Crop Protection Management Questions in Gujarati

(B) પાક સંરક્ષણ માટે નિવારક પગલાં અને જૈવિક નિયંત્રણ પદ્ધતિઓને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે કારણ કે:
$1$. તે હાનિકારક રાસાયણિક જંતુનાશકો પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને ઘટાડે છે.
$2$. તે જમીનની ગુણવત્તા અથવા ફળદ્રુપતાને નકારાત્મક અસર કરતા નથી.
$3$. તે અમલમાં મૂકવા માટે સરળ અને ખેડૂતો માટે આર્થિક રીતે સસ્તું છે.
$4$. તે ફાયદાકારક સજીવોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના ચોક્કસ જીવાતોને લક્ષ્ય બનાવીને પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવી રાખે છે.

(N/A) સંગ્રહ દરમિયાન અનાજના નુકસાન માટે જવાબદાર પરિબળોને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$(i)$ અજૈવિક પરિબળો: આમાં ભેજનું પ્રમાણ અને તાપમાન જેવી પર્યાવરણીય સ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે,જે સંગ્રહિત અનાજમાં બગાડ,ફૂગ અને અંકુરણનું કારણ બની શકે છે.
$(ii)$ જૈવિક પરિબળો: આમાં કીટકો,ઉંદરો,પક્ષીઓ,ઈતરડી (mites) અને બેક્ટેરિયા કે ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવોનો સમાવેશ થાય છે,જે સંગ્રહિત અનાજને ખાઈ જાય છે અથવા તેને દૂષિત કરે છે.

(N/A) સંગ્રહિત અનાજમાં નુકસાન થવાના મુખ્ય કારણો અજૈવિક અને જૈવિક પરિબળો છે.
અજૈવિક પરિબળોમાં ભેજ અને તાપમાનનો સમાવેશ થાય છે.
જૈવિક પરિબળોમાં કીટકો,ઉંદરો,પક્ષીઓ,ઈતરડી (mites) અને બેક્ટેરિયાનો સમાવેશ થાય છે.

(D) ખાતરો અને જંતુનાશકોના વધુ પડતા ઉપયોગથી જમીનની ફળદ્રુપતાનો નાશ થાય છે,સમય જતાં ખેતરો બંજર બની જાય છે અને જમીનમાં રહેલા ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોને નુકસાન થાય છે. તેથી,તેઓ પર્યાવરણને અનુકૂળ નથી. આમ,વિકલ્પ $D$ એ ખોટું વિધાન છે.

(B) નીંદણ એ ખેતરમાં મુખ્ય પાકની સાથે ઉગતી બિનજરૂરી વનસ્પતિઓ છે. તે સૂર્યપ્રકાશ,પાણી,પોષક તત્વો અને જગ્યા જેવા આવશ્યક સંસાધનો માટે પાક સાથે સ્પર્ધા કરીને પાકને અસર કરે છે. આ સ્પર્ધાને કારણે મુખ્ય પાક માટે આ સંસાધનોની પ્રાપ્યતા ઘટી જાય છે,જેના પરિણામે પાકનો વિકાસ અટકે છે અને ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે.

(N/A) નિંદામણ એ મુખ્ય પાકની સાથે ઉગતી બિનજરૂરી વનસ્પતિઓ છે જે પોષક તત્વો,જગ્યા અને સૂર્યપ્રકાશ માટે સ્પર્ધા કરે છે. નિંદામણ નિયંત્રણ માટેની વિવિધ પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ યાંત્રિક દૂર કરવાની પદ્ધતિ: આમાં નિંદામણને હાથથી ઉખેડીને અથવા ખુરપી કે દાતરડા જેવા સાધનોનો ઉપયોગ કરીને દૂર કરવામાં આવે છે.
$(b)$ યોગ્ય બીજ પથારીની તૈયારી: વાવણી પહેલાં જમીનને સારી રીતે તૈયાર કરવાથી અસ્તિત્વમાં રહેલા નિંદામણ અને તેના બીજનો નાશ થાય છે.
$(c)$ પાકની સમયસર વાવણી: પાકની યોગ્ય સમયે વાવણી કરવાથી પાકના છોડ ઝડપથી વધે છે અને જમીન પર છાંયો કરે છે,જેનાથી નિંદામણનું અંકુરણ અટકે છે.
$(d)$ આંતરપાક અને પાકની ફેરબદલી: આ ખેતી પદ્ધતિઓ નિંદામણના જીવનચક્રને તોડે છે,જેનાથી તેમને ખેતરમાં સ્થાપિત થવું મુશ્કેલ બને છે.
$(e)$ નિંદામણનાશકનો ઉપયોગ: રાસાયણિક પદાર્થો જે ખાસ કરીને મુખ્ય પાકને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના નિંદામણને મારવા માટે બનાવવામાં આવે છે.

