Improvement in Crop Yields Questions in Gujarati

(A) આ ખાદ્ય સ્ત્રોતોમાંથી મળતા પોષક તત્વો નીચે મુજબ છે:
$1$. અનાજ (ઘઉં,ચોખા,મકાઈ,વગેરે): આ કાર્બોદિતના મુખ્ય સ્ત્રોત છે જે શરીરને ઉર્જા પૂરી પાડે છે.
$2$. કઠોળ (વટાણા,ચણા,સોયાબીન,વગેરે): આ પ્રોટીનના સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે જે વૃદ્ધિ અને સમારકામ માટે જરૂરી છે.
$3$. શાકભાજી અને ફળો: આ આપણને આવશ્યક વિટામિન્સ,ખનિજતત્વો,કાર્બોદિત,પ્રોટીન અને ચરબી પૂરી પાડે છે,જે સારા સ્વાસ્થ્ય અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ જાળવવા માટે જરૂરી છે.

(C) ઇચ્છનીય કૃષિ વિષયક લાક્ષણિકતાઓ પાકના પ્રકાર પર આધારિત છે:
$1$. ચારાના પાક માટે,ઊંચાઈ અને પુષ્કળ શાખાઓ હોવી એ ઇચ્છનીય લક્ષણો છે કારણ કે તે પશુધન માટે ઉપલબ્ધ કુલ જૈવભાર (biomass) માં વધારો કરે છે.
$2$. અનાજના પાક માટે,વામનતા (ઠિંગણાપણું) એ ઇચ્છનીય લક્ષણ છે કારણ કે તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે છોડ વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ માટે ઓછા પોષક તત્વોનો ઉપયોગ કરે,જેથી વધુ ઉર્જા દાણાના ઉત્પાદન તરફ દોરી શકાય,અને તે પાકને પવન કે વરસાદને કારણે જમીન પર ઢળી પડતા (lodging) પણ અટકાવે છે.

(N/A) મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ (ગૌણ પોષકતત્વો) એ આવશ્યક ખનિજ તત્વો છે જેની વનસ્પતિઓને તેમની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે પ્રમાણમાં મોટી માત્રામાં જરૂર હોય છે.
તેમને મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ કહેવામાં આવે છે કારણ કે 'મેક્રો' શબ્દનો અર્થ 'મોટું' અથવા 'વિશાળ' થાય છે, જે સૂચવે છે કે આ પોષકતત્વોની જરૂરિયાત સૂકા પદાર્થના $10 \text{ mmol kg}^{-1}$ કરતા વધુ પ્રમાણમાં હોય છે, જે માઇક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સની તુલનામાં ઘણી વધારે છે.
ઉદાહરણો:
$(i)$ $N, P, S$ જે પ્રોટીનના આવશ્યક ઘટકો છે.
$(ii)$ $Ca$ જે કોષદીવાલનો બંધારણીય ઘટક છે.
$(iii)$ $Mg$ જે ક્લોરોફિલ અણુનો મુખ્ય ઘટક છે.

(N/A) જમીનની ગુણવત્તા જાળવવામાં કુદરતી ખાતર (Manure) નો ઉપયોગ:
$(i)$ કુદરતી ખાતર જમીન માટે કાર્બનિક પદાર્થો (હ્યુમસ) નો ખૂબ જ સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે. હ્યુમસ રેતાળ જમીનમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા પુનઃસ્થાપિત કરવામાં અને ચીકણી જમીનમાં નિકાલ (drainage) સુધારવામાં મદદ કરે છે.
$(ii)$ કુદરતી ખાતર જમીન માટે ફાયદાકારક સજીવો જેવા કે ઉપયોગી બેક્ટેરિયાનો સ્ત્રોત છે.
જમીનની ગુણવત્તા પર રાસાયણિક ખાતર (Fertilizers) નો ઉપયોગ:
$(i)$ રાસાયણિક ખાતરોનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીનને સૂકી બનાવે છે,જેનાથી જમીનનું ધોવાણ વધે છે.
$(ii)$ રાસાયણિક ખાતરોનો સતત ઉપયોગ જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ ઘટાડે છે,જે જમીનની છિદ્રાળુતા ઘટાડે છે,જેના કારણે છોડના મૂળને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો નથી.

(C) વિકલ્પ $(c)$ એ સૌથી વધુ લાભ મેળવવા માટેની શ્રેષ્ઠ પરિસ્થિતિ છે.
આનું કારણ એ છે કે પાક ઉત્પાદન એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જે અનેક પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
જો છોડને સિંચાઈ દ્વારા પૂરતું પાણી,ખાતર દ્વારા આવશ્યક પોષક તત્વો અને પાક સુરક્ષાના પગલાં દ્વારા જીવાતો,રોગો અને નીંદણથી રક્ષણ ન મળે,તો માત્ર ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા બિયારણનો ઉપયોગ પૂરતો નથી.
વિકલ્પ $(c)$ આ તમામ આવશ્યક કૃષિ પદ્ધતિઓને એકીકૃત કરે છે,જે શ્રેષ્ઠ વૃદ્ધિ અને મહત્તમ ઉત્પાદન સુનિશ્ચિત કરે છે.

