Improvement in Crop Yields Questions in Gujarati

(N/A) $(i)$ રવિ પાક: શિયાળાની ઋતુમાં,સામાન્ય રીતે નવેમ્બરથી એપ્રિલ દરમિયાન ઉગાડવામાં આવતા પાકને રવિ પાક કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણો: ઘઉં,ચણા,વટાણા,રાઈ અને અળસી.
$(ii)$ ખરીફ પાક: ચોમાસાની ઋતુમાં,સામાન્ય રીતે જૂનથી ઓક્ટોબર દરમિયાન ઉગાડવામાં આવતા પાકને ખરીફ પાક કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણો: ડાંગર,સોયાબીન,તુવેર,મકાઈ,કપાસ,મગ અને અડદ.

(N/A) સંકરણ એટલે આનુવંશિક રીતે ભિન્ન વનસ્પતિઓ વચ્ચે કરવામાં આવતું પર-પરાગનયન અથવા સંકરણ. આ સંકરણ આંતર-જાતીય (વિવિધ જાતો વચ્ચે),આંતર-પ્રજાતીય (એક જ પ્રજાતિની બે અલગ જાતિઓ વચ્ચે) અથવા આંતર-વંશીય (વિવિધ પ્રજાતિઓ વચ્ચે) હોઈ શકે છે.
સંકરણના ફાયદા:
$(i)$ તે જાતોને રોગપ્રતિકારક બનાવે છે અને ખાતર પ્રત્યે સારો પ્રતિભાવ આપે છે.
$(ii)$ તે વધુ ઉત્પાદન આપે છે અને ઉત્પાદનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરે છે.

(N/A) ટૂંકા સમયગાળામાં પાક લેવાના ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$1$. તે એક જ વર્ષમાં પાકના અનેક ચક્ર લેવાની મંજૂરી આપે છે,જેનાથી કુલ ઉત્પાદકતામાં વધારો થાય છે.
$2$. તે ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડે છે કારણ કે પાકને સિંચાઈ,ખાતર અને મજૂરી માટે ઓછા સમયની જરૂર પડે છે.
$3$. તે વિકાસના સમયગાળા દરમિયાન જીવાત,રોગો અથવા અનિશ્ચિત હવામાન પરિસ્થિતિઓને કારણે પાકને થતા નુકસાનનું જોખમ ઘટાડે છે.
$4$. તે ખેડૂતો માટે વધુ આર્થિક વિવિધતા પૂરી પાડે છે.

(N/A) હા,હું આ વિધાન સાથે સહમત છું. છાણિયા ખાતરના લાંબા ગાળાના ફાયદાઓની સરખામણીમાં,રાસાયણિક ખાતરો માત્ર ટૂંકા ગાળાના ફાયદા આપે છે કારણ કે:
$(i)$ કોઈ વિસ્તારમાં રાસાયણિક ખાતરોનો સતત ઉપયોગ જમીનની ફળદ્રુપતાનો નાશ કરી શકે છે.
$(ii)$ તે જમીનમાં રહેલા ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોને નુકસાન પહોંચાડે છે,જે જમીનના સ્વાસ્થ્ય માટે આવશ્યક છે.
$(iii)$ તે મોંઘા હોય છે અને જ્યારે તે જળાશયોમાં ભળે છે ત્યારે યુટ્રોફિકેશન (eutrophication) દ્વારા જળ પ્રદૂષણનું કારણ બને છે.

(N/A) સેન્દ્રિય ખેતી: ખેતીની એવી પદ્ધતિ જેમાં રાસાયણિક ખાતરો,નીંદણનાશકો,જંતુનાશકો વગેરેનો ન્યૂનતમ અથવા બિલકુલ ઉપયોગ કર્યા વગર પ્રદૂષણમુક્ત વનસ્પતિજન્ય ઉત્પાદનો મેળવવામાં આવે છે,તેને સેન્દ્રિય ખેતી કહેવામાં આવે છે.
સેન્દ્રિય ખેતીના ફાયદા:
$(i)$ સેન્દ્રિય ખેતીમાં રસાયણોનો ઉપયોગ ન્યૂનતમ અથવા બિલકુલ હોતો નથી.
$(ii)$ આ ખેતીમાં જમીનમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવોનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે છે અને તેમાં વધારો થાય છે.
$(iii)$ તે જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખે છે.
$(iv)$ આ પ્રક્રિયા દ્વારા મેળવેલ ખોરાક પોષક અને પ્રદૂષણમુક્ત હોય છે.

(N/A)

ખાતર (Manures)	રાસાયણિક ખાતર (Fertilizers)
$1.$ તે કુદરતી (સેન્દ્રિય) સ્વરૂપના હોય છે.	$1.$ તે અકાર્બનિક (રાસાયણિક) સ્વરૂપના હોય છે.
$2.$ તે સામાન્ય રીતે પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોય છે.	$2.$ તે સામાન્ય રીતે પાણીમાં દ્રાવ્ય હોય છે.
$3.$ તે પોષકતત્વોની દ્રષ્ટિએ ચોક્કસ હોતા નથી.	$3.$ તે પોષકતત્વોની દ્રષ્ટિએ ચોક્કસ હોય છે.
$4.$ તે જૈવવિઘટનીય છે.	$4.$ તે જૈવઅવિઘટનીય છે.
$5.$ તે કદમાં મોટા અને ભારે હોય છે,તેથી સંગ્રહ અને હેરફેર મુશ્કેલ છે.	$5.$ તેનો સંગ્રહ અને હેરફેર સરળતાથી કરી શકાય છે.
$6.$ તે જમીનને સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) પૂરા પાડે છે.	$6.$ તે જમીનને હ્યુમસ પૂરા પાડતા નથી.

(N/A) આ પદ્ધતિને મિશ્ર પાક પદ્ધતિ (Mixed Cropping) કહેવાય છે.
મિશ્ર પાક પદ્ધતિના ફાયદા:
$(i)$ તે પાક નિષ્ફળ જવાનું જોખમ ઘટાડે છે.
$(ii)$ તે એક પાક નિષ્ફળ જાય તો પણ બીજા પાક દ્વારા વીમા જેવું રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
$(iii)$ તે એક જ ખેતરમાંથી વિવિધ પ્રકારની ઉપજ મેળવવાની ખાતરી આપે છે.
$(b)$ ઘાસચારાના પાકના બે ઉદાહરણો બરસીમ અને ઓટ્સ (જઈ) છે.

(N/A)

આંતરપાક	મિશ્ર પાક
$1.$ તે એકમ વિસ્તાર દીઠ ઉત્પાદન વધારવા માટે કરવામાં આવે છે.	$1.$ તે પાકની નિષ્ફળતાને રોકવા માટે કરવામાં આવે છે.
$2.$ વિવિધ પાકોના બીજને ચોક્કસ હારમાં વાવવામાં આવે છે.	$2.$ બે કે તેથી વધુ પ્રકારના બીજને પહેલા મિશ્ર કરીને પછી સાથે વાવવામાં આવે છે.
$3.$ ઉદાહરણ: સોયાબીન + મકાઈ.	$3.$ ઉદાહરણ: ઘઉં + ચણા.

મિશ્ર પાક કરતા આંતરપાકના ફાયદા:
$(i)$ આંતરપાકમાં,દરેક પાક પર ખાતર આપવું અથવા જંતુનાશકોનો છંટકાવ કરવો સરળ છે,જે મિશ્ર પાકમાં ખૂબ મુશ્કેલ છે.
$(ii)$ આંતરપાકમાં,દરેક પાકની લણણી,પ્રક્રિયા અને વેચાણ અલગ-અલગ કરી શકાય છે,જ્યારે મિશ્ર પાકમાં ઉત્પાદન એકસાથે લણવામાં આવે છે અને તેને અલગ કરવાની જરૂર પડે છે.

(N/A) ખેડૂત $X$ આંતરપાક પદ્ધતિ (Intercropping) નો ઉપયોગ કરે છે. ખેડૂત $Y$ પાકની ફેરબદલી (Crop-rotation) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે.
$(b)$ આંતરપાક પદ્ધતિના ફાયદા (ખેડૂત $X$):
$1$. તે જમીનમાં રહેલા પોષક તત્વોનો મહત્તમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરે છે.
$2$. તે એક પાકના રોગ કે જીવાતને સમગ્ર ખેતરમાં ફેલાતા અટકાવે છે,કારણ કે તે કુદરતી અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે.
પાકની ફેરબદલીના ફાયદા (ખેડૂત $Y$):
$1$. તે અલગ-અલગ પોષક તત્વોની જરૂરિયાત ધરાવતા પાકોને વારાફરતી વાવીને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$2$. તે નીંદણ અને જીવાતને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે,કારણ કે દરેક પાકની વૃદ્ધિની જરૂરિયાતો અને જીવાત સામેની સંવેદનશીલતા અલગ-અલગ હોય છે.

(N/A) પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવા માટે અપનાવવામાં આવેલી બે પહેલ:
- વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ (Rainwater harvesting)
- વોટરશેડ મેનેજમેન્ટ
$(b)$ ચેક ડેમ બનાવવાના બે ફાયદા:
- તે ભૂગર્ભ જળનું સ્તર વધારે છે.
- તે જમીનનું ધોવાણ ઘટાડે છે.
- તે વરસાદી પાણીને વહી જતું અટકાવે છે.
$(c)$ નહેર સિસ્ટમ: આ સિસ્ટમમાં,નદીઓ અથવા જળાશયોમાંથી પાણી લેવામાં આવે છે અને નહેરોના નેટવર્ક દ્વારા ખેતરો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
નદી લિફ્ટ સિસ્ટમ: આ સિસ્ટમમાં,જ્યાં નહેરનો પ્રવાહ અપૂરતો હોય ત્યાં પંપનો ઉપયોગ કરીને સીધું નદીમાંથી પાણી ખેંચવામાં આવે છે.

(N/A)
મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ (ગુરુપોષકતત્વો): આ એવા આવશ્યક પોષકતત્વો છે જેની વનસ્પતિઓને તેમની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે મોટી માત્રામાં જરૂર હોય છે.
માઈક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ (લઘુપોષકતત્વો): આ એવા આવશ્યક પોષકતત્વો છે જેની વનસ્પતિઓને ખૂબ જ ઓછી અથવા અલ્પ માત્રામાં જરૂર હોય છે.
$(b)$
$(i)$ વર્મીકમ્પોસ્ટનું નિર્માણ: તે અળસિયાની મદદથી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના કચરાના વિઘટન દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. અળસિયા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે,જેના પરિણામે પોષકતત્વોથી ભરપૂર ખાતર તૈયાર થાય છે.
$(ii)$ લીલા ખાતરનું નિર્માણ: તે મુખ્ય પાક વાવતા પહેલા સણ (sunhemp) અથવા ગુવાર જેવા કઠોળ વર્ગના છોડ ઉગાડીને બનાવવામાં આવે છે. આ છોડને ખેડીને જમીનમાં દબાવી દેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા જમીનમાં નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે,જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતામાં સુધારો થાય છે.

(N/A)

માપદંડ	ગુરુપોષકતત્વો	લઘુપોષકતત્વો
$(i)$ કાર્યો	આ પોષકતત્વો વનસ્પતિના શરીરના બંધારણમાં અને વૃદ્ધિમાં મદદ કરે છે.	આ પોષકતત્વો વનસ્પતિમાં વિવિધ ઉત્સેચકીય પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી છે.
$(ii)$ જરૂરી માત્રા	સરખામણીમાં મોટી માત્રામાં જરૂરી છે.	ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં (અલ્પ માત્રામાં) જરૂરી છે.

$(b)$ વર્ગીકરણ:
$(i)$ નાઇટ્રોજન: ગુરુપોષકતત્વ
$(ii)$ ઝિંક: લઘુપોષકતત્વ
$(iii)$ કોપર: લઘુપોષકતત્વ
$(iv)$ પોટેશિયમ: ગુરુપોષકતત્વ
$(c)$ આ પોષકતત્વોની ઉણપ પાક માટે નુકસાનકારક છે કારણ કે તે વનસ્પતિની શારીરિક પ્રક્રિયાઓ જેવી કે પ્રજનન,વૃદ્ધિ અને વિકાસને નકારાત્મક રીતે અસર કરે છે,અને સાથે સાથે રોગો સામેની પ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડીને પાકને રોગગ્રસ્ત બનાવે છે.

(B) વ્યાપક અનુકૂલનક્ષમતા ધરાવતા બીજની પસંદગી કરવાથી પાક વિવિધ આબોહવા અને જમીનની પરિસ્થિતિઓમાં અસરકારક રીતે ઉગી શકે છે અને ઉત્પાદન આપી શકે છે. આ લક્ષણ પાક ઉત્પાદનને સ્થિર કરવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે,કારણ કે તે તાપમાન,વરસાદ અથવા જમીનની ગુણવત્તા જેવા પર્યાવરણીય પરિબળોમાં ફેરફાર થાય ત્યારે પણ સતત ઉત્પાદન સુનિશ્ચિત કરે છે.

(N/A) $(i)$ ખેતીની પદ્ધતિઓ અને પાકની ઉપજ નીચેના પરિબળો પર આધાર રાખે છે:
$(a)$ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા બીજની ઉપલબ્ધતા.
$(b)$ પાણી અને ફળદ્રુપ જમીનની ઉપલબ્ધતા.
$(c)$ કૃષિ વિષયક માહિતી અને આધુનિક તકનીકો સુધી પહોંચ.
$(ii)$ ખેતીની પદ્ધતિઓમાં સામેલ ત્રણ તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ વાવણી માટે બીજની પસંદગી.
$(b)$ પાક છોડનું જતન અને માવજત.
$(c)$ ઉગતા અને લણેલા પાકને નુકસાનથી બચાવવા.

(N/A) આ બીજ જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત (Genetically Modified) અથવા પૂર-પ્રતિરોધક જાતો હતી,જે પાણી ભરાઈ રહેવા અને પૂરની નુકસાનકારક અસરો સામે ટકી રહેવા માટે વિકસાવવામાં આવી હતી.
$(b)$ આ પ્રકારના મત્સ્યપાલનને $Composite$ $Fish$ $Culture$ (મિશ્ર મત્સ્ય સંવર્ધન) અથવા $Integrated$ $Fish$ $Farming$ (સંકલિત મત્સ્ય ખેતી) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) જે પાકોમાં ઇચ્છિત લક્ષણો મેળવવા માટે તે લક્ષણોને નિયંત્રિત કરતા જનીનનો પ્રવેશ કરાવીને ફેરફાર કરવામાં આવ્યા હોય,તેને જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત પાક કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ ઘાસચારાના પાક માટે ઊંચાઈ અને વધુ શાખાઓ ઇચ્છિત લક્ષણો છે. અનાજના પાક માટે વામનતા (ઠિંગણાપણું) ઇચ્છિત છે,જેથી આ પાકો દ્વારા ઓછા પોષક તત્વોનો વપરાશ થાય અને વધુ ઉત્પાદન મળે.
$(c)$ આધુનિક કૃષિ તકનીક મોટાભાગના ખેડૂતો અપનાવે તે માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવા જોઈએ:
$(i)$ કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા સેમિનાર યોજીને આધુનિક કૃષિ તકનીકના ફાયદાઓ વિશે જાગૃતિ ફેલાવવી.
$(ii)$ $HYV$ (વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો) બિયારણોના ઉપયોગ માટે સરળ સુલભતા અને સબસિડી પૂરી પાડવી.
$(iii)$ કુદરતી સંસાધનોનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરીને,તેમનું અતિશય શોષણ ટાળીને અને પ્રદૂષણ અટકાવીને ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું.

(N/A) તાગ અથવા ગુવારને પાકના બીજ વાવતા પહેલા જમીનમાં ખેડીને તેને મલ્ચિંગ (mulching) કરવામાં આવે છે.
આ છોડ લીલા ખાતર તરીકે કામ કરે છે,જે જમીનને નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસથી સમૃદ્ધ બનાવવામાં મદદ કરે છે.
તેઓ રાસાયણિક ખાતરો કરતા વધુ સારા છે કારણ કે તે સમય જતાં જમીનની કુદરતી ફળદ્રુપતાનો નાશ કરતા નથી.
વધુમાં,તેઓ જમીન કે પાણીનું પ્રદૂષણ ફેલાવતા નથી,જે તેમને કૃત્રિમ ખાતરોનો પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પ બનાવે છે.

(C) આંતરપાક પદ્ધતિના ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$(i)$ તે સૂર્યપ્રકાશ,જમીન અને પાણી જેવા કુદરતી સંસાધનોનો વધુ સારો ઉપયોગ કરે છે.
$(ii)$ તે પૂરા પાડવામાં આવેલ પોષક તત્વોનો મહત્તમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરે છે.
$(iii)$ તે ખેતરમાં એક જ પાકના તમામ છોડમાં જીવાત અને રોગોને ફેલાતા અટકાવે છે.

(N/A)

મિશ્ર પાક	આંતરપાક	પાકની ફેરબદલી
$1.$ તેનો મુખ્ય હેતુ પાક નિષ્ફળ જવાનું જોખમ ઘટાડવાનો છે.	$1.$ તેનો મુખ્ય હેતુ એકમ વિસ્તાર દીઠ ઉત્પાદકતા વધારવાનો છે.	$1.$ તેનો મુખ્ય હેતુ એક વર્ષમાં એકંદર ઉત્પાદકતા વધારવાનો છે.
$2.$ તેમાં કોઈ ચોક્કસ ભાત વગર એક જ જમીનના ટુકડા પર બે કે તેથી વધુ પાક એકસાથે ઉગાડવામાં આવે છે.	$2.$ તેમાં એક જ ખેતરમાં ચોક્કસ હારની ભાતમાં બે કે તેથી વધુ પાક એકસાથે ઉગાડવામાં આવે છે.	$2.$ તેમાં જમીનના એક ટુકડા પર પૂર્વ-આયોજિત ક્રમમાં વિવિધ પાક ઉગાડવામાં આવે છે.
$3.$ વ્યક્તિગત પાક પર જીવાત નિયંત્રણ માટે જંતુનાશકોનો છંટકાવ કરવો મુશ્કેલ છે.	$3.$ વ્યક્તિગત પાક પર જંતુનાશકો સરળતાથી લગાવી શકાય છે.	$3.$ વિવિધ પાક પર જંતુનાશકો સરળતાથી લગાવી શકાય છે કારણ કે તે ક્રમિક રીતે ઉગાડવામાં આવે છે.

(N/A)

મિશ્ર ખેતી	મિશ્ર પાક
$1$. આ એવી ખેતી પદ્ધતિ છે જેમાં પાક ઉત્પાદન અને પશુપાલન એકસાથે અથવા વારાફરતી એક જ જમીન પર કરવામાં આવે છે.	$1$. આ એક એવી પદ્ધતિ છે જેમાં એક મુખ્ય પાક અને તેની સાથે એક કે બે ગૌણ પાક એક જ જમીન પર સાથે વાવવામાં આવે છે.
$2$. મિશ્ર ખેતી કરવાથી બંને પ્રવૃત્તિઓનો મહત્તમ લાભ મળે છે.	$2$. આ પદ્ધતિ જોખમ ઘટાડે છે અને જો એક પાક નિષ્ફળ જાય તો પણ અન્ય પાકથી સુરક્ષા મળે છે.
$3$. તેમાં ઓછી મજૂરીની જરૂર પડે છે અને પશુઓના છાણનો ઉપયોગ ખાતર તરીકે થતો હોવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા જળવાઈ રહે છે.	$3$. તે જમીનનું ધોવાણ અટકાવવામાં મદદ કરે છે અને જમીનમાં રહેલા પોષક તત્વોનો સમાન ઉપયોગ કરીને ફળદ્રુપતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) $1.$ કમ્પોસ્ટ અને વર્મીકમ્પોસ્ટ: આ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં ખેતરનો કચરો,શાકભાજીનો કચરો,પ્રાણીઓનો નકામો કચરો,ઘરગથ્થુ કચરો,ગટરનું પાણી,પરાળ અને દૂર કરેલા નીંદણ વગેરેને ખાડાઓમાં સડવા દેવામાં આવે છે. તે કાર્બનિક પદાર્થો અને પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ હોય છે. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના કચરાના વિઘટનની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા માટે અળસિયાનો ઉપયોગ કરીને પણ કમ્પોસ્ટ તૈયાર કરવામાં આવે છે; જેને વર્મીકમ્પોસ્ટ કહેવામાં આવે છે.
$2.$ લીલું ખાતર: પાકના બીજ વાવતા પહેલા,સણ (sunhemp) અથવા ગવાર જેવા કેટલાક છોડ ઉગાડવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેમને ખેડીને જમીનમાં દબાવી દેવામાં આવે છે. તે જમીનને નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસથી સમૃદ્ધ બનાવવામાં મદદ કરે છે.

(A) વિધાન $(i)$ સાચું છે: સંકરણ એ ઇચ્છનીય લક્ષણો મેળવવા માટે જનીનિક રીતે ભિન્ન વનસ્પતિઓ વચ્ચે કરવામાં આવતી પ્રક્રિયા છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે: બે જાતો (varieties) વચ્ચેના સંકરણને આંતર-વૈવિધ્યપૂર્ણ (inter-varietal) સંકરણ કહેવાય છે,આંતરજાતીય નહીં.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે: વનસ્પતિમાં ઇચ્છિત લક્ષણ ધરાવતા જનીનો દાખલ કરવાથી જનીનિક રૂપાંતરિત પાક $(GMO)$ પ્રાપ્ત થાય છે.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે: બે અલગ-અલગ પ્રજાતિઓ (species) વચ્ચેના સંકરણને આંતરજાતીય (interspecific) સંકરણ કહેવાય છે,આંતર-વૈવિધ્યપૂર્ણ નહીં.
તેથી,વિધાન $(i)$ અને $(iii)$ સાચા છે.

(D) ટૂંકા ગાળાના પાક ખેડૂતો માટે નીચે મુજબના કારણોસર ફાયદાકારક છે:
$1$. તે ખેડૂતોને એક જ વર્ષમાં પાકના અનેક રાઉન્ડ લેવાની મંજૂરી આપે છે,જે એકંદર ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે.
$2$. તે ઘણીવાર એકસરખી પરિપક્વતામાં પરિણમે છે,જે લણણીની પ્રક્રિયાને સરળ અને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવે છે.
$3$. પાક ચક્રનો સમયગાળો ઘટાડવાથી પાકને વિવિધ જીવાતો અને પર્યાવરણીય જોખમો સામે થતા નુકસાનમાં પણ ઘટાડો થાય છે.
તેથી,વિકલ્પ $(b)$ અને $(c)$ બંને સાચા છે.

(C) સંકરણ (Hybridisation) એ બે આનુવંશિક રીતે ભિન્ન વનસ્પતિઓ વચ્ચે પ્રજનન કરાવીને તેમના ઇચ્છનીય લક્ષણોને એક જ જાતમાં લાવવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં વધુ ઉત્પાદન આપતી,રોગપ્રતિકારક અને આબોહવા સામે ટકી શકે તેવી પાકની જાતો વિકસાવવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે.
પાકની ફેરબદલી,આંતરપાક પદ્ધતિ અને બહુપાક પદ્ધતિ એ જમીન વ્યવસ્થાપન અને ઉત્પાદન વધારવા માટેની ખેતીની પદ્ધતિઓ છે,પાકની જાતોમાં આનુવંશિક સુધારણા માટે નહીં.

(A) તેલ આપનારા છોડ એવા છોડ છે જેના બીજ અથવા ફળમાંથી ખાદ્ય અથવા અખાદ્ય તેલ મેળવવામાં આવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$A$ (સૂર્યમુખી) એ જાણીતો તેલીબિયાંનો પાક છે.
$B$ (ફુલેવર) એ શાકભાજી છે.
$C$ (જાસૂદ) એ સુશોભન માટેનો છોડ છે.
$D$ (મસૂર) એ કઠોળનો પાક છે જે પ્રોટીનનો સ્ત્રોત છે.
તેથી,સાચો જવાબ સૂર્યમુખી છે.

(B) કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ મુખ્યત્વે વનસ્પતિ આધારિત ખોરાક જેવા કે અનાજમાં જોવા મળે છે.
$A$. ચોખા એ કાર્બોહાઇડ્રેટનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
$B$. મલાઈ એ ડેરી ઉત્પાદન છે જે મુખ્યત્વે ચરબી અને પ્રોટીનથી બનેલું છે,કાર્બોહાઇડ્રેટથી નહીં.
$C$. જુવાર એ અનાજ છે જે કાર્બોહાઇડ્રેટથી ભરપૂર હોય છે.
$D$. બાજરી પણ એક પ્રકારનું અનાજ છે જે કાર્બોહાઇડ્રેટનો મહત્વનો સ્ત્રોત છે.
તેથી,મલાઈ એ કાર્બોહાઇડ્રેટનો સ્ત્રોત નથી.

(C) ખાતરો એ વ્યાવસાયિક રીતે ઉત્પાદિત વનસ્પતિ પોષક તત્વો છે જે જમીનમાં $N$ (નાઈટ્રોજન),$P$ (ફોસ્ફરસ) અને $K$ (પોટેશિયમ) જેવા આવશ્યક તત્વો પૂરા પાડે છે.
આને મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ (ગૌણ પોષક તત્વો) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કેલ્શિયમ એ ગૌણ પોષક તત્વ છે અને આયર્ન એ સૂક્ષ્મ પોષક તત્વ છે.
જોકે ખાતરો મુખ્યત્વે મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ પૂરા પાડવા માટે બનાવવામાં આવે છે,તેમાં સામાન્ય રીતે આયર્નનો સમાવેશ થતો નથી,કારણ કે વનસ્પતિઓને આયર્નની ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં જરૂર હોય છે અને તે સામાન્ય રીતે જમીનમાં કુદરતી રીતે હાજર હોય છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી,આયર્ન એવું પોષક તત્વ છે જે સામાન્ય રીતે પ્રમાણભૂત વ્યાવસાયિક ખાતરોનો મુખ્ય ઘટક માનવામાં આવતું નથી.

(N/A) ઘઉં એ $Rabi$ પાક છે. તે શિયાળાની પરિસ્થિતિમાં શ્રેષ્ઠ રીતે ઉગે છે. તેથી,ઘઉં ચોમાસાની ઋતુમાં ઉગાડી શકાતા નથી,જેને ખરીફ ઋતુ કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ અનાજમાં વામનતા (Dwarfness) એ એક ઇચ્છનીય કૃષિ લક્ષણ છે જેથી આ પાક દ્વારા ઓછા પોષક તત્વો વપરાય અને તે જમીન પર ઢળી ન પડે.
$(c)$ હા,હું આ સૂચનનું સમર્થન કરું છું. વિનોદના બે મૂલ્યો જેના માટે તે પ્રશંસનીય છે તે છે સામાજિક જવાબદારી અને સામુદાયિક સેવા.

(N/A) $(i)$ ખેતરમાં નાઈટ્રોજન,ફોસ્ફરસ અને પોટેશિયમ જેવા ચોક્કસ આવશ્યક પોષક તત્વો કે જે છોડના વિકાસ માટે જરૂરી છે,તેની પૂર્તિ કરવા માટે ખાતરોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
$(ii)$ ઉત્પાદનમાં ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ રાસાયણિક ખાતરોનો સતત ઉપયોગ છે,જે જમીનની ફળદ્રુપતાનો નાશ કરી શકે છે. તે જમીનમાં રહેલા ફાયદાકારક સૂક્ષ્મજીવોને મારી નાખે છે,જમીનમાં રહેલા સેન્દ્રિય પદાર્થોનું પ્રમાણ ઘટાડે છે અને જમીનનું $pH$ સંતુલન બગાડે છે.
$(iii)$ મહેશ દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા બે મૂલ્યો છે: $1.$ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ (ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ વિશેની જાગૃતિ) અને $2.$ બીજાની ચિંતા (જરૂરિયાતના સમયે મિત્રને મદદ કરવી).

(N/A) $(i)$ પિયત એ પાકના વિકાસ માટે નિયમિત અંતરાલે ખેતીલાયક જમીનને પાણી પૂરું પાડવાની પ્રક્રિયા છે.
$(ii)$ બે અલગ-અલગ પ્રકારની સિંચાઈ પદ્ધતિઓ છે: $1$. કૂવા (ખોદેલા કૂવા અને ટ્યુબવેલ) અને $2$. નહેરો.
$(iii)$ રાજન પાસે વિવેચનાત્મક વિચારસરણી,સમુદાય પ્રત્યેની ચિંતા અને વાસ્તવિક દુનિયાની સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા જેવા મૂલ્યો છે.

(N/A) $(i)$ બલવિંદર - $Mixed$ $Cropping$ (મિશ્ર પાક પદ્ધતિ). કાકુ - $Intercropping$ (આંતરપાક પદ્ધતિ).
$(ii)$ $Intercropping$ (આંતરપાક પદ્ધતિ) ના બે ફાયદા:
$1$. તે જમીન દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવતા પોષક તત્વોનો મહત્તમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરે છે.
$2$. તે જીવાતો અને રોગોને ખેતરના તમામ છોડમાં ફેલાતા અટકાવે છે.
$(iii)$ કાકુ દ્વારા પ્રદર્શિત બે મૂલ્યો:
$1$. વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને જ્ઞાનનો ઉપયોગ.
$2$. પરિવારની આર્થિક સુખાકારી અને પ્રગતિ માટેની ચિંતા.

(N/A) $(i)$ ખાતરનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ નીચેના કારણોસર કરવો જોઈએ:
$(a)$ ખાતરનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીનમાંથી વહી જાય છે,જેના કારણે તે પાણી સાથે ધોવાઈ જાય છે અને છોડ દ્વારા સંપૂર્ણપણે શોષાઈ શકતું નથી.
$(b)$ તેનો અતિશય ઉપયોગ જમીનની ફળદ્રુપતાનો નાશ કરી શકે છે અને જમીનના કુદરતી સૂક્ષ્મજીવોના સંતુલનને બગાડી શકે છે.
$(c)$ ખાતર મોંઘા હોય છે,તેથી તેનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ ખેડૂતો પરનો આર્થિક બોજ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
$(ii)$ રામદીનના જે બે મૂલ્યો મને પ્રભાવિત કરે છે તે છે:
$(a)$ મદદગાર સ્વભાવ: તે તેના સમુદાયની કાળજી રાખે છે અને તેના મિત્રોને મદદ કરવા માટે તેનું જ્ઞાન વહેંચે છે.
$(b)$ પર્યાવરણીય જાગૃતિ: તે એક શિક્ષિત વ્યક્તિ છે જે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓના મહત્વને સમજે છે.

(N/A) છાણિયા ખાતર (manure) ના ઉપયોગના ફાયદા:
$1$. છાણિયું ખાતર જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ વધારે છે,જે જમીનનું બંધારણ અને પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં સુધારો કરે છે.
$2$. તે જમીનને સંતુલિત રીતે આવશ્યક પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે અને જમીનમાં રહેલા ફાયદાકારક સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.
ખાતર (fertilizers) ના અતિશય ઉપયોગની પર્યાવરણ પર અસર:
$1$. ખાતરના અતિશય ઉપયોગથી પાણીનું પ્રદૂષણ થાય છે,જે જળાશયોમાં યુટ્રોફિકેશન (eutrophication) જેવી સમસ્યાઓ સર્જી શકે છે.
$2$. રાસાયણિક ખાતરોનો સતત ઉપયોગ જમીનની ફળદ્રુપતાનો નાશ કરે છે,કારણ કે તે જમીનના ફાયદાકારક સજીવોને મારી નાખે છે અને જમીનની pH માં ફેરફાર કરે છે.
સીતારામ દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા મૂલ્યો:
સીતારામ પર્યાવરણીય જાગૃતિ,સામાજિક જવાબદારી,નેતૃત્વ અને ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ પ્રત્યેની ચિંતા દર્શાવે છે.

(N/A)
$(i)$ સામાજિક જવાબદારી.
$(ii)$ પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગૃત.
$(iii)$ વિશ્લેષણાત્મક અને જિજ્ઞાસુ સ્વભાવ.
$(b)$ જે વિસ્તારોમાં જળાશયમાંથી અપૂરતા પાણીના પ્રવાહને કારણે નહેર દ્વારા સિંચાઈ અપૂરતી હોય છે,ત્યાં 'રિવર લિફ્ટ સિસ્ટમ' (નદીમાંથી પાણી ખેંચવાની પદ્ધતિ) વધુ તર્કસંગત છે. નદીઓની નજીકના વિસ્તારોમાં સિંચાઈ માટે નદીઓમાંથી સીધું પાણી ખેંચવામાં આવે છે,જે પાકના વિકાસ માટે સતત પાણીનો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરે છે.