(N/A) કીટકો પાકના ઉત્પાદનને નીચે મુજબની વિવિધ રીતો દ્વારા અસર કરે છે:
$(i)$ કાપવું (Cutting): કેટલાક કીટકો પાકના વિવિધ ભાગો જેવા કે પાંદડાં,ફળ અને ફૂલોને કાપી નાખે છે,જેનાથી છોડને નુકસાન થાય છે. ક્ષતિગ્રસ્ત પાંદડાંને કારણે પ્રકાશસંશ્લેષણનો દર ઘટે છે અને ક્ષતિગ્રસ્ત ફૂલોને કારણે બીજનું ઉત્પાદન ઓછું થાય છે.
$(ii)$ છિદ્ર પાડનારા (Borers): કેટલાક કીટકો છોડના ભાગોમાં છિદ્ર પાડીને અંદર રહે છે,જેમ કે પ્રકાંડમાં છિદ્ર પાડનારા (stem borers) અથવા ફળમાં છિદ્ર પાડનારા (fruit borers). આ કીટકો છોડના પોષક તત્વોનો ઉપયોગ કરે છે.
$(iii)$ રસ ચૂસનારા (Suckers): કેટલાક કીટકો તેમના વિશિષ્ટ મુખાગો (proboscis) નો ઉપયોગ કરીને છોડના વિવિધ ભાગોમાંથી કોષરસ (cell sap) ચૂસે છે,જેનાથી છોડ નબળો પડી જાય છે.

(N/A) જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ખૂબ જ સચોટ સાંદ્રતામાં અને ખૂબ જ યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે છે કારણ કે જો તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો:
$(a)$ તે જમીનને નુકસાન પહોંચાડે છે અને તેની ફળદ્રુપતામાં ઘટાડો કરે છે.
$(b)$ તે જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોના પુનઃપ્રાપ્તિની પ્રક્રિયાને અટકાવે છે.
$(c)$ તે જમીનમાં રહેલા ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરે છે.
$(d)$ તે હવા,પાણી અને જમીનનું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.

(N/A) મરઘાંના પક્ષીઓમાં થતા રોગો માટેના નિવારક પગલાં નીચે મુજબ છે:
$(a)$ સ્વચ્છતા જાળવવા માટે મરઘાં ફાર્મની યોગ્ય સફાઈ અને સેનિટાઈઝેશન કરવું.
$(b)$ રોગકારકોનો નાશ કરવા માટે નિયમિત અંતરે જંતુનાશકોનો છંટકાવ કરવો.
$(c)$ સામાન્ય રોગો સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે પક્ષીઓનું સમયસર અને યોગ્ય રસીકરણ કરવું.
$(d)$ સ્વચ્છ પીવાનું પાણી અને પૌષ્ટિક,દૂષિત ન હોય તેવો ખોરાક પૂરો પાડવો.
$(e)$ ચેપને તંદુરસ્ત પક્ષીઓમાં ફેલાતો અટકાવવા માટે બીમાર પક્ષીઓને અલગ રાખવા.

(N/A)

સ્પ્રેઈંગ (છંટકાવ)	ફ્યુમિગેશન (ધૂણી આપવી)
$(i)$ જંતુનાશકોને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં,હાથથી અથવા મશીન દ્વારા છાંટવાની પ્રક્રિયાને સ્પ્રેઈંગ કહેવામાં આવે છે.	$(i)$ જંતુનાશકોને વાયુ અથવા વરાળ સ્વરૂપમાં ઉપયોગ કરીને જીવાતોને નિયંત્રિત કરવાની પ્રક્રિયાને ફ્યુમિગેશન કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ આમાં જંતુનાશકોનો ઉપયોગ વધુ માત્રામાં થાય છે અને સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ સંગ્રહિત અનાજ પર સીધો કરવામાં આવતો નથી.	$(ii)$ આમાં જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ઓછી માત્રામાં થાય છે અને જીવાતોને દૂર કરવા માટે તેનો ઉપયોગ સીધો સંગ્રહિત અનાજ પર કરવામાં આવે છે.

