકે ઓળખાય છે.

(C) જંગલો અને વન્યજીવન એ પર્યાવરણના જીવંત ઘટકો છે,જે તેમને $Biotic$ (જૈવિક) સંસાધનો તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે.
તેમની પાસે સમય જતાં પ્રજનન અને પુનઃઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા છે,જે તેમને $Renewable$ (પુનઃપ્રાપ્ય) સંસાધનો બનાવે છે,જો તેમનું વ્યવસ્થિત સંચાલન કરવામાં આવે અને તેમનો અતિશય ઉપયોગ ન કરવામાં આવે.
તેથી,જંગલો અને વન્યજીવન એ $Biotic$ (જૈવિક) અને $Renewable$ (પુનઃપ્રાપ્ય) કુદરતી સંસાધનો છે.

(A) નિર્વનીકરણ એટલે મોટા પાયે વૃક્ષો અને જંગલોનો નાશ કરવો.
વૃક્ષો બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયા દ્વારા જલચક્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જેમાં તેઓ વાતાવરણમાં પાણીની વરાળ મુક્ત કરે છે.
આ પાણીની વરાળ વાદળો બનાવવા અને ત્યારબાદ વરસાદ લાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.
તેથી,જંગલોના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાથી વાતાવરણમાં મુક્ત થતી પાણીની વરાળનું પ્રમાણ ઘટે છે,જે અંતે વરસાદમાં ઘટાડો કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,નિર્વનીકરણને કારણે જમીનનું ધોવાણ વધે છે,ગ્રીનહાઉસ અસરને કારણે તાપમાન વધે છે અને વાતાવરણમાં $CO_2$ નું પ્રમાણ વધે છે.

(C) સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ $(SFR)$ મુજબ,ગુજરાત રાજ્યમાં નોંધાયેલ જંગલ વિસ્તાર આશરે $18999 \ km^2$ છે. આ માહિતી ભારતમાં કુદરતી સંસાધનોના સંરક્ષણ અંગેના પર્યાવરણીય અભ્યાસોમાં વારંવાર ટાંકવામાં આવે છે.

(A) ભારતની રાષ્ટ્રીય વન નીતિ મુજબ,કુલ જમીન વિસ્તારના $33\%$ ભાગમાં જંગલો હોવા જોઈએ. જોકે,ધોરણ $10$ ના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક (પ્રકરણ: કુદરતી સંસાધનોનું ટકાઉ વ્યવસ્થાપન) માં આપેલ માહિતી મુજબ,ભારતમાં કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારના આશરે $23.38\%$ ભાગમાં જંગલો આવેલા છે. તેથી,વિકલ્પ $A$ સાચો જવાબ છે.

(C) દુનિયાભરમાં જંગલોનું આવરણ ઝડપથી ઘટવાનું મુખ્ય કારણ માનવીય પ્રવૃત્તિઓ છે.
$1$. વસ્તીવધારો રહેઠાણ,ખેતી અને માળખાકીય સુવિધાઓ માટે જમીનની માંગમાં વધારો કરે છે.
$2$. શહેરીકરણમાં શહેરોનો વિસ્તાર જંગલ વિસ્તારો તરફ થવાથી જંગલોનો નાશ થાય છે.
$3$. ઔદ્યોગીકરણ માટે મોટા પ્રમાણમાં કાચા માલ અને જગ્યાની જરૂર પડે છે,જેના પરિણામે ઘણીવાર જંગલોના મોટા ભાગો સાફ કરવામાં આવે છે.
તેથી,વસ્તીવધારો,શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગીકરણ એ જંગલોના આવરણમાં ઝડપી ઘટાડા માટેના મુખ્ય માનવસર્જિત કારણો છે.

(B) વનકટાઈની સૌથી ગંભીર અને તાત્કાલિક અસર ઉષ્ણ કટિબંધના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
ઉષ્ણ કટિબંધના વર્ષાવનો જૈવવિવિધતાના મુખ્ય કેન્દ્રો છે,જે વૈશ્વિક કાર્બન સંગ્રહ અને આબોહવાના નિયમનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
જ્યારે આ જંગલોનો નાશ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનાથી જમીનનું ધોવાણ ઝડપથી થાય છે,અસંખ્ય પ્રજાતિઓના રહેઠાણનો નાશ થાય છે અને જલચક્રમાં મોટી વિક્ષેપ પડે છે,જેની વૈશ્વિક પર્યાવરણીય અસરો થાય છે.

(B) નિલગિરી (Eucalyptus) નું વૃક્ષ અન્ય ઘણી વૃક્ષની પ્રજાતિઓની તુલનામાં તેના અસાધારણ ઝડપી વૃદ્ધિ દર માટે જાણીતું છે. લાકડાના ઝડપી ઉત્પાદન અને પલ્પવુડ માટે વનવિભાગમાં ઘણીવાર તેનું વાવેતર કરવામાં આવે છે. શિમળો,ખેજરી અને સાગ જેવા અન્ય વૃક્ષો મહત્વપૂર્ણ હોવા છતાં,તેમની વૃદ્ધિનું ચક્ર સામાન્ય રીતે નિલગિરી કરતા ધીમું હોય છે.

(B) આપેલા વિકલ્પો પૈકી, $A$, $C$, અને $D$ (શીમળો, ગુલમહોર અને નીલગિરિ) તેમના અનુકૂળ વાતાવરણમાં ઝડપી વૃદ્ધિ દર માટે જાણીતા છે. $B$ (ગરમાળો, જેનું વૈજ્ઞાનિક નામ $Cassia \text{ fistula}$ છે) અન્ય વૃક્ષોની સરખામણીમાં ધીમી વૃદ્ધિ પામતું વૃક્ષ છે. તેથી, તેને ઝડપી વૃદ્ધિ પામતું વૃક્ષ ગણવામાં આવતું નથી.