Forests and Wildlife Questions in Gujarati

(C) ઈ.સ. $1731$ માં જોધપુરના રાજાએ તેમના સૈનિકોને રાજસ્થાનના ખેજરલી ગામમાં ખેજરીના વૃક્ષો કાપવાનો આદેશ આપ્યો હતો. અમૃતાદેવી બિશ્નોઈએ અન્ય $363$ લોકો સાથે મળીને આ વૃક્ષોને બચાવવા માટે તેમને બાથ ભરીને પોતાના જીવનનું બલિદાન આપ્યું હતું. આ ઘટના પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને બિશ્નોઈ સમુદાયની પ્રકૃતિ પ્રત્યેની સમર્પણ ભાવનાનું ઐતિહાસિક ઉદાહરણ છે.

(A) 'અમૃતા દેવી બિશ્નોઈ નેશનલ એવોર્ડ' ભારત સરકાર દ્વારા ગ્રામીણ વિસ્તારોની એવી વ્યક્તિઓ અથવા સમુદાયોને આપવામાં આવે છે જેમણે વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે અસાધારણ સાહસ અને સમર્પણ દર્શાવ્યું હોય.
આ પુરસ્કાર અમૃતા દેવી બિશ્નોઈની યાદમાં આપવામાં આવે છે,જેમણે રાજસ્થાનના ખેજડલી ગામમાં ખેજરીના વૃક્ષોને બચાવવા માટે અન્ય $363$ લોકો સાથે પોતાના પ્રાણનું બલિદાન આપ્યું હતું.
તેથી,આ પુરસ્કાર ખાસ કરીને વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે સમર્પિત છે.

(A) અમૃતાદેવી બિશ્નોઈ અને અન્ય $363$ વ્યક્તિઓ દ્વારા બલિદાનની ઘટના ઈ.સ. $1731$ માં રાજસ્થાનના જોધપુર નજીક આવેલા ખેજરાલી ગામમાં બની હતી. તેમણે રાજાના માણસો દ્વારા ખેજરીના વૃક્ષોને કપાતા બચાવવા માટે પોતાના જીવનનું બલિદાન આપ્યું હતું. આ ઘટના જંગલ સંરક્ષણમાં સમુદાયની ભાગીદારીનું એક ઐતિહાસિક ઉદાહરણ છે.

(D) વન્યજીવો એટલે તમામ પાલતૂ ન હોય તેવી વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને અન્ય સજીવો.
$A$,$B$,અને $C$ વન્યજીવોના ઘટકો દર્શાવે છે કારણ કે તે માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
$D$ માનવવસ્તીમાં રહેતા પ્રાણીઓનો ઉલ્લેખ કરે છે,જે સામાન્ય રીતે પાલતૂ અથવા માનવ-આશ્રિત પ્રજાતિઓ હોય છે,તેથી તે વન્યજીવોની વ્યાખ્યામાં આવતા નથી.

(A) વન્યજીવો જૈવિક વિવિધતાના વિશાળ ભંડાર તરીકે કાર્ય કરે છે,જે પ્રજાતિઓના અસ્તિત્વ અને ઉત્ક્રાંતિ માટે અનિવાર્ય છે.
તે 'જનીનબેંક' (Gene bank) તરીકે કામ કરે છે કારણ કે તેમાં ખેતીલાયક પાકો અને પાલતુ પ્રાણીઓના જંગલી સંબંધીઓ રહેલા છે,જે રોગ પ્રતિકારક શક્તિ,દુષ્કાળ સહન કરવાની ક્ષમતા અને ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા જેવા મૂલ્યવાન લક્ષણો ધરાવે છે.
આ જનીનિક સંસાધનો પાક સુધારણા અને સંવર્ધન કાર્યક્રમો માટે અત્યંત મહત્વના છે,તેથી લાંબા ગાળાની જૈવિક ટકાઉપણું માટે 'જનીનબેંક' એ વન્યજીવોનું સૌથી મહત્વનું પાસું છે.

(A) ઘોરાડ ($Great \ Indian \ Bustard$ - $Ardeotis \ nigriceps$) ને $IUCN$ દ્વારા ગંભીર રીતે નાશપ્રાય પ્રજાતિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે.
તે આડી શરીર રચના અને લાંબા ખુલ્લા પગ ધરાવતું એક મોટું પક્ષી છે,જે તેને શાહમૃગ જેવો દેખાવ આપે છે.
નિવાસસ્થાનના નાશ,શિકાર અને માનવીય દખલગીરીને કારણે તેની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે,જે તેને ભારતના સૌથી વધુ નાશપ્રાય પક્ષીઓમાંનું એક બનાવે છે.
કબૂતર,પોપટ અને ચામાચીડિયું જેવા અન્ય વિકલ્પો હાલમાં આ જ સંદર્ભમાં ગંભીર રીતે નાશપ્રાય તરીકે વર્ગીકૃત નથી.

(C) ઘો ($Monitor$ $Lizard$,પ્રજાતિ $Varanus$) એ ઘણા વિસ્તારોમાં નાશપ્રાય પ્રજાતિ માનવામાં આવે છે,જેનું મુખ્ય કારણ તેમના રહેઠાણનો નાશ અને તેમની ચામડી તથા માંસ માટે થતો ગેરકાયદેસર શિકાર છે. જોકે ગરોળી,સાપ અને સાલામાન્ડરની વિવિધ પ્રજાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે,પરંતુ ઘોને ઘણા વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદાઓ હેઠળ ખાસ સંરક્ષણની જરૂરિયાત ધરાવતી શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવી છે. નોંધ: સાલામાન્ડર એ ઉભયજીવી પ્રાણી છે,સરીસૃપ નથી.

(B) ભારતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ ધારો (Wildlife Protection Act) સંસદ દ્વારા $1972$ ની સાલમાં ઘડવામાં આવ્યો હતો. આ ધારો વન્ય પ્રાણીઓ,પક્ષીઓ અને વનસ્પતિઓના સંરક્ષણ માટે અને દેશની પર્યાવરણીય અને નિવસનતંત્રની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાના હેતુથી બનાવવામાં આવ્યો છે.

(B) નેશનલ વાઇલ્ડલાઇફ ડેટાબેઝના તાજેતરના ડેટા મુજબ,ભારતમાં $560$ થી વધુ વન્યજીવ અભયારણ્યો આવેલા છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$441$ એ જૂના પાઠ્યપુસ્તકોમાં સામાન્ય રીતે ઉલ્લેખિત આંકડો હતો. તેથી,આપેલા વિકલ્પોના આધારે,$441$ એ સૌથી યોગ્ય પસંદગી છે.

(D) ભારતમાં જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટે સુરક્ષિત વિસ્તારોનું વિશાળ નેટવર્ક છે. ધોરણ $10$ ના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક (પ્રકરણ: કુદરતી સંસાધનોનું ટકાઉ વ્યવસ્થાપન) માં આપેલા ડેટા મુજબ,ભારતના કુલ વન્યજીવ અભયારણ્યોના આશરે $14\%$ ગુજરાતમાં આવેલા છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) સરકારી માલિકીના જંગલોના સ્ત્રોતોનું સંચાલન અને નિયંત્રણ $\text{વન વિભાગ}$ (Forest Department) દ્વારા કરવામાં આવે છે। આ વિભાગ જંગલના સ્ત્રોતો જેવા કે લાકડું, વન્યજીવન અને ઇકોસિસ્ટમ સેવાઓના સંરક્ષણ, સુરક્ષા અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપન માટે જવાબદાર છે।

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
બળતણ માટે વૃક્ષોની ડાળીઓ કાપવી એ એક ટકાઉ પ્રવૃત્તિ છે જો તે નિયંત્રિત રીતે કરવામાં આવે,કારણ કે તેનાથી વૃક્ષનો વિકાસ ચાલુ રહે છે.
જંગલમાં રસ્તા બનાવવા $(A)$ અને બંધો બાંધવા $(B)$ ને કારણે વસવાટનું વિભાજન થાય છે અને જંગલોનો નાશ થાય છે.
નીલગિરિ જેવા એક જ પ્રકારના પાક વાવવાથી $(C)$ જૈવવિવિધતા ઘટે છે અને સ્થાનિક નિવસનતંત્રને નુકસાન થાય છે.

(C) ભારતમાં બીડી બનાવવા માટે ટીમરુ ($Diospyros$ $melanoxylon$) ના પાનનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. આ પાન ટકાઉ,લવચીક અને સરળતાથી વાળી શકાય તેવા હોવાથી તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(D) 'ચીપકો આંદોલન' એ ભારતના ગ્રામીણ ગામવાસીઓ,ખાસ કરીને મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલ એક અહિંસક,સામાજિક અને પર્યાવરણીય આંદોલન હતું.
તેની શરૂઆત $1970$ ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઉત્તરાખંડના હિમાલયના પ્રદેશમાં થઈ હતી.
આ આંદોલનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વ્યાપારી લાકડાના કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા વૃક્ષો અને જંગલોને કપાતા અટકાવવાનો હતો.
ભાગ લેનારા લોકો વૃક્ષોને કપાતા બચાવવા માટે તેમને આલિંગન આપતા હતા,તેથી તેનું નામ 'ચીપકો' (જેનો અર્થ 'ચોંટવું' અથવા 'આલિંગન આપવું' થાય છે) પડ્યું.
તેથી,તે જંગલોના સંરક્ષણ માટેના પ્રયાસોનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(A) 'ચીપકો આંદોલન' એ ભારતના ગ્રામીણ લોકો,ખાસ કરીને મહિલાઓ દ્વારા વૃક્ષો અને જંગલોને કાપતા અટકાવવા માટેનું એક અહિંસક સામાજિક અને પર્યાવરણીય આંદોલન હતું.
તેની શરૂઆત $1970$ના દાયકાની શરૂઆતમાં ભારતના ઉત્તરાખંડના ગઢવાલ હિમાલય વિસ્તારમાં થઈ હતી.
આ આંદોલન $1973$માં રેણી ગામમાં ખૂબ જ વેગવંતુ બન્યું હતું,જ્યાં મહિલાઓએ કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા વૃક્ષોને કાપતા અટકાવવા માટે વૃક્ષોને બાથ ભરી લીધી હતી.

(B) ઈમારતી લાકડું એટલે એવું લાકડું જેનો ઉપયોગ બાંધકામ અને સુથારી કામ માટે કરવામાં આવે છે. $Tectona$ $grandis$ (સાગ) અને $Eucalyptus$ (નીલગિરિ) વ્યાપકપણે જાણીતા છે અને તેનો વ્યાવસાયિક રીતે બાંધકામ અને ફર્નિચર બનાવવા માટે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ઈમારતી લાકડાના સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ થાય છે. તેથી,વિકલ્પ $B$ સાચો જવાબ છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. અજગર એ નાશપ્રાય સરીસૃપ છે $(d)$.
$2$. હંગુલ (કાશ્મીરી હરણ) એ નાશપ્રાય સસ્તન પ્રાણી છે $(c)$.
$3$. મોનાલ એ નાશપ્રાય પક્ષી છે $(e)$.
$4$. ધરોઈ બંધ સાબરમતી નદી પર આવેલો છે $(b)$.
તેથી, સાચો ક્રમ $1-d, 2-c, 3-e, 4-b$ છે.