(A) અનાજનો ભવિષ્યમાં ઉપયોગ કરવા માટે સંગ્રહ કરતા પહેલા નિવારક અને નિયંત્રણના પગલાં લેવામાં આવે છે.
આમાં સંગ્રહ કરતા પહેલા ઉત્પાદનની સખત સફાઈનો સમાવેશ થાય છે.
ભેજનું પ્રમાણ ઘટાડવા માટે ઉત્પાદનને પહેલા સૂર્યપ્રકાશમાં અને પછી છાંયડામાં યોગ્ય રીતે સૂકવવું જરૂરી છે.
સંગ્રહિત અનાજને સુરક્ષિત રાખવા માટે જીવાતોને મારી શકે તેવા રસાયણોનો ઉપયોગ કરીને ધૂણી (fumigation) પણ કરવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ યાંત્રિક દૂરિકરણ: આમાં હેરો (harrow) અથવા પાવડા જેવા સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,અથવા નીંદણને જમીનની નજીકથી ઉખેડીને કે કાપીને દૂર કરવામાં આવે છે.
$(ii)$ નિવારક પદ્ધતિઓ: આમાં યોગ્ય રીતે બીજની તૈયારી,પાકની સમયસર વાવણી,આંતરપાક પદ્ધતિ અને પાકની ફેરબદલીનો સમાવેશ થાય છે જેથી નીંદણની વૃદ્ધિ અટકાવી શકાય.
$(iii)$ ખેડાણ: પાકની વાવણી પહેલાં જમીન ખેડવાથી નીંદણ ઉખડી જાય છે અને નાશ પામે છે.
$(iv)$ જૈવિક નિયંત્રણ: આમાં ચોક્કસ પાક ઉગાડવા અથવા કુદરતી શિકારીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જે નીંદણ સાથે સ્પર્ધા કરે છે અથવા તેમની વૃદ્ધિને અટકાવે છે.

(N/A) $(i)$ મિશ્ર પાક પદ્ધતિ (Mixed cropping): એક જ જમીનના ટુકડા પર બે કે તેથી વધુ પાક એકસાથે ઉગાડવાની પદ્ધતિને મિશ્ર પાક પદ્ધતિ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: ઘઉં + ચણા, અથવા ઘઉં + રાઈ, અથવા મગફળી + સૂર્યમુખી.
$(ii)$ આંતરપાક પદ્ધતિ (Intercropping): એક જ ખેતરમાં બે કે તેથી વધુ પાક એકસાથે ચોક્કસ ભાત (pattern) માં ઉગાડવાની પદ્ધતિને આંતરપાક પદ્ધતિ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: સોયાબીન + મકાઈ, અથવા બાજરી + ચોળી.
$(iii)$ પાકની ફેરબદલી (Crop rotation): જમીનના એક ટુકડા પર પૂર્વ-આયોજિત ક્રમમાં વિવિધ પાક ઉગાડવાની પદ્ધતિને પાકની ફેરબદલી કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખવા માટે એક વર્ષ દરમિયાન જમીનના ટુકડા પર બે કે તેથી વધુ પાક ઉગાડવા.

(N/A) $(i)$ જંતુનાશકોની ત્રણ મુખ્ય જાતો હર્બિસાઇડ્સ (નિંદણનાશક),ઇન્સેક્ટિસાઇડ્સ (કીટનાશક) અને ફંગિસાઇડ્સ (ફૂગનાશક) છે.
$(ii)$ જંતુનાશકોના વધુ પડતા ઉપયોગથી થતી સમસ્યાઓ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ જંતુનાશકોમાં ઝેરી રસાયણો હોય છે અને તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ સજીવો માટે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો ઊભા કરે છે.
$(b)$ તે પેટની સમસ્યાઓ,શ્વસન સંબંધી તકલીફો અને ત્વચાની એલર્જી જેવી વિવિધ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે.
$(c)$ તે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ફેલાવે છે,જેમાં જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ સામેલ છે,જે લાંબા ગાળે પર્યાવરણીય જોખમોનું કારણ બને છે.

(N/A) $(i)$ તેમને જૈવ-કીટનાશક (Bio-pesticides) કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ લીમડો અને હળદરનો ઉપયોગ કરવાનો હેતુ સંગ્રહિત અનાજને કીટકો,ઉંદરો,ફૂગ,ઈતરડી અને બેક્ટેરિયા જેવા જીવાતોથી સુરક્ષિત રાખવાનો છે.
$(iii)$ નીંદણનાશક એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જેનો ઉપયોગ પાકના વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કા દરમિયાન ખેતરોમાંથી નીંદણને દૂર કરવા અથવા નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે.

(N/A) તંદુરસ્ત પ્રાણી નિયમિત ખોરાક લે છે અને સામાન્ય શારીરિક સ્થિતિ જાળવી રાખે છે.
$(b)$ અનાજના સંગ્રહ માટેના સંગ્રહસ્થાનની લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ સંગ્રહસ્થાનનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તેને યોગ્ય રીતે સાફ અને સૂકવવું જોઈએ.
$(ii)$ ભેજ અને જીવાતોને અટકાવવા માટે સંગ્રહસ્થાન હવાચુસ્ત હોવું જોઈએ.
$(iii)$ અનાજનો જરૂરી જથ્થો બહાર કાઢવા માટે સંગ્રહસ્થાનમાં વિવિધ સ્તરે આઉટલેટ્સ (બહાર નીકળવાના માર્ગ) હોવા જોઈએ.
$(iv)$ સમયાંતરે નિરીક્ષણ,છંટકાવ અથવા ધૂણી (fumigation) કરવા માટે સંગ્રહસ્થાનમાં રસ્તાઓ હોવા જોઈએ.
$(v)$ તેમાં હવાની અવરજવર,તાપમાન નિયંત્રણ અને જીવાતોથી રક્ષણ માટેની આંતરિક વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.

(N/A) જીવાતો છોડ પર હુમલો કરે છે તેની ત્રણ રીતો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ તેઓ મૂળ,પ્રકાંડ અને પર્ણોને કાપી નાખે છે.
$(ii)$ તેઓ છોડના વિવિધ ભાગોમાંથી કોષરસ ચૂસી લે છે.
$(iii)$ તેઓ પ્રકાંડ અને ફળમાં કાણાં પાડે છે.
$(b)$ જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાતા રસાયણોને સામૂહિક રીતે જંતુનાશકો (Pesticides) કહેવામાં આવે છે (દા.ત.,કીટનાશકો,નીંદણનાશકો અથવા ફૂગનાશકો).
$(c)$ આવા રસાયણોનો વધુ પડતો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ કારણ કે:
$(i)$ તે ઝેરી હોય છે અને મનુષ્યો તથા પ્રાણીઓ સહિત અન્ય ઉપયોગી સજીવો માટે હાનિકારક બની શકે છે.
$(ii)$ તે જમીન અને પાણીના સ્ત્રોતોને પ્રદૂષિત કરીને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
$(iii)$ સમય જતાં જીવાતોમાં આ રસાયણો સામે પ્રતિકારક શક્તિ વિકસી શકે છે,જેનાથી તે બિનઅસરકારક બની જાય છે.

(N/A) સંગ્રહિત અનાજમાં જૈવિક પરિબળો (કીટકો,ઉંદરો,ફૂગ,ઈતરડી,બેક્ટેરિયા) અને અજૈવિક પરિબળો (અયોગ્ય ભેજ,તાપમાન,આદ્રતા) નીચે મુજબની સમસ્યાઓ સર્જે છે:
$(a)$ ગુણવત્તામાં ઘટાડો.
$(b)$ વજનમાં ઘટાડો.
$(c)$ અંકુરણ ક્ષમતામાં ઘટાડો.
$(d)$ ઉત્પાદનનો રંગ બદલાવો.
આ તમામ પરિબળોને કારણે બજારમાં વેચાણક્ષમતા ઘટે છે.
નિયંત્રણના ઉપાયો:
$(a)$ યોગ્ય સારવાર: સંગ્રહ કરતા પહેલા અનાજને સારી રીતે સૂકવવું અને યોગ્ય જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવો.
$(b)$ વ્યવસ્થિત વ્યવસ્થાપન: વખારો (ગોડાઉન) ને સ્વચ્છ,સૂકી અને હવાઉજાસવાળી રાખવી તથા સમયાંતરે નિરીક્ષણ કરવું.

(N/A) $(i)$ જીવાતો નીચે મુજબ વનસ્પતિઓ પર હુમલો કરે છે:
$(a)$ તેઓ વનસ્પતિના મૂળ,પ્રકાંડ અને પર્ણોને કાપી નાખે છે.
$(b)$ તેઓ વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોમાંથી કોષરસ ચૂસી લે છે.
$(c)$ તેઓ પ્રકાંડ અને ફળમાં કાણાં પાડે છે.
$(ii)$ જીવાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાતા રસાયણોને સામૂહિક રીતે જંતુનાશકો (pesticides) કહેવામાં આવે છે,જેમાં કીટનાશકો (insecticides),નીંદણનાશકો (herbicides) અને ફૂગનાશકો (fungicides) નો સમાવેશ થાય છે.
$(iii)$ આવા રસાયણોનો વધુ પડતો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ કારણ કે:
$(a)$ તે ઝેરી હોય છે અને ઘણી બિન-લક્ષિત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ માટે હાનિકારક બની શકે છે.
$(b)$ તે જમીન અને પાણીના સ્ત્રોતોને પ્રદૂષિત કરીને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
$(c)$ તે આહાર શૃંખલામાં જમા થઈ શકે છે,જે જૈવિક વિશાલન (biomagnification) તરફ દોરી જાય છે.

(N/A) $(i)$ ખેતરમાં મુખ્ય પાકની સાથે ઉગી નીકળતી બિનજરૂરી વનસ્પતિઓને નીંદણ કહેવામાં આવે છે। ઉદાહરણ: $Xanthium$ (ગોખરુ) અને $Parthenium$ (ગાજર ઘાસ)।
$(ii)$ નીંદણ મુખ્ય પાક સાથે પોષક તત્વો, જગ્યા, પાણી અને સૂર્યપ્રકાશ જેવા આવશ્યક સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરે છે। આ સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને, તેઓ મુખ્ય પાકની વૃદ્ધિ અને ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરે છે। તેથી, પાકના વિકાસના પ્રારંભિક તબક્કે તેમને દૂર કરવા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે જેથી પાકને સારી ઉપજ માટે પૂરતા સંસાધનો મળી રહે।
$(iii)$ નીંદણ નિયંત્રણ માટેની પાંચ નિવારક પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ બીજ વાવણી માટે જમીનની યોગ્ય તૈયારી।
$(b)$ પાકની સમયસર વાવણી।
$(c)$ આંતરપાક પદ્ધતિ।
$(d)$ પાકની ફેરબદલી (પાક ચક્ર)।
$(e)$ ઉનાળુ ખેડ।

(N/A)

ફ્યુમિગન્ટ	જંતુનાશક
$(i)$ તેનો ઉપયોગ અનાજનો સંગ્રહ કરતા પહેલા કરવામાં આવે છે.	$(i)$ તેનો ઉપયોગ બીજ અંકુરિત થયા પછી પાક પર કરવામાં આવે છે.
$(ii)$ તે પાક પર છાંટવામાં આવતું નથી.	$(ii)$ તે પાક પર છાંટવામાં આવે છે.

લીમડાના સૂકા પાનનો ઉપયોગ રાસાયણિક ફ્યુમિગન્ટના સ્થાને કુદરતી પદાર્થ તરીકે સંગ્રહિત અનાજને જીવાતોથી બચાવવા માટે કરી શકાય છે.

(N/A) ખેતીના ખેતરોમાં નીંદણની વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરવા માટેની ત્રણ પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. આંતરપાક પદ્ધતિ (Intercropping): એક જ ખેતરમાં ચોક્કસ હારની ભાતમાં બે કે તેથી વધુ પાક એકસાથે ઉગાડવા,જે નીંદણની વૃદ્ધિને અટકાવવામાં મદદ કરે છે.
$2$. પાકની ફેરબદલી (Crop rotation): એક જ જમીન પર ક્રમશઃ અલગ-અલગ પાક ઉગાડવા,જે નીંદણના જીવનચક્રને તોડી નાખે છે.
$3$. ઉનાળુ ખેડ (Summer ploughing): ઉનાળાની ઋતુ દરમિયાન ખેતરને ખેડવાથી નીંદણના મૂળ સૂર્યપ્રકાશના સીધા સંપર્કમાં આવે છે,જેનાથી તે સુકાઈ જાય છે અને નાશ પામે છે.

(N/A) ખેતરમાં પાક સંરક્ષણ: ખેતરના પાકને મોટી સંખ્યામાં નીંદણ, કીટકો અને રોગો નુકસાન પહોંચાડે છે. જો યોગ્ય સમયે તેનું નિયંત્રણ ન કરવામાં આવે, તો તે પાકને ઘણું નુકસાન કરી શકે છે. પદ્ધતિઓ:
$(i)$ જંતુનાશકોનો ઉપયોગ: જેમાં હર્બિસાઇડ્સ, ઇન્સેક્ટિસાઇડ્સ અને ફંગિસાઇડ્સનો સમાવેશ થાય છે જેનો છંટકાવ છોડ પર અથવા બીજ અને જમીનની સારવાર માટે થાય છે.
$(ii)$ નીંદણ નિયંત્રણ: નીંદણને યાંત્રિક રીતે દૂર કરવું.
$(iii)$ નિવારક પદ્ધતિઓ: યોગ્ય રીતે બીજની તૈયારી, સમયસર વાવણી, આંતરપાક અને પાકની ફેરબદલી. પ્રતિરોધક જાતોનો ઉપયોગ અને ઉનાળામાં ઊંડી ખેડ કરવાથી જીવાત અને નીંદણનો નાશ થાય છે.
$(B)$ સંગ્રહસ્થાનમાં પાક સંરક્ષણ:
સંગ્રહિત અનાજને અસર કરતા પરિબળો:
$(i)$ જૈવિક પરિબળો: કીટકો, ઉંદરો, ફૂગ, જીવાત અને બેક્ટેરિયા.
$(ii)$ અજૈવિક પરિબળો: ભેજનું પ્રમાણ, આદ્રતા અને તાપમાન. આ પરિબળો ગુણવત્તામાં ઘટાડો, વજનમાં ઘટાડો, રંગમાં ફેરફાર અને અંકુરણ ક્ષમતામાં ઘટાડો કરે છે.
નિયંત્રણના પગલાં:
$(a)$ સંગ્રહ કરતા પહેલા ઉત્પાદનની સખત સફાઈ.
$(b)$ ઉત્પાદનને પહેલા સૂર્યપ્રકાશમાં અને પછી છાયડામાં યોગ્ય રીતે સૂકવવું.
$(c)$ જીવાતને મારવા માટે ફ્યુમિગેશન (ધૂણી આપવી).
$(d)$ ગોડાઉનની સફાઈ અને જૈવિક પરિબળોનું નિરીક્ષણ.
$(e)$ સંગ્રહસ્થાનમાં ભેજ અને તાપમાનનું યોગ્ય નિયંત્રણ.

(B) પાકને સુરક્ષિત રાખવા માટે જૈવિક નિયંત્રણ પદ્ધતિઓને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ કારણ કે:
$(i)$ તે ઉપયોગી સજીવો,જેમ કે પરાગનયન કરનારા અને જીવાતોના કુદરતી શિકારીઓને નુકસાન પહોંચાડતા નથી.
$(ii)$ તે સંગ્રહિત અનાજમાં રાસાયણિક ઝેર ફેલાવતા નથી,જેથી ખોરાક માનવ વપરાશ માટે સુરક્ષિત રહે છે.

(B) નીંદણ એ બિનજરૂરી છોડ છે જે મુખ્ય પાકની સાથે ખેતરમાં ઉગે છે.
તેઓ મુખ્યત્વે સૂર્યપ્રકાશ,પાણી,જગ્યા અને પોષક તત્વો જેવા આવશ્યક સંસાધનો માટે સ્પર્ધા કરીને પાકને અસર કરે છે.
આ સ્પર્ધા મુખ્ય પાક માટે આ સંસાધનોની ઉપલબ્ધતા ઘટાડે છે,જેના પરિણામે પાકનો વિકાસ અટકે છે અને ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ એ નીંદણ પાક ઉત્પાદનને કેવી રીતે નકારાત્મક અસર કરે છે તેનું સૌથી સચોટ વર્ણન છે.

(D) જ્યારે અનાજનો સંગ્રહ યોગ્ય રીતે કરવામાં આવતો નથી,ત્યારે તે જૈવિક પરિબળો (કીટકો,ઉંદરો,ફૂગ,ઈતરડી અને બેક્ટેરિયા) અને અજૈવિક પરિબળો (સંગ્રહના સ્થળે અયોગ્ય ભેજ અને તાપમાન) બંનેથી પ્રભાવિત થાય છે.
આ પરિબળો અનેક નકારાત્મક પરિણામો તરફ દોરી જાય છે:
$1$. ગુણવત્તામાં ઘટાડો: અનાજનું પોષક મૂલ્ય અને સ્વાદ ઘટે છે.
$2$. રંગમાં ફેરફાર: અનાજ તેનો કુદરતી દેખાવ અને રંગ ગુમાવે છે.
$3$. વજનમાં ઘટાડો: કીટકો અને ઉંદરો જેવા જૈવિક પરિબળો અનાજ ખાઈ જાય છે,જેનાથી કુલ જથ્થામાં ઘટાડો થાય છે.
$4$. અંકુરણ ક્ષમતામાં ઘટાડો: બીજની અંદરનો ભ્રૂણ નુકસાન પામે છે અથવા નાશ પામે છે,જેના પરિણામે વાવણી સમયે બીજ ઉગવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો અયોગ્ય સંગ્રહના પરિણામો છે.

(D) ભવિષ્યમાં ઉપયોગ માટે અનાજનો સંગ્રહ કરતા પહેલા,તેની ગુણવત્તા જાળવવા અને બગડતા અટકાવવા માટે ઘણા નિવારક અને નિયંત્રણના પગલાં લેવા જરૂરી છે.
$1$. યોગ્ય સફાઈ: કચરો,ધૂળ અને અન્ય પદાર્થો દૂર કરવાથી દૂષણ અટકે છે.
$2$. યોગ્ય સૂકવણી: પેદાશને પહેલા સૂર્યપ્રકાશમાં અને પછી છાયડામાં સૂકવવાથી ભેજનું પ્રમાણ ઘટે છે,જે ફૂગ અને બેક્ટેરિયાના વિકાસને અટકાવે છે.
$3$. ધૂણી (Fumigation): જીવાતોને મારવા માટે રસાયણોનો ઉપયોગ કરવાથી સંગ્રહિત અનાજમાં જીવાત પડતી નથી.
આ તમામ પગલાં અનાજ સંગ્રહ માટે પ્રમાણભૂત પદ્ધતિઓ હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(N/A) સિડની માતા દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા ગુણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ જાગૃતિ: તે ખાદ્ય પદાર્થોની ગુણવત્તા વિશે જાગૃત છે.
$(ii)$ જવાબદારી: તે ગ્રાહક અને નાગરિક તરીકે પોતાની ફરજો જાણે છે કે સારી ગુણવત્તાની વસ્તુઓની માંગ કરવી.
$(iii)$ સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે સભાનતા: તે તેના પરિવારના સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારીની કાળજી રાખે છે.
$(b)$ સંગ્રહ દરમિયાન થતા નુકસાનને રોકવા માટેના નિયંત્રણના પગલાં:
$(i)$ સંગ્રહ કરતા પહેલા અનાજને કચરો અને અશુદ્ધિઓ દૂર કરવા માટે સખત રીતે સાફ કરવું.
$(ii)$ ભેજનું પ્રમાણ ઘટાડવા માટે અનાજને પહેલા સૂર્યપ્રકાશમાં અને પછી છાંયડામાં યોગ્ય રીતે સૂકવવું.
$(iii)$ ધૂણી (Fumigation): સંગ્રહિત અનાજને બચાવવા માટે જીવાતો અને કીડાઓને મારતા રાસાયણિક પદાર્થોનો ઉપયોગ કરવો.

(B) ખાતર અને જંતુનાશકોના વધુ પડતા ઉપયોગની પર્યાવરણ અને ખેતી પર ઘણી નકારાત્મક અસરો થાય છે.
$1$. તેઓ જમીનના રાસાયણિક બંધારણમાં ફેરફાર કરીને જમીનની ફળદ્રુપતાનો નાશ કરે છે.
$2$. તેઓ જમીનમાં રહેલા ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો અને ઘટકોને પ્રતિકૂળ અસર કરે છે,જે જમીનનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે જરૂરી છે.
$3$. સમય જતાં,આ રસાયણોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીનના અધઃપતનને દોરી જાય છે,જેનાથી અંતે ખેતરો બંજર બની જાય છે.
$4$. તેથી,એવું કહેવું કે તેઓ 'પર્યાવરણને અનુકૂળ' (eco-friendly) છે તે ખોટું છે,કારણ કે તેઓ પ્રદૂષણ ફેલાવે છે અને ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે.