Centrosomes , CentrioleCilia Questions in Gujarati

(D) $1$. $\text{કોષદીવાલ}$ પ્રાણીકોષોમાં ગેરહાજર હોય છે; તે વનસ્પતિ કોષો, ફૂગ અને બેક્ટેરિયાનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
$2$. $\text{રસધાની}$ પ્રાણીકોષોમાં જોવા મળે છે પરંતુ તે સામાન્ય રીતે નાની અને અસ્થાયી હોય છે, વનસ્પતિ કોષોની મોટી કેન્દ્રીય રસધાનીથી વિપરીત.
$3$. $\text{કશા}$ બધા જ પ્રાણીકોષોમાં હોતી નથી; તે શુક્રકોષ જેવા ચોક્કસ કોષોમાં જ જોવા મળે છે.
$4$. $\text{તારાકેન્દ્ર}$ (જેમાં સેન્ટ્રિઓલ્સ હોય છે) એવી અંગિકા છે જે લગભગ તમામ પ્રાણીકોષોમાં હાજર હોય છે અને તે સૂક્ષ્મનલિકાઓનું આયોજન કરીને કોષ વિભાજનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) તારાકેન્દ્ર એ પટલવિહીન અંગિકાઓ છે જે સામાન્ય રીતે પ્રાણીકોષો અને કેટલીક નિમ્ન કક્ષાની વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે.
વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં,આવૃત બીજધારી અને અનાવૃત બીજધારી જેવી ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓમાં તારાકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે.
જોકે,કેટલીક નિમ્ન કક્ષાની વનસ્પતિઓ જેવી કે લીલ અને ફૂગની કેટલીક જાતિઓના પ્રચલનશીલ કોષોમાં તે હાજર હોય છે.
તેથી,લીલ અને ફૂગ બંને તેમના પ્રચલનશીલ તબક્કા દરમિયાન તારાકેન્દ્ર ધરાવી શકે છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.

(C) તારાકેન્દ્ર (centriole) એ નળાકાર રચના છે જે વલયમાં ગોઠવાયેલી સૂક્ષ્મનલિકા (microtubule) ની $9$ ત્રેખડની બનેલી હોય છે.
આ સૂક્ષ્મનલિકાની ત્રેખડ એકબીજા સાથે $40^{\circ}$ ના ખૂણે ગોઠવાયેલી હોય છે.
આ ગોઠવણી તારાકેન્દ્ર અને તલકાય (basal body) માં જોવા મળતી $9+0$ પ્રકારની લાક્ષણિક ગોઠવણી છે.

(A) તારાકેન્દ્ર એ $9$ પરિઘવર્તી ત્રેખડ (triplet) સૂક્ષ્મનલિકાઓની બનેલી નળાકાર રચના છે.
તારાકેન્દ્રના કેન્દ્રમાં પ્રોટીનયુક્ત,સળિયા જેવી રચના હોય છે જેને $Hub$ (મધ્યદંડ) કહેવામાં આવે છે.
પરિઘવર્તી ત્રેખડો આ કેન્દ્રીય $Hub$ સાથે પ્રોટીનથી બનેલા ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક (radial spokes) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.
તેથી,તારાકેન્દ્રનો કેન્દ્ર ભાગ $Hub$ છે.

(A) તારાકેન્દ્ર (centrosome) બે તારાકેન્દ્રો (centrioles) નું બનેલું હોય છે જે કોષરસના એક વિશિષ્ટ,ઘટ્ટ અને સ્પષ્ટ વિસ્તારથી ઘેરાયેલું હોય છે,જેને તારાકાય (centrosphere) અથવા કાયનોપ્લાઝમ કહેવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે અને તે કોષવિભાજન દરમિયાન સૂક્ષ્મનલિકાઓ (microtubules) ના આયોજન માટે જવાબદાર છે.

(D) પ્રાણીકોષોમાં કોષવિભાજન દરમિયાન, $\text{તારાકેન્દ્ર}$ (જે તારાકાયનો ભાગ છે) કોષરસ કંકાલને વ્યવસ્થિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તે સૂક્ષ્મનલિકા-આયોજન કેન્દ્ર $(MTOC)$ તરીકે કાર્ય કરે છે અને દ્વિ-ધ્રુવીય ત્રાકની રચનાનું સંચાલન કરે છે, જે રંગસૂત્રોને બાળકોષોમાં અલગ કરવા માટે આવશ્યક છે।

(D) તારાકાય એ પ્રાણીકોષનું મુખ્ય સૂક્ષ્મનલિકા આયોજન કેન્દ્ર $(MTOC)$ છે.
$1$. તે કોષવિભાજન દરમિયાન દ્વિધ્રુવીય ત્રાકના આયોજન માટે જવાબદાર છે.
$2$. તારાકાયના ઘટકો એવા તારાકેન્દ્રિકાઓ (centrioles),તલકાયનું નિર્માણ કરે છે જે પક્ષ્મ અને કશા બનાવે છે.
$3$. જોકે તારાકાય ત્રાકતંતુઓને આયોજિત કરે છે જે રંગસૂત્રો સાથે જોડાય છે,પરંતુ રંગસૂત્રોનું વાસ્તવિક હલનચલન મોટર પ્રોટીન અને ત્રાક સૂક્ષ્મનલિકાઓની ગતિશીલ અસ્થિરતા દ્વારા થાય છે,સીધી રીતે તારાકાય દ્વારા નહીં. તેથી,'રંગસૂત્રોનું હલનચલન' એ સૌથી યોગ્ય જવાબ છે કારણ કે તે દ્વિ-ધ્રુવીય ત્રાક દ્વારા થતી પ્રક્રિયા છે,તારાકાયની સીધી કાર્યપદ્ધતિ નથી.

(C) $S$ - વિધાન: તલકાય (જેને કાઇનેટોસોમ્સ પણ કહેવાય છે) તારાકેન્દ્રમાંથી ઉદ્ભવે છે અને તે પક્ષ્મો અને કશાના અક્ષસૂત્ર (axoneme) ના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે. આ વિધાન સાચું છે.
$R$ - કારણ: કોષકેન્દ્રિકાઓ એ કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી ગોળાકાર રચનાઓ છે. તે રીબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ ના સંશ્લેષણના સ્થાનો છે. તેઓ કોષકેન્દ્ર કે રંગસૂત્રદ્રવ્ય ધરાવતા નથી; તેના બદલે,તેઓ કોષકેન્દ્રના કોષકેન્દ્રરસમાં આવેલા હોય છે. તેથી,કારણ ખોટું છે.

(B) પક્ષ્મ અને કશા એ કોષરસપટલની વાળ જેવી રચનાઓ છે.
તેઓ કોષના હલનચલન અથવા તેની આસપાસના પ્રવાહીના વહન માટે જવાબદાર છે.
એકકોષી સજીવોમાં,તેઓ પ્રચલન (Locomotion) માં મદદ કરે છે.
બહુકોષી સજીવોમાં,તેઓ કોષની સપાટી પર પ્રવાહી અથવા શ્લેષ્મને ખસેડવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,તેમની સાથે સંકળાયેલ મુખ્ય કાર્ય પ્રચલન છે.

(B) વિધાન $X$ સાચું છે કારણ કે તલકાય (જેને કાઇનેટોસોમ્સ પણ કહેવાય છે) તારાકેન્દ્રમાંથી ઉદ્ભવે છે અને પક્ષ્મો તથા કશાના વિકાસ માટે આધાર તરીકે કાર્ય કરે છે.
વિધાન $Y$ ખોટું છે કારણ કે કોષકેન્દ્રિકા એ કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી એક ગોળાકાર રચના છે. તે રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ ના સંશ્લેષણનું સ્થાન છે. તે કોષકેન્દ્ર કે રંગસૂત્ર દ્રવ્ય ધરાવતી નથી; તેના બદલે,તે કોષકેન્દ્રનો એક ભાગ છે.

(C) તારાકાય એ એક અંગિકા છે જેમાં સામાન્ય રીતે બે નળાકાર રચનાઓ હોય છે જેને તારાકેન્દ્રિકા (Centrioles) કહેવાય છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય તલકાયો બનાવવાનું છે,જેમાંથી પક્ષ્મો અને કશા ઉત્પન્ન થાય છે.
તે કોષવિભાજન દરમિયાન ત્રાકતંતુઓના આયોજનમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) પક્ષ્મો (cilia) એ કોષરસપટલના વાળ જેવા પ્રવર્ધો છે જે હલનચલન અને ખોરાક મેળવવામાં મદદ કરે છે.
$Paramecium$ એ પક્ષ્મધારી પ્રજીવ છે જે પ્રચલન માટે અને ખોરાકને કોષમુખ (cytostome) તરફ ધકેલવા માટે પક્ષ્મોનો ઉપયોગ કરે છે.
$Yeast$ એ ફૂગ છે અને તેમાં પક્ષ્મો હોતા નથી.
$Euglena$ હલનચલન માટે કશા (flagella) નો ઉપયોગ કરે છે.
$Amoeba$ હલનચલન અને ખોરાક મેળવવા માટે ખોટા પગ (pseudopodia) નો ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) પક્ષ્મ અને કશા બંનેના અક્ષસૂત્ર (axoneme) માં મધ્યભાગમાં આવેલી રચના હોય છે,જેને અક્ષસૂત્ર કહે છે,જે લાંબી ધરીને સમાંતર ગોઠવાયેલી ઘણી સૂક્ષ્મનલિકાઓ ધરાવે છે. અક્ષસૂત્ર સામાન્ય રીતે નવ જોડ પરિધીય સૂક્ષ્મનલિકાઓ અને મધ્યમાં આવેલી એક જોડ સૂક્ષ્મનલિકાઓ ધરાવે છે. આ ગોઠવણીને $9+2$ ગોઠવણી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,પક્ષ્મ અને કશા બંને આ પ્રકારની રચનાત્મક ગોઠવણી ધરાવે છે.

(B) $\text{તારાકેન્દ્ર}$ (Centriole) એ સૂક્ષ્મનલિકાઓ (microtubules) થી બનેલી નળાકાર રચના છે।
પ્રાણીકોષોમાં કોષવિભાજન દરમિયાન, તારાકેન્દ્રો દ્વિ-ધ્રુવીય ત્રાક (bipolar spindle) ના નિર્માણને વ્યવસ્થિત કરે છે, જે રંગસૂત્રોના અલગીકરણ માટે આવશ્યક છે।
આ રચનાઓ સામાન્ય રીતે તારાકાય (centrosome) માં જોવા મળે છે, જે સૂક્ષ્મનલિકા-આયોજન કેન્દ્ર (microtubule-organizing center) તરીકે કાર્ય કરે છે।

(B) સુકોષકેન્દ્રી કોષના પક્ષ્મ અથવા કશાના અક્ષસૂત્ર (axoneme) માં મુખ્યત્વે સૂક્ષ્મ નલિકાઓ આવેલી હોય છે.
આ સૂક્ષ્મ નલિકાઓ $9 + 2$ ની ગોઠવણી ધરાવે છે.
આ ગોઠવણીમાં પરિઘવર્તી વિસ્તારમાં $9$ સૂક્ષ્મ નલિકાઓની જોડ અને કેન્દ્રમાં $2$ સૂક્ષ્મ નલિકાઓ આવેલી હોય છે.

(B) તારાકાય બે તારાકેન્દ્રો (centrioles) નું બનેલું હોય છે જે એકબીજા સાથે કાટખૂણે ગોઠવાયેલા હોય છે.
દરેક તારાકેન્દ્ર $9$ પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાઓની ત્રિપુટીઓ (triplets) નું બનેલું હોય છે.
તેથી,એક તારાકેન્દ્રમાં સૂક્ષ્મનલિકાઓની સંખ્યા $9 \times 3 = 27$ થાય છે.
તારાકાયમાં બે તારાકેન્દ્રો હોવાથી,કુલ સૂક્ષ્મનલિકાઓની સંખ્યા $27 \times 2 = 54$ થાય છે.

(D) તારાકાય એ એક અંગિકા છે જે પ્રાણીકોષમાં મુખ્ય સૂક્ષ્મનલિકા આયોજન કેન્દ્ર $(MTOC)$ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તારાકેન્દ્રીકાઓ (Centrioles),જે તારાકાયના ઘટકો છે,તે તલકાય (Basal body) ના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે,જે પક્ષ્મ અને કશાના નિર્માણ માટે પાયો પૂરો પાડે છે.
રિબોઝોમ એ રિબોઝોમલ $RNA$ (rRNA) અને પ્રોટીનથી બનેલા જટિલ આણ્વિય મશીનો છે,અને તેમનું સંશ્લેષણ કોષકેન્દ્રિકા (Nucleolus) માં થાય છે,તારાકાયમાં નહીં.

(D) આ આકૃતિ પક્ષ્મ અથવા કશાનો આડછેદ દર્શાવે છે,જે સૂક્ષ્મનલિકાઓની $9+2$ ગોઠવણી ધરાવે છે. પક્ષ્મ અને કશા બંને આ આંતરિક રચના ધરાવે છે,જેને અક્ષસૂત્ર (axoneme) કહેવામાં આવે છે. તેથી,આ આકૃતિ પક્ષ્મ અને કશા બંનેનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(B) આપેલ આકૃતિ પક્ષ્મ (cilium) અથવા કશા (flagellum) નો આડછેદ દર્શાવે છે.
$A$ તરીકે દર્શાવેલ રચના પક્ષ્મ/કશાની બાહ્ય સીમા એટલે કે કોષરસ પટલ (plasma membrane) છે.
અક્ષસૂત્ર (axoneme) એ મુખ્ય આંતરિક રચના છે,મધ્યસ્થ આવરણ (central sheath) એ સૂક્ષ્મનલિકાઓની મધ્યસ્થ જોડીને ઘેરે છે,અને ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક (radial spokes) બાહ્ય દ્વિતીયક સૂક્ષ્મનલિકાઓને મધ્યસ્થ આવરણ સાથે જોડે છે.

(C) આ આકૃતિ તારાકેન્દ્ર (Centriole) ની રચના દર્શાવે છે. તારાકેન્દ્ર એ નળાકાર રચના છે જે મુખ્યત્વે ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનથી બનેલી હોય છે. તે નવ સૂક્ષ્મનલિકાઓની ત્રિપુટીઓ (microtubule triplets) ની બનેલી હોય છે જે એક વલયમાં ગોઠવાયેલી હોય છે. બે તારાકેન્દ્રો એકબીજાને લંબ રૂપે ગોઠવાયેલા હોય છે અને તે આસપાસના પરિતારાકેન્દ્રીય દ્રવ્ય (pericentriolar material) થી ઘેરાયેલા હોય છે,જે સામૂહિક રીતે તારાકાય (centrosome) બનાવે છે.

(B) આકૃતિમાં તારાકેન્દ્ર (centriole) દર્શાવેલ છે. તારાકેન્દ્ર નવ પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાઓની ત્રિપુટીઓનું બનેલું હોય છે,જે વર્તુળાકાર ગોઠવણીમાં હોય છે. તેના કેન્દ્રમાં કોઈ સૂક્ષ્મનલિકાઓ હોતી નથી. આ ગોઠવણીને $9 + 0$ ગોઠવણી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) આ આકૃતિ તારાકેન્દ્ર (centriole) ની રચના દર્શાવે છે,જે નલિકાકૃતિના કાર્ટવ્હીલ (cartwheel) સ્વરૂપે ગોઠવાયેલા નવ પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાઓના ત્રેખડ (triplets) ની બનેલી હોય છે.
આ નવ ત્રેખડ નળાકાર રચનામાં એકબીજાની સાપેક્ષે $40^\circ$ ના ખૂણે ગોઠવાયેલા હોય છે.

(A) આકૃતિમાં તારાકેન્દ્ર (centriole) ની રચના દર્શાવેલ છે,જે નવ સૂક્ષ્મનલિકાના ત્રેખડ (triplets) ની બનેલી હોય છે જે એક વલયમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
દરેક સૂક્ષ્મનલિકા ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનની બનેલી હોય છે.
આ ત્રેખડ $9+0$ ની ગોઠવણીમાં હોય છે,જે તારાકેન્દ્ર અને તલકાય (basal body) ની લાક્ષણિકતા છે.
તેથી,દરેક ત્રેખડમાંની નલિકાઓ ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનથી બનેલી હોય છે.

(C) આપેલ આકૃતિ પક્ષ્મ (cilium) અથવા કશા (flagellum) ની રચના દર્શાવે છે.
$X$ એ પક્ષ્મ/કશાના મુખ્ય ભાગને નિર્દેશિત કરે છે,જેને અક્ષસૂત્ર (axoneme) કહેવામાં આવે છે.
અક્ષસૂત્રમાં લાંબી ધરીને સમાંતર ઘણી સૂક્ષ્મનલિકાઓ આવેલી હોય છે.
તે સામાન્ય રીતે પરિઘવર્તી નવ સૂક્ષ્મનલિકાઓની જોડ અને કેન્દ્રમાં આવેલી બે સૂક્ષ્મનલિકાઓની બનેલી હોય છે,જેને $9+2$ ગોઠવણી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) પ્રાણીકોષોમાં,તારાકાય (centrosome) એક એવી અંગિકા છે જેમાં બે નળાકાર રચનાઓ હોય છે જેને તારાકેન્દ્ર (centrioles) કહેવામાં આવે છે. આ તારાકેન્દ્રો કોષવિભાજન (સમભાજન અને અર્ધીકરણ) દરમિયાન ત્રાકતંતુઓના આયોજનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. વનસ્પતિકોષોમાં તારાકાય અને તારાકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે,તેમ છતાં તેઓ તારાકેન્દ્ર દ્વારા આયોજિત ત્રાકતંતુઓને બદલે કોષપટ્ટિકા (cell plate) બનાવીને કોષવિભાજન કરી શકે છે.

(C) કોષવિભાજન દરમિયાન,પ્રાણી કોષોમાં તારાકાય એ મુખ્ય સૂક્ષ્મનલિકા-આયોજન કેન્દ્ર (MTOCs) તરીકે કાર્ય કરે છે.
જેમ કોષ $M$ તબક્કામાં પ્રવેશે છે,તેમ તારાકાયો કોષના વિરુદ્ધ ધ્રુવો તરફ ગતિ કરે છે.
તેઓ $Bipolar$ $spindle$ (દ્વિ-ધ્રુવીય ત્રાક) તંત્ર બનાવવા માટે સૂક્ષ્મનલિકાઓના જોડાણને વ્યવસ્થિત કરે છે,જે સમભાજન અને અર્ધીકરણ દરમિયાન રંગસૂત્રોના અલગીકરણ માટે આવશ્યક છે.

(B) કોષવિભાજન દરમિયાન,$Centrosome$ (જેમાં $Centrioles$ આવેલા હોય છે) ત્રાકતંતુઓના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
પ્રાણીકોષોમાં,કોષચક્રના $S$-તબક્કા દરમિયાન $Centrosome$ નું સ્વયંજનન થાય છે.
પૂર્વાવસ્થા $(Prophase)$ દરમિયાન,આ $Centrosome$ કોષના વિરુદ્ધ ધ્રુવો તરફ ગતિ કરે છે અને ત્રાકતંતુઓનું નિર્માણ શરૂ કરે છે,જે સમભાજન અને અર્ધીકરણ દરમિયાન રંગસૂત્રોના અલગીકરણ માટે આવશ્યક છે.

(C) કોષવિભાજન દરમિયાન,ત્રાકતંતુઓ તારાકાય (centrosome) માંથી સર્જાય છે,જેમાં તારાકેન્દ્રની એક જોડ આવેલી હોય છે.
પ્રાણીકોષોમાં,તારાકેન્દ્ર એ માઇક્રોટ્યુબ્યુલ-ઓર્ગેનાઇઝિંગ સેન્ટર $(MTOC)$ તરીકે કાર્ય કરે છે અને તે દ્વિ-ધ્રુવીય ત્રાકના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) પ્રાણીકોષોમાં કોષવિભાજન દરમિયાન તારાકેન્દ્રો (Centrioles) અગત્યની કોષરસીય રચનાઓ છે. તે ત્રાકતંતુઓનું આયોજન કરે છે,જે સમભાજન અને અર્ધીકરણ દરમિયાન રંગસૂત્રોને બાળકોષોમાં અલગ કરવા માટે જવાબદાર છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) તારાકાય (Centrosome) બે નળાકાર રચનાઓ ધરાવે છે જેને તારાકેન્દ્રિકા (Centrioles) કહેવામાં આવે છે.
તે પ્રાણી કોષ કોષવિભાજન દરમિયાન ત્રાકતંતુઓ (Spindle fibers) ના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
વનસ્પતિ કોષોમાં તારાકાયનો અભાવ હોય છે,તેથી તે પ્રાણી કોષો માટે વિશિષ્ટ છે.

(D) $Centromere$ (સેન્ટ્રોમિયર), $Primary \text{ } constriction$ (પ્રાથમિક સંકોચન) અને $Kinetochore$ (કાઇનેટોકોર) એ રંગસૂત્ર સાથે સંકળાયેલા બંધારણીય ઘટકો છે。
$Centromere$ એ એવો વિસ્તાર છે જ્યાં બે સિસ્ટર ક્રોમેટિડ્સ એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે。
$Primary \text{ } constriction$ એ $Centromere$ નું જ બીજું નામ છે。
$Kinetochore$ એ $Centromere$ ની સપાટી પર આવેલી તકતી જેવી રચના છે, જેની સાથે કોષ વિભાજન દરમિયાન સ્પિન્ડલ તંતુઓ જોડાય છે。
બીજી તરફ, $Centriole$ (સેન્ટ્રિઓલ) એ એક નળાકાર અંગિકા છે જે કોષ વિભાજન દરમિયાન સ્પિન્ડલ તંત્રના નિર્માણમાં ભાગ લે છે, પરંતુ તે રંગસૂત્રના બંધારણનો ભાગ નથી。
તેથી, $Centriole$ એ અસંગત છે。

(A) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે વનસ્પતિકોષમાં તારાકેન્દ્ર (centrioles) હોતા નથી,જે સામાન્ય રીતે પ્રાણીકોષમાં જોવા મળે છે.
વિધાન $R$ પણ સાચું છે કારણ કે તારાકેન્દ્રના અભાવ હોવા છતાં,વનસ્પતિકોષમાં કોષરસમાં આવેલા માઇક્રોટ્યુબ્યુલ ઓર્ગેનાઇઝિંગ સેન્ટર્સ (MTOCs) નો ઉપયોગ કરીને સમભાજન દરમિયાન દ્રિધ્રુવીય ત્રાક (bipolar spindle) નું નિર્માણ થાય છે.
વનસ્પતિમાં દ્રિધ્રુવીય ત્રાકનું નિર્માણ તારાકેન્દ્રથી સ્વતંત્ર રીતે થાય છે,તેથી વિધાન $R$ એ વિધાન $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી. આમ,બંને વિધાનો સાચાં છે,પરંતુ $R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(C) પક્ષ્મ અને કશા એ કોષરસપટલના વાળ જેવા બાહ્ય વૃદ્ધિ પામેલા ભાગો છે. તેમનો મુખ્ય ભાગ,જેને અક્ષસૂત્ર (axoneme) કહેવામાં આવે છે,તેમાં લાંબી ધરીને સમાંતર ગોઠવાયેલી સૂક્ષ્મ નલિકાઓ (microtubules) હોય છે. આ સૂક્ષ્મ નલિકાઓનું મુખ્ય પ્રોટીન ઘટક $Tubulin$ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
પક્ષ્મો એ ચોક્કસ પ્રકારના કોષો પર જોવા મળતી વાળ જેવી સૂક્ષ્મ,ધ્રુજારીયુક્ત કોષરસની પ્રવર્ધ છે.
તેમનું હલનચલન કાં તો સજીવને આગળ ધપાવે છે અથવા સ્થિર કોષની આસપાસના માધ્યમને ગતિ આપે છે.
પક્ષ્મો એક એકમ પટલ દ્વારા ઘેરાયેલા હોય છે,જે કોષરસ પટલનું વિસ્તરણ છે.
પટલની અંદર એક પ્રવાહી આધાર હોય છે જેમાં આધારભૂત અક્ષીય દંડ હોય છે જેને એક્સોનેમ કહેવાય છે.
એક્સોનેમ સામાન્ય રીતે $9+2$ ગોઠવણી દર્શાવે છે,જેમાં નવ દ્વિતીય સૂક્ષ્મનલિકાઓ બે કેન્દ્રીય એકલ સૂક્ષ્મનલિકાઓની આસપાસ રીંગમાં ગોઠવાયેલી હોય છે.
આ સૂક્ષ્મનલિકાઓ ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનના ગોળાકાર એકમોની બનેલી હોય છે.
$A$ સૂક્ષ્મનલિકાઓના હાથમાં ડાયનીન નામનું પ્રોટીન હોય છે,જે $ATPase$ ઉત્સેચક તરીકે કાર્ય કરે છે અને $ATP$ ના જળવિભાજનને $ADP$ માં ઉત્પ્રેરિત કરે છે,જે પક્ષ્મોના કાર્ય માટે ઊર્જા પૂરી પાડે છે.
વિધાન $B$ ખોટું છે કારણ કે પક્ષ્મોનું હલનચલન મુખ્યત્વે ડાયનીન-મધ્યસ્થ $ATP$ જળવિભાજન દ્વારા સંચાલિત સૂક્ષ્મનલિકાઓના સરકવાથી થાય છે,પટલની આરપાર $Ca^{2+}$ ના પ્રવાહ દ્વારા નહીં.

(A) આપેલી આકૃતિ પક્ષ્મ (cilium) અથવા કશા (flagellum) નો આડછેદ દર્શાવે છે,જે સૂક્ષ્મનલિકાઓની $9+2$ ગોઠવણી ધરાવે છે.
$1$. ભાગ $A$ એ મધ્યસ્થ સૂક્ષ્મનલિકાઓની જોડી દર્શાવે છે.
$2$. ભાગ $B$ એ ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક (radial spoke) દર્શાવે છે,જે પરિઘવર્તી જોડીઓને મધ્યસ્થ આવરણ સાથે જોડે છે.
$3$. ભાગ $C$ એ મધ્યસ્થ આવરણ (central sheath) દર્શાવે છે,જે મધ્યસ્થ સૂક્ષ્મનલિકાઓને ઘેરે છે.
$4$. ભાગ $D$ એ કોષરસ પટલ દર્શાવે છે,જે સમગ્ર રચનાને આવરે છે.
તેથી,સાચી ઓળખવિધિ $A-$ મધ્યસ્થ સૂક્ષ્મનલિકા,$B-$ ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક,$C-$ મધ્યસ્થ આવરણ,$D-$ કોષરસ પટલ છે.

(B) સેન્ટ્રિઓલ એ નળાકાર રચના છે જે ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનના $9$ સમાન અંતરે આવેલા પરિઘીય તંતુઓ (fibrils) ની બનેલી હોય છે.
આ દરેક પરિઘીય તંતુ એક ટ્રિપ્લેટ છે,જેનો અર્થ છે કે તે એકસાથે જોડાયેલા ત્રણ સૂક્ષ્મનલિકાઓ (microtubules) ધરાવે છે.
આ $9$ ટ્રિપ્લેટ્સ સેન્ટ્રિઓલના પરિઘીય વિસ્તારમાં વર્તુળાકાર ભાતમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
તેથી,ટ્રિપ્લેટ્સની સાચી સંખ્યા $9$ છે.

(D) સેન્ટ્રિઓલ (તારાકેન્દ્ર) એ પ્રાણી કોષોમાં જોવા મળતી નળાકાર રચનાઓ છે જે કોષ વિભાજનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$(I)$ બાયપોલર સ્પિન્ડલનું નિર્માણ: કોષ વિભાજન દરમિયાન,સેન્ટ્રિઓલ સૂક્ષ્મ નલિકાઓ (microtubules) ને વ્યવસ્થિત કરીને સ્પિન્ડલ તંત્ર બનાવે છે,જે રંગસૂત્રોના વિભાજન માટે આવશ્યક છે.
$(II)$ લાયસોઝોમનું નિર્માણ: લાયસોઝોમનું નિર્માણ ગોલ્ગી પ્રસાધન દ્વારા થાય છે,સેન્ટ્રિઓલ દ્વારા નહીં.
$(III)$ મેસોઝોમનું નિર્માણ: મેસોઝોમ એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) કોષોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે,પ્રાણી કોષોમાં નહીં.
$(IV)$ રિબોઝોમનું નિર્માણ: રિબોઝોમનું સંશ્લેષણ કોષના કોષકેન્દ્રિકા (nucleolus) માં થાય છે.
તેથી,સેન્ટ્રિઓલના કાર્યના સંદર્ભમાં માત્ર વિધાન $(I)$ સાચું છે.

(C) $\text{તારાકેન્દ્ર}$ $(Centrosome)$ એ પ્રાણીકોષમાં જોવા મળતી પટલવિહીન અંગિકા છે જે કોષ વિભાજનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે。
તે $\text{તારાકાય}$ $(Centrioles)$ તરીકે ઓળખાતી બે નળાકાર રચનાઓ ધરાવે છે。
કોષ વિભાજન દરમિયાન, $\text{તારાકેન્દ્ર}$ $\text{તર્કુતંતુઓ}$ $(Spindle$ $fibers)$ બનાવવા માટે $\text{સૂક્ષ્મનલિકાઓ}$ $(Microtubules)$ નું આયોજન કરે છે, જે રંગસૂત્રોને બાળ કોષોમાં અલગ કરવા માટે આવશ્યક છે。
નોંધ: મૂળ વિકલ્પ $Centromere$ એ રંગસૂત્રનો એક ભાગ છે, અંગિકા નથી, તેથી $Centrosome$ એ આ પ્રક્રિયામાં સામેલ સાચી અંગિકા છે。

(A) સાચો જવાબ $A$ છે. $Cilia$ (પક્ષ્મ) એ કોષની સપાટી પરથી નીકળતી નાની,વાળ જેવી રચનાઓ છે જે હલેસાની જેમ કાર્ય કરે છે. તેમનું સંકલિત લયબદ્ધ હલનચલન કાં તો કોષને ગતિ આપે છે (એકકોષી સજીવોમાં) અથવા કોષની સપાટી પર પ્રવાહી અને કણોનું વહન કરે છે (બહુકોષી સજીવોમાં). $Flagella$ (કશા) સામાન્ય રીતે લાંબી હોય છે અને કોષની ગતિ માટે જવાબદાર છે,જ્યારે $Pili$ અને $Fimbriae$ એ બેક્ટેરિયામાં સપાટી પરની રચનાઓ છે જે મુખ્યત્વે જોડાણ અને પ્રજનન માટે વપરાય છે,પ્રચલન માટે નહીં.

(A) પક્ષ્મ અને કશાની આંતરિક રચનાને $9+2$ ગોઠવણી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેમાં અક્ષસૂત્ર (axoneme) નામનો મુખ્ય ભાગ હોય છે,જેમાં લાંબી ધરીને સમાંતર ઘણી સૂક્ષ્મનલિકાઓ આવેલી હોય છે.
અક્ષસૂત્રમાં સામાન્ય રીતે ત્રિજ્યાવર્તી રીતે ગોઠવાયેલ પરિઘીય સૂક્ષ્મનલિકાઓની $9$ જોડી અને કેન્દ્રમાં સ્થિત સૂક્ષ્મનલિકાઓની એક જોડી હોય છે.
આમ,આ ગોઠવણીને $9+2$ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
તારાકેન્દ્ર $(Centriole)$ એ પ્રાણી કોષોમાં જોવા મળતી પટલવિહીન અંગિકા છે.
તે ચોક્કસ ભાત (pattern) માં ગોઠવાયેલા સૂક્ષ્મ નલિકાઓ $(microtubules)$ ની બનેલી હોય છે.
કોષવિભાજન દરમિયાન, તારાકેન્દ્ર દ્વિ-ધ્રુવીય ત્રાક $(spindle \text{ } apparatus)$ ના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, જે રંગસૂત્રોના અલગીકરણમાં મદદ કરે છે.

(A) સૂક્ષ્મ નલિકાઓ એ ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનથી બનેલી પોલા, નળાકાર બંધારણો છે। તે કોષરસ કંકાલના બંધારણીય ઘટકો બનાવે છે।
મુખ્યત્વે, તે નીચેનાના મુખ્ય ઘટકો છે:
$1$. $\text{ત્રાકતંતુઓ}$ $(Spindle fibers)$: કોષવિભાજન દરમિયાન રંગસૂત્રોના હલનચલન માટે આવશ્યક છે।
$2$. $\text{તારાકેન્દ્ર}$ $(Centrioles)$: નળાકાર બંધારણો જે દ્વિ-ધ્રુવીય ત્રાકનું આયોજન કરે છે।
$3$. $\text{પક્ષ્મ}$ $(Cilia)$ અને $\text{કશા}$ $(Flagella)$: કોષના હલનચલનમાં મદદરૂપ વાળ જેવા ઉપાંગો, જેમાં સૂક્ષ્મ નલિકાઓની $9+2$ ગોઠવણી જોવા મળે છે।
રંગસૂત્ર દ્રવ્ય, ન્યુક્લિઓઝોમ અને પેરૉક્સિઝોમ્સમાં સૂક્ષ્મ નલિકાઓ બંધારણીય ઘટક તરીકે હોતી નથી।

(A) તારાકાય એ એક અંગિકા છે જે પ્રાણી કોષના મુખ્ય સૂક્ષ્મ નલિકાઓ ઓર્ગેનાઇઝિંગ સેન્ટર $(MTOC)$ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે સામાન્ય રીતે બે નળાકાર રચનાઓ ધરાવે છે જેને તારાકેન્દ્ર કહેવાય છે,જે એકબીજા સાથે કાટખૂણે ગોઠવાયેલા હોય છે.
આ તારાકેન્દ્રો $9 + 0$ પેટર્નમાં ગોઠવાયેલા સૂક્ષ્મ નલિકાઓ (નવ ત્રિપુટીઓ) ના બનેલા હોય છે.
કારણ કે તારાકાય આ તારાકેન્દ્રોની હાજરી દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે,તેથી કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(N/A) પક્ષ્મ અને કશા એ કોષરસપટલના વાળ જેવી બહારની વૃદ્ધિ છે.
પક્ષ્મ નાની રચનાઓ છે જે હલેસાની જેમ કાર્ય કરે છે,જે કોષ અથવા તેની આસપાસના પ્રવાહીની ગતિ માટે જવાબદાર છે.
કશા પ્રમાણમાં લાંબી હોય છે અને કોષની ગતિ માટે જવાબદાર છે. આદિકોષકેન્દ્રી બેક્ટેરિયામાં પણ કશા હોય છે,પરંતુ તે સુકોષકેન્દ્રી કશા કરતા રચનાત્મક રીતે અલગ હોય છે.
પક્ષ્મ અથવા કશાના ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપિક અભ્યાસ દર્શાવે છે કે તેઓ કોષરસ પટલ દ્વારા આવરી લેવાયેલા હોય છે. તેમના મુખ્ય ભાગને અક્ષસૂત્ર (axoneme) કહેવામાં આવે છે,જેમાં લાંબી ધરીને સમાંતર ઘણા સૂક્ષ્મનલિકાઓ (microtubules) આવેલા હોય છે.
અક્ષસૂત્રમાં સામાન્ય રીતે ત્રિજ્યાવર્તી રીતે ગોઠવાયેલી પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાઓની નવ જોડીઓ અને કેન્દ્રમાં સ્થિત સૂક્ષ્મનલિકાઓની એક જોડી હોય છે. અક્ષસૂત્રની સૂક્ષ્મનલિકાઓની આવી ગોઠવણીને $9+2$ ગોઠવણી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કેન્દ્રીય નલિકાઓ કેન્દ્રીય આવરણ (central sheath) દ્વારા જોડાયેલી હોય છે અને ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક (radial spoke) દ્વારા દરેક પરિઘવર્તી જોડીની એક નલિકા સાથે જોડાયેલી હોય છે. આમ,ત્યાં નવ ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક હોય છે.
પરિઘવર્તી જોડીઓ પણ લિંકર્સ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.

(N/A) $\Rightarrow$ તારાકાય એ એક અંગિકા છે જેમાં સામાન્ય રીતે બે નળાકાર રચનાઓ હોય છે જેને તારાકેન્દ્રો કહેવામાં આવે છે. તેઓ અસ્ફટિકમય તારાવર્તુળથી ઘેરાયેલા હોય છે.
$\Rightarrow$ તારાકાયમાં બંને તારાકેન્દ્રો એકબીજાને લંબ રૂપે ગોઠવાયેલા હોય છે,જેમાં દરેકની રચના ગાડાના પૈડાં (cartwheel) જેવી હોય છે.
$\Rightarrow$ તેઓ ટ્યુબ્યુલિનના નવ સમાન અંતરે આવેલા પરિઘવર્તી તંતુઓ (fibrils) ના બનેલા હોય છે. દરેક પરિઘવર્તી તંતુ એ ત્રિપુટી (triplet) છે. નજીકની ત્રિપુટીઓ પણ એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.
$\Rightarrow$ તારાકેન્દ્રના પ્રોક્સિમલ પ્રદેશનો મધ્ય ભાગ પણ પ્રોટીનયુક્ત હોય છે જેને હબ (hub) કહેવામાં આવે છે,જે પ્રોટીનથી બનેલા ત્રિજ્યાવર્તી તંતુકો દ્વારા પરિઘવર્તી ત્રિપુટીઓના ટ્યુબ્યુલ્સ સાથે જોડાયેલ હોય છે.
$\Rightarrow$ તારાકેન્દ્રો પક્ષ્મ (cilia) અથવા કશા (flagella) ના તલકાય (basal body) બનાવે છે,અને પ્રાણી કોષોમાં કોષવિભાજન દરમિયાન ત્રાક તંતુઓ બનાવે છે જે દ્વિ-ધ્રુવીય ત્રાકને જન્મ આપે છે.

(N/A) તારાકેન્દ્ર પક્ષ્મ (cilia) અને કશા (flagella) ના આધારકાય (basal body) ના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
વધુમાં,તેઓ સૂક્ષ્મનલિકાઓ (microtubules) ના આયોજનમાં અને શુક્રકોષના પૂંછડીના ભાગ (axoneme) ના નિર્માણમાં મદદ કરે છે.

(N/A)

પક્ષ્મ (Cilia)	કશા (Flagella)
$(1)$ તે લંબાઈમાં ટૂંકા હોય છે.	$(1)$ તે સરખામણીમાં લાંબા અને કુંતલાકાર હોય છે.
$(2)$ તે સંખ્યામાં વધુ હોય છે.	$(2)$ તે સંખ્યામાં ઓછા (સામાન્ય રીતે એક કે બે) હોય છે.
$(3)$ તે કોષ અથવા તેની આસપાસના પ્રવાહીના હલનચલનમાં મદદ કરે છે.	$(3)$ તે મુખ્યત્વે કોષના પ્રચલન માટે જવાબદાર છે.

(N/A) $ \Rightarrow $ તારાકાય (centrosome) એ એક અંગિકા છે જે સામાન્ય રીતે બે નળાકાર રચનાઓ ધરાવે છે જેને તારાકેન્દ્ર (centriole) કહેવાય છે. તેઓ અસ્ફટિકમય પરિ-તારાકેન્દ્રીય દ્રવ્યોથી ઘેરાયેલા હોય છે.
$ \Rightarrow $ તારાકાયમાં બંને તારાકેન્દ્રો એકબીજાને લંબ રૂપે ગોઠવાયેલા હોય છે, જેમાં દરેકની રચના ગાડાના પૈડા (cartwheel) જેવી હોય છે。
$ \Rightarrow $ દરેક તારાકેન્દ્ર ટ્યુબ્યુલિનના નવ સમાન અંતરે ગોઠવાયેલા પરિઘવર્તી તંતુઓનું બનેલું હોય છે. આ તંતુઓ કેન્દ્રમાં ગેરહાજર હોય છે. તેથી, આ ગોઠવણીને $ 9+0 $ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે。
$ \Rightarrow $ દરેક પરિઘવર્તી તંતુ એ ત્રિપદી (triplet) છે, જે ત્રણ ઉપ-એકમો (સૂક્ષ્મનલિકાઓ) ધરાવે છે。
$ \Rightarrow $ તારાકેન્દ્રો પક્ષ્મ અને કશાના તલસ્થ કાય (basal body) બનાવે છે。
$ \Rightarrow $ તેઓ પ્રાણીકોષોમાં ત્રાકતંતુઓ બનાવે છે, જે કોષ વિભાજન દરમિયાન ત્રાક ઉપકરણ (spindle apparatus) ઉત્પન્ન કરે છે。

(A) આપેલ આકૃતિ પક્ષ્મ અથવા કશાનો આડછેદ છે,જે સૂક્ષ્મનલિકાઓની $9+2$ ગોઠવણી દર્શાવે છે.
$A$ એ સૌથી બહારની સીમા દર્શાવે છે,જે કોષરસ પટલ છે.
$B$ એ પાસપાસેના પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાના દ્વિકો વચ્ચેના જોડાણને દર્શાવે છે,જેને આંતર-દ્વિતીયક સેતુ (interdoublet bridge) કહેવાય છે.
$C$ એ મધ્યસ્થ આવરણની અંદર આવેલી બે મધ્યસ્થ સૂક્ષ્મનલિકાઓમાંથી એકને દર્શાવે છે.
$D$ એ ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક (radial spoke) દર્શાવે છે,જે પરિઘવર્તી દ્વિકોને મધ્યસ્થ આવરણ સાથે જોડે છે.
તેથી,સાચું નામનિર્દેશન $A -$ કોષરસ પટલ,$B -$ આંતર-દ્વિતીયક સેતુ,$C -$ મધ્યસ્થ સૂક્ષ્મનલિકા,$D -$ ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક છે.

(C) એક્સોનેમ એ પક્ષ્મ અને કશાનું મુખ્ય માળખું છે.
તેમાં મધ્યમાં એક જોડ સૂક્ષ્મનલિકાઓ (microtubules) હોય છે જે નવ પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાઓની જોડીથી ઘેરાયેલી હોય છે,જેને $9+2$ ગોઠવણી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પક્ષ્મ અને કશા બંને આ પ્રકારની રચના ધરાવે છે,જે તેમની હલનચલન માટે જવાબદાર છે.
તેની સામે,તારાકેન્દ્રમાં $9+0$ ગોઠવણી જોવા મળે છે.