(N/A) આંતરપાક પદ્ધતિ (Intercropping) એ ઉચ્ચ પાક ઉત્પાદન માટે વપરાતી એક પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિમાં,બે કે તેથી વધુ પાક એક જ ખેતરમાં એક નિશ્ચિત ભાતમાં એકસાથે ઉગાડવામાં આવે છે. એક પાકની થોડી હરોળ પછી બીજા પાકની થોડી હરોળ વારાફરતી વાવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: સોયાબીન અને મકાઈ,અથવા બાજરી અને ચોળી (lobia). પસંદ કરેલા પાકોની પોષક તત્વોની જરૂરિયાત અલગ-અલગ હોવી જોઈએ. આનાથી પૂરા પાડવામાં આવેલ પોષક તત્વોનો મહત્તમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત થાય છે. તે જીવાતો અને રોગોને ખેતરમાં એક જ પાકના તમામ છોડમાં ફેલાતા અટકાવે છે. આ પદ્ધતિથી પાકનું ઉત્પાદન સારું મળે છે.

(A) ખેતરોમાં ખાતર અને રાસાયણિક ખાતરનો ઉપયોગ જમીનમાં $N$,$P$ અને $K$ જેવા આવશ્યક પોષક તત્વોની પૂર્તિ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.
આ પોષક તત્વો છોડના તંદુરસ્ત વાનસ્પતિક વિકાસ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે,જેમાં પાંદડા,થડ અને મૂળનો વિકાસ સામેલ છે.
પોષક તત્વોથી ભરપૂર વાતાવરણ પૂરું પાડીને,તેઓ તંદુરસ્ત પાકના ઉત્પાદનની ખાતરી કરે છે,જે અંતે ઉચ્ચ કૃષિ ઉત્પાદન તરફ દોરી જાય છે.

(N/A) આંતરપાક ઉછેરના ફાયદા:
$1$. તે જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$2$. તે સમય અને મજૂરીની બચત કરે છે.
$3$. તે એકમ વિસ્તાર દીઠ ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે.
$4$. બંને પાકની લણણી અને છડણી અલગ-અલગ સરળતાથી કરી શકાય છે.
પાકની ફેરબદલીના ફાયદા:
$1$. તે જમીનની ફળદ્રુપતામાં સુધારો કરે છે.
$2$. તે જીવાત અને રોગોના ઉપદ્રવને ઘટાડે છે.
$3$. તે નીંદણ નિયંત્રણમાં મદદ કરે છે.
$4$. તે જમીનમાંથી કોઈ ચોક્કસ પોષક તત્વોના ઘટાડાને અટકાવે છે.

(N/A) જનીનિક ફેરફાર એટલે ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી જાતોના ઉત્પાદન માટે એક વનસ્પતિમાંથી બીજી વનસ્પતિમાં ઇચ્છિત જનીનોનું સ્થળાંતર કરવાની પ્રક્રિયા.
ઉદાહરણ: ઘાસચારાના પાકમાં વધુ શાખાઓ,મકાઈ અને ઘઉંમાં વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો વગેરે.
ખેતીવાડીની પદ્ધતિઓમાં ઉપયોગ:
$1$. પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ સામે વધુ સારી અનુકૂલન ક્ષમતા.
$2$. ઇચ્છિત લક્ષણોનો સમાવેશ.
$3$. પાકની ઉત્પાદકતા અને ગુણવત્તામાં વધારો કરવામાં મદદરૂપ.
$4$. પાકનો પરિપક્વતા સમયગાળો ટૂંકો થાય છે.

(A) મસૂર એ કઠોળ આપતો છોડ છે.
ફુલેવર એ શાકભાજી છે અને જાસૂદ એ ફૂલનો છોડ છે.
સૂર્યમુખીના બીજનો ઉપયોગ તેલ કાઢવા માટે થાય છે.

(B) કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ એ ખાદ્ય પાકોમાં ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. ચોખા,જુવાર અને બાજરી મુખ્યત્વે કાર્બોહાઇડ્રેટથી ભરપૂર પાક છે. ચણા એ કઠોળનો પાક છે અને તે મુખ્યત્વે પ્રોટીનનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે,કાર્બોહાઇડ્રેટનો નહીં.

(A) વિધાન $(i)$ સાચું છે: સંકરણ એટલે આનુવંશિક રીતે અસમાન વનસ્પતિઓ વચ્ચેનું પરફલન.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે: બે ભિન્ન જાતો વચ્ચેના સંકરણને આંતર-જાતીય (inter-varietal) સંકરણ કહેવાય છે.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે: વનસ્પતિમાં ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતા જનીનો દાખલ કરવાથી જનીનિક રૂપાંતરિત પાક તૈયાર થાય છે.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે: બે ભિન્ન પ્રજાતિઓ વચ્ચેના સંકરણને આંતર-પ્રજાતીય (inter-specific) સંકરણ કહેવાય છે,આંતર-જાતીય નહીં.
આમ,વિધાન $(i)$,$(ii)$ અને $(iii)$ સાચા છે. આપેલા વિકલ્પો મુજબ,$(i)$ અને $(iii)$ સાચા છે,પરંતુ $(ii)$ અને $(iii)$ પણ સાચા છે. પાઠ્યપુસ્તકની વ્યાખ્યા મુજબ,વિકલ્પ $A$ સૌથી યોગ્ય છે.

(D) વિધાન $(i)$ સાચું છે: ખાતર એ કાર્બનિક પદાર્થોનો મોટો સ્ત્રોત છે જે ઓછી માત્રામાં પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે: કાર્બનિક પદાર્થો ઉમેરવાથી જમીનનું બંધારણ સુધરે છે,જેનાથી રેતાળ જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા વધે છે.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે: કાર્બનિક પદાર્થો ચીકણી જમીનનું બંધારણ સુધારવામાં મદદ કરે છે,જે વધારાના પાણીના નિકાલમાં મદદરૂપ થાય છે.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે: ખાતર પર્યાવરણને અનુકૂળ છે; તે પ્રદૂષણ ફેલાવતું નથી પરંતુ કૃષિ અને પ્રાણીઓના કચરાના પુનઃચક્રણમાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચા વિધાનો $(i), (ii)$ અને $(iii)$ છે.

(D) ખાતરો એ વ્યાવસાયિક રીતે ઉત્પાદિત વનસ્પતિ પોષક તત્વો છે જે નાઈટ્રોજન $(N)$,ફોસ્ફરસ $(P)$ અને પોટેશિયમ $(K)$ જેવા આવશ્યક તત્વો પૂરા પાડે છે. આયર્ન (લોહ) એ એક સૂક્ષ્મ પોષક તત્વ છે જે છોડ સીધું જમીનમાંથી શોષે છે. છોડને આયર્ન પૂરું પાડવા માટે કોઈ પ્રમાણિત વ્યાવસાયિક ખાતરો ઉપલબ્ધ નથી.

(N/A) તુવેર એ પ્રોટીનનો સારો સ્ત્રોત છે.
$(b)$ બરસીમ એ એક મહત્વનો ઘાસચારાનો પાક છે.
$(c)$ ચોમાસાની ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવતા પાકને ખરીફ પાક કહેવામાં આવે છે.
$(d)$ શાકભાજી વિટામિન્સથી ભરપૂર હોય છે.
$(e)$ રવિ પાક શિયાળાની ઋતુમાં ઉગે છે.

(N/A) જે પાકને અન્ય સ્ત્રોતમાંથી નવું જનીન દાખલ કરીને ઇચ્છિત લક્ષણ મેળવવા માટે વિકસાવવામાં આવ્યો હોય,તેને જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત $(GM)$ પાક કહેવામાં આવે છે.
$Bt$ કપાસ એ ભારતમાં ઉગાડવામાં આવતા $GM$ પાકનું એક ઉદાહરણ છે,જેને $Bacillus$ $thuringiensis$ નામના બેક્ટેરિયામાંથી જનીન દાખલ કરીને કીટ-પ્રતિરોધક બનાવવામાં આવ્યો છે.

(N/A) સુધારેલા પાકોના ઉપયોગી લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ વધુ ઉત્પાદન: પ્રતિ એકર પાકની ઉત્પાદકતા વધારવા માટે.
$(b)$ સુધારેલ પોષણ ગુણવત્તા: પ્રોટીન,તેલ,વિટામિન,ખનિજ અથવા સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોનું પ્રમાણ વધારવા માટે.
$(c)$ જૈવિક અને અજૈવિક તણાવ સામે પ્રતિકારકતા: પાકને રોગો,કીટકો અને જીવાતો (જૈવિક) અને દુષ્કાળ,ક્ષારતા,ગરમી કે ઠંડી (અજૈવિક) જેવા તણાવ સામે રક્ષણ આપવા માટે.
$(d)$ પરિપક્વતાના સમયમાં ફેરફાર: એવી જાતો વિકસાવવી જે ટૂંકા સમયમાં પાકી જાય,જેથી ખેડૂતો વર્ષમાં એક કરતા વધુ પાક લઈ શકે.
$(e)$ અનુકૂલનક્ષમતાનો વ્યાપ: પાકને વિવિધ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓમાં ઉગાડવા માટે સક્ષમ બનાવવા.
$(f)$ ઇચ્છિત કૃષિ વિષયક લાક્ષણિકતાઓ: અનાજમાં વામનતા (ઓછા પોષકતત્વોના વપરાશ માટે) અથવા ઘાસચારાના પાકોમાં ઊંચાઈ અને વધુ શાખાઓ જેવા લક્ષણો વિકસાવવા.

(D) કાર્બનિક પદાર્થો પાક ઉત્પાદન માટે નીચેના કારણોસર મહત્વપૂર્ણ છે:
$(a)$ તે જમીનનું ભૌતિક બંધારણ સુધારે છે,જેનાથી તે વધુ છિદ્રાળુ બને છે અને મૂળના વિકાસ માટે અનુકૂળ રહે છે.
$(b)$ તે રેતાળ જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે,જે છોડ માટે ભેજ જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
$(c)$ ચીકણી જમીનમાં,કાર્બનિક પદાર્થો ઉમેરવાથી પાણીના નિકાલમાં સુધારો થાય છે અને પાણી ભરાઈ જવાની સમસ્યા અટકે છે,જે છોડના તંદુરસ્ત વિકાસ માટે આવશ્યક છે.

(B) ખાતરોનો વધુ પડતો ઉપયોગ હાનિકારક છે કારણ કે તે છોડ દ્વારા સંપૂર્ણપણે શોષાઈ શકતા નથી.
આ રસાયણોનો બાકી રહેલો જથ્થો ભૂગર્ભ જળમાં ભળી જાય છે,જેનાથી જળ પ્રદૂષણ થાય છે.
તેઓ જમીનનું $pH$ બદલીને અને જમીનમાં રહેલા ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોને મારીને જમીનની ગુણવત્તા ઘટાડે છે.
વધુમાં,ખેતરોમાંથી વહીને આવતું પાણી નજીકના જળાશયોમાં યુટ્રોફિકેશન (eutrophication) પેદા કરી શકે છે,જેનાથી ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટે છે અને જળચર જીવોને નુકસાન થાય છે.

(N/A) સજીવ ખેતી (Organic farming)
$(b)$ મિશ્ર પાક પદ્ધતિ (Mixed cropping)
$(c)$ આંતર પાક પદ્ધતિ (Inter-cropping)
$(d)$ પાકની ફેરબદલી (Crop rotation)
$(e)$ નીંદણ (Weeds)
$(f)$ રોગકારક (Pathogen)

(B) ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોના ખેડૂતોને નીચે મુજબના ઉપાયો સૂચવી શકાય:
$(a)$ દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક અને વહેલા પાકતી પાકની જાતો સાથે ખેતી કરવી,કારણ કે આ જાતો મર્યાદિત પાણીમાં ટકી શકે છે અને તેમનું જીવનચક્ર ઝડપથી પૂર્ણ કરે છે.
$(b)$ જમીનમાં વધુ પ્રમાણમાં હ્યુમસ (સેન્દ્રિય પદાર્થો) ઉમેરવા,કારણ કે તે જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે અને લાંબા સમય સુધી ભેજ જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) $(1)$ ઊર્જા આપતા પાકો: ઘઉં,ડાંગર,મકાઈ.
$(2)$ પ્રોટીન આપતા પાકો: ચણા,તુવેર,મસૂર,સોયાબીન.
$(3)$ તેલીબિયાં પાકો: મગફળી,એરંડા,રાઈ,સોયાબીન.
$(4)$ ઘાસચારાના પાકો: બરસીમ,ઓટ (જઈ),સુદાન ઘાસ.

(N/A) સંકરણ (Hybridization): સંકરણ એટલે આનુવંશિક રીતે અસમાન સજીવો વચ્ચે કરવામાં આવતું પ્રજનન,જેથી ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી સંતતિ મેળવી શકાય.
પ્રકાશાવધિ (Photoperiod): વનસ્પતિને મળતા સૂર્યપ્રકાશના સમયગાળાને પ્રકાશાવધિ કહેવામાં આવે છે. તે પાકની વૃદ્ધિ,પુષ્પ સર્જન અને પરિપક્વતાને અસર કરે છે.

(N/A) ફોટોપિરિયડ (પ્રકાશાવધિ) વનસ્પતિઓમાં પુષ્પસર્જન (ફૂલ આવવાની પ્રક્રિયા) ને અસર કરે છે.
$(b)$ ખરીફ પાક જૂન થી ઓક્ટોબર દરમિયાન ઉગાડવામાં આવે છે.
$(c)$ રવિ પાક નવેમ્બર થી એપ્રિલ દરમિયાન ઉગાડવામાં આવે છે.
$(d)$ ડાંગર,મકાઈ,મગ અને અડદ એ ખરીફ પાક છે.
$(e)$ ઘઉં,ચણા,વટાણા અને રાઈ એ રવિ પાક છે.

(N/A) વિવિધ પાકો અને ખેતીની પદ્ધતિઓ માટે તેમની વૃદ્ધિ અને જીવનચક્ર પૂર્ણ કરવા માટે ચોક્કસ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ જેવી કે તાપમાન,ભેજ અને પ્રકાશનો સમયગાળો (photoperiod) જરૂરી છે.
$1$. પ્રકાશનો સમયગાળો (Photoperiod): સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કનો સમયગાળો છોડના ફૂલ આવવાની અને વૃદ્ધિની પ્રક્રિયાને અસર કરે છે.
$2$. તાપમાન: વિવિધ પાકોને અંકુરણ અને વિકાસ માટે ચોક્કસ તાપમાનની જરૂર હોય છે.
$3$. મોસમી વિવિધતા: પાકોને તેમની પર્યાવરણીય જરૂરિયાતોના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,જેમ કે ખરીફ પાક (ચોમાસામાં ઉગાડવામાં આવે છે) અને રવિ પાક (શિયાળાની ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવે છે).
તેથી,પાકના મહત્તમ ઉત્પાદન માટે યોગ્ય ઋતુ અને પર્યાવરણ મુજબ પાકની પસંદગી કરવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(N/A) વનસ્પતિઓ માટે કુલ $16$ પોષકતત્વો આવશ્યક છે.
$(b)$ હવા દ્વારા વનસ્પતિઓને કાર્બન અને ઓક્સિજન પૂરા પાડવામાં આવે છે.
$(c)$ પાણી દ્વારા વનસ્પતિઓને હાઇડ્રોજન પૂરું પાડવામાં આવે છે.
$(d)$ જમીન વનસ્પતિઓને $13$ પોષકતત્વો પૂરા પાડે છે.
$(e)$ છ પોષકતત્વો મોટી માત્રામાં જરૂરી હોય છે અને તેને ગુરુપોષકતત્વો (macronutrients) કહેવામાં આવે છે.
$(f)$ સાત પોષકતત્વો વનસ્પતિઓ માટે ઓછી માત્રામાં જરૂરી હોય છે અને તેને લઘુપોષકતત્વો (micronutrients) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) ખાતર (Compost): આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં ખેતીના કચરા જેવા કે પશુઓના મળમૂત્ર,શાકભાજીનો કચરો,પ્રાણીઓના અવશેષો,ઘરગથ્થુ કચરો,પરાળ અને નીંદણનું વિઘટન કરીને તેને ખાતર તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.
વર્મીકમ્પોસ્ટ (Vermicompost): અળસિયાનો ઉપયોગ કરીને કાર્બનિક પદાર્થોમાંથી તૈયાર કરવામાં આવતા ખાતરને વર્મીકમ્પોસ્ટ કહે છે. અળસિયા વિઘટનની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે.

(B) લીલા ખાતરની તૈયારી માટેનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. $(b)$ ખાતર તૈયાર કરવા માટે લીલા છોડ ઉગાડવામાં આવે છે અથવા પાકના છોડના ભાગોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
$2$. $(c)$ છોડને ખેડીને જમીનમાં ભેળવી દેવામાં આવે છે.
$3$. $(a)$ લીલા છોડ જમીનમાં વિઘટન પામે છે (સડે છે).
$4$. $(d)$ વિઘટન પછી તે લીલું ખાતર બની જાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(b) \to (c) \to (a) \to (d)$ છે.

(N/A) સંકરણ એટલે આનુવંશિક રીતે ભિન્ન વનસ્પતિઓ વચ્ચે કરવામાં આવતું પ્રજનન. તે આંતર-જાતીય (inter-varietal),આંતર-પ્રજાતીય (inter-specific) અથવા આંતર-વંશીય (inter-generic) હોઈ શકે છે.
ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી બે વનસ્પતિઓની પસંદગી કરવામાં આવે છે અને તેમનું સંકરણ કરાવીને એવી નવી સંતતિ મેળવવામાં આવે છે જેમાં બંને પિતૃઓના સારા લક્ષણો હોય.
આ પદ્ધતિ પાક સુધારણામાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે વધુ ઉત્પાદન,સુધારેલી ગુણવત્તા,રોગ પ્રતિકારક શક્તિ અને જીવાત સામે રક્ષણ મેળવવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) $(i)$ વર્મીકમ્પોસ્ટ: કમ્પોસ્ટ એ એક પ્રકારનું ખાતર છે જે કાર્બનિક પદાર્થો અને પોષક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના કચરાના વિઘટનની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા માટે અળસિયાનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર કરવામાં આવતા ખાતરને વર્મીકમ્પોસ્ટ કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ લીલું ખાતર: ખેતરમાં જ લીલી વનસ્પતિઓને સડાવીને તૈયાર કરવામાં આવતા ખાતરને લીલું ખાતર કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,ખેતરમાં સણ જેવી વનસ્પતિ ઉગાડી,તેને ખેડીને જમીનમાં દબાવી દેવામાં આવે છે અને તે ખેતરમાં જ સડીને લીલું ખાતર બનાવે છે.
$(iii)$ જૈવિક ખાતર: જે સજીવોનો ઉપયોગ વનસ્પતિને પોષક તત્વો પૂરા પાડવા માટે ખાતર તરીકે થાય છે,તેને જૈવિક ખાતર કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,બ્લુ-ગ્રીન આલ્ગી (નીલ-હરિત લીલ),જે ડાંગરના ખેતરોમાં જમીનમાં નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે,તે જૈવિક ખાતર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) $(i)$ રાસાયણિક ખાતરના ઉમેરા સાથે,$N, P, K$ જેવા પોષક તત્વો મોટી માત્રામાં મુક્ત થવાને કારણે ઉત્પાદનમાં અચાનક વધારો થાય છે. આલેખમાં ક્રમશઃ ઘટાડો એ સતત ઉપયોગ અને રસાયણોની વધુ માત્રાને કારણે હોઈ શકે છે,જે જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોને ફરીથી ભરવા માટે ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોને મારી નાખે છે. આનાથી જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
$(ii)$ છાણિયું ખાતર જમીનમાં પોષક તત્વોને ધીમે ધીમે ઓછી માત્રામાં પૂરા પાડે છે કારણ કે તેમાં મોટી માત્રામાં કાર્બનિક પદાર્થો હોય છે. તે જમીનને પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ બનાવે છે,જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતા સતત વધે છે.
$(iii)$ બંને આલેખમાં તફાવત સૂચવે છે કે ખેતીમાં લાંબા ગાળા માટે છાણિયા ખાતરનો ઉપયોગ ફાયદાકારક છે કારણ કે જ્યારે ખાતરની માત્રા વધે છે ત્યારે પણ ઉત્પાદન ઊંચું રહે છે.
પ્લોટ $B$ ના કિસ્સામાં,રાસાયણિક ખાતરો લાંબા સમય સુધી સતત ઉપયોગમાં લેવાથી વિવિધ સમસ્યાઓ સર્જી શકે છે. સૂક્ષ્મજીવી પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો થવાથી કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન ઘટે છે અને પરિણામે જમીનની ફળદ્રુપતા નાશ પામે છે જે ઉત્પાદનને અસર કરે છે.

(N/A) અજૈવિક પરિબળો એ પર્યાવરણના નિર્જીવ ઘટકો છે જે પાકની વૃદ્ધિ અને ઉત્પાદનને અસર કરે છે. આવા બે પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$1$. દુષ્કાળ: પાણીની અછતને કારણે છોડનો વિકાસ અટકી જાય છે અને ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે.
$2$. ક્ષારતા: જમીનમાં ક્ષારનું ઊંચું પ્રમાણ પોષક તત્વોના શોષણમાં અવરોધ ઊભો કરે છે અને છોડમાં આસૃતિજન્ય તણાવ (osmotic stress) પેદા કરે છે.

(C) રાઈના દાણા અને અળસી એ તેલીબિયાં છે. તેલીબિયાં એ ચરબીના સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે,જે શરીરને ઊર્જા પૂરી પાડે છે. તેથી,આપણે આ બીજમાંથી ચરબી મેળવીએ છીએ.

(N/A) પ્રોટીન ધરાવતા બે રવિ પાકો ચણા અને વટાણા છે. આ પાકો કઠોળ વર્ગના છે,જે વનસ્પતિજન્ય પ્રોટીનના સમૃદ્ધ સ્ત્રોત તરીકે જાણીતા છે.

(B) કાર્બોદિતો માનવ શરીર માટે ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. આપેલા પાકોમાંથી, $\text{ઘઉં}$ અને $\text{ચોખા}$ એ ધાન્ય પાકો છે જે કાર્બોદિતોથી ભરપૂર હોય છે.
અડદ અને મસૂર એ કઠોળ છે, જે મુખ્યત્વે પ્રોટીનના સ્ત્રોત છે.

(B) વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને તેમાં થતું પુષ્પસર્જન મુખ્યત્વે બે મહત્વના પર્યાવરણીય પરિબળો પર આધાર રાખે છે:
$1$. તાપમાન: વિવિધ વનસ્પતિઓને તેમની ચયાપચયની ક્રિયાઓ અને વૃદ્ધિ માટે ચોક્કસ તાપમાનની જરૂર હોય છે.
$2$. પ્રકાશાવધિ (Photoperiods): આ સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં આવવાના સમયગાળાને દર્શાવે છે. ઘણી વનસ્પતિઓને વાનસ્પતિક વૃદ્ધિમાંથી પુષ્પસર્જનના તબક્કામાં પ્રવેશવા માટે પ્રકાશ અને અંધકારના ચોક્કસ સમયગાળાની જરૂર હોય છે.

(A) ચોમાસાની ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવતા પાકને $Kharif$ (ખરીફ) પાક કહેવામાં આવે છે.
આ પાક સામાન્ય રીતે $June$ મહિનામાં વાવવામાં આવે છે અને $October$ મહિનામાં લણવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે ડાંગર,મકાઈ,સોયાબીન,મગફળી અને કપાસનો સમાવેશ થાય છે.

(B) શિયાળાની ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવતા પાકને $Rabi$ (રવિ) પાક કહેવામાં આવે છે.
આ પાક સામાન્ય રીતે $November$ મહિનામાં વાવવામાં આવે છે અને $April$ મહિનામાં લણણી કરવામાં આવે છે.
તેના ઉદાહરણોમાં ઘઉં,ચણા અને રાઈનો સમાવેશ થાય છે.

(B) શિયાળાની ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવતા પાકને $Rabi$ (રવિ) પાક કહેવામાં આવે છે.
આ પાક સામાન્ય રીતે $November$ મહિનામાં વાવવામાં આવે છે અને $April$ મહિનામાં લણણી કરવામાં આવે છે.
તેના ઉદાહરણોમાં ઘઉં,ચણા,વટાણા,રાઈ અને અળસીનો સમાવેશ થાય છે.

(B) જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત પાક (GMCs) જનીનિક ઇજનેરી અથવા બાયોટેકનોલોજી દ્વારા મેળવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં ઇચ્છિત લક્ષણ (જેમ કે જીવાત સામે પ્રતિકાર,દુષ્કાળ સહન કરવાની ક્ષમતા અથવા સુધારેલ પોષક મૂલ્ય) માટે કોડિંગ કરતા ચોક્કસ જનીનને ઓળખવામાં આવે છે અને તેને લક્ષિત પાકના છોડના જિનોમમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. આનાથી છોડ તે નવા લક્ષણને વ્યક્ત કરી શકે છે,જે તેના મૂળ જનીનિક બંધારણમાં કુદરતી રીતે હાજર હોતું નથી.

(N/A) ફોટોપીરિયડ એટલે કે પ્રકાશાવધિ એટલે સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં રહેવાનો સમયગાળો. ખેતીમાં તેનું મહત્વ ખૂબ જ છે કારણ કે તે વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને પુષ્પસર્જન (ફૂલ આવવાની પ્રક્રિયા) નક્કી કરે છે,જે પાકના ઉત્પાદન અને મોસમી ખેતી પર સીધી અસર કરે છે.

(N/A) ચારાના પાક માટેના બે ઇચ્છનીય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1$. ઊંચાઈ: આનાથી પાકની કુલ જૈવભાર (biomass) ઉત્પાદકતામાં વધારો થાય છે.
$2$. પુષ્કળ શાખાઓ: આનાથી પાંદડા અને ડાળીઓની સંખ્યામાં વધારો થાય છે,જે પશુઓ માટે વધુ પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.

(B) લીલું ખાતર એવા છોડનો બનેલો છે જેને ઉગાડીને પછી જમીનમાં ખેડી નાખવામાં આવે છે જેથી તે ખાતર તરીકે કામ કરે.
આ છોડ જમીનમાં વિઘટન પામે છે,જે જમીનને આવશ્યક પોષક તત્વો,ખાસ કરીને નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસથી નોંધપાત્ર રીતે સમૃદ્ધ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા જમીનની ફળદ્રુપતા અને બંધારણમાં સુધારો કરે છે,જેનાથી પાકનો સારો વિકાસ થાય છે.

(N/A) જૈવિક ખાતર એ એવો પદાર્થ છે જેમાં જીવંત સૂક્ષ્મજીવો હોય છે,જે જ્યારે બીજ,છોડની સપાટી અથવા જમીન પર લાગુ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે રાઈઝોસ્ફિયર અથવા છોડના આંતરિક ભાગમાં વસાહત બનાવે છે અને યજમાન છોડને પ્રાથમિક પોષક તત્વોનો પુરવઠો અથવા ઉપલબ્ધતા વધારીને વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.
જૈવિક ખાતરના ઉદાહરણોમાં $Rhizobium$,$Azotobacter$,$Azospirillum$ અને $Anabaena$ તથા $Nostoc$ જેવી નીલ-હરિત લીલ (Cyanobacteria) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) પાકની જાતમાં ઇચ્છનીય લક્ષણો દાખલ કરવા માટેની એક સામાન્ય પદ્ધતિ $Hybridisation$ (સંકરણ) છે. આ પ્રક્રિયામાં બે આનુવંશિક રીતે ભિન્ન છોડ વચ્ચે સંકરણ કરાવીને તેમના ફાયદાકારક લક્ષણોને એક જ સંતતિમાં લાવવામાં આવે છે. બીજી આધુનિક પદ્ધતિ $Gene$ $manipulation$ (જનીનિક રૂપાંતરણ) છે,જેમાં ઇચ્છિત લક્ષણો લાવવા માટે એક સજીવમાંથી બીજા સજીવમાં ચોક્કસ જનીનોનું સીધું સ્થળાંતર કરવામાં આવે છે.

(N/A) નીલી ક્રાંતિ: તે મત્સ્યપાલન (aquaculture) ના વિકાસ અને વિસ્તરણ દ્વારા માછલી અને દરિયાઈ ઉત્પાદનોના ઉત્પાદનમાં થયેલા નોંધપાત્ર વધારાને સૂચવે છે.
$(b)$ પીળી ક્રાંતિ: તે વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો અને સુધારેલી ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવીને ખાદ્ય તેલીબિયાંના ઉત્પાદનમાં થયેલા નોંધપાત્ર વધારાને સૂચવે છે.

(N/A) આ મોટો ફેરફાર જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત (Genetically Modified) પાકોના ઉત્પાદન અથવા વનસ્પતિ સંવર્ધન (Plant Breeding) પદ્ધતિઓ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી સુધારેલી જાતોને કારણે છે.
$(b)$ આવા પાકનું ઉત્પાદન વનસ્પતિના જનીન બંધારણમાં ઇચ્છિત લાક્ષણિકતાઓ (જેમ કે રંગ,જીવાત સામે પ્રતિકારક શક્તિ અથવા સંગ્રહ ક્ષમતા) પ્રદાન કરતા ચોક્કસ જનીનને દાખલ કરીને અથવા પસંદગીયુક્ત સંવર્ધન (Selective Breeding) અને સંકરણ (Hybridization) પ્રક્રિયાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

(N/A) આંતરપાકમાં પાકની પસંદગીનો આધાર: પસંદ કરવામાં આવેલા બે પાકોની પોષક તત્વોની જરૂરિયાત અલગ-અલગ હોવી જોઈએ,જેથી જમીનમાં રહેલા પોષક તત્વોનો મહત્તમ ઉપયોગ થઈ શકે.
પાકની ફેરબદલીમાં પાકની પસંદગીનો આધાર: એક પાકની લણણી પછી કયો પાક ઉગાડવો તેની પસંદગી મુખ્યત્વે ભેજની ઉપલબ્ધતા અને સિંચાઈની સુવિધાઓના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે.

(D) પાકની જાતની પસંદગી કરતી વખતે,ઉત્પાદકતા અને ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવા માટે ખેડૂતો કેટલાક મુખ્ય પરિબળોને ધ્યાનમાં લે છે:
$1$. રોગ પ્રતિકારક શક્તિ: પાક વિવિધ જૈવિક તણાવ જેવા કે રોગો,કીટકો અને જીવાતો સામે પ્રતિરોધક હોવો જોઈએ.
$2$. ખાતર પ્રત્યે પ્રતિભાવ: પાકની જાત વૃદ્ધિ અને ઉત્પાદન વધારવા માટે ખાતરોને સારો પ્રતિભાવ આપતી હોવી જોઈએ.
$3$. વધારે ઉત્પાદન: મુખ્ય ધ્યેય પ્રતિ એકર પાકની ઉત્પાદકતા વધારવાનો છે.
$4$. ગુણવત્તાયુક્ત પાસાઓ: કઠોળમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ,તેલીબિયાંમાં તેલનું પ્રમાણ અને ઘઉંમાં બેકિંગ ગુણવત્તા જેવા પરિબળો પણ મહત્વના છે.

(D) જાતિ સુધારણાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા: પાકની પ્રતિ એકર ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા માટે.
$(ii)$ સુધારેલી ગુણવત્તા: ઉત્પાદનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવા માટે,જેમ કે પ્રોટીન,તેલ અથવા વિટામિનનું પ્રમાણ વધારવું.
$(iii)$ જૈવિક અને અજૈવિક પ્રતિકારકતા: જૈવિક પરિબળો (રોગ,કીટકો) અને અજૈવિક પરિબળો (દુષ્કાળ,ક્ષારતા,જલપ્લાવન અને ગરમી) સામે ટકી શકે તેવી જાતો વિકસાવવા માટે.
$(iv)$ પરિપક્વતાનો સમયગાળો: પાક ઝડપથી અને એકસમાન રીતે પાકે તેવી જાતો વિકસાવવા માટે.
$(v)$ વ્યાપક અનુકૂલનક્ષમતા: પાકને વિવિધ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ઉગાડવા માટે.
આ તમામ પરિબળો કૃષિ વિકાસ માટે આવશ્યક હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.