States of Matter Questions in Gujarati

(N/A) દ્રવ્યની ત્રણ અવસ્થાઓના ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:
$1.$ $\text{ઘન (Solid)}:$
- ઘન પદાર્થોને ચોક્કસ કદ હોય છે.
- ઘન પદાર્થો વહન પામતા નથી.
- ઘન પદાર્થો સખત હોય છે.
- ઘન પદાર્થોને ચોક્કસ આકાર હોય છે (વાદળી કે રબર બેન્ડ જેવા થોડા અપવાદો સિવાય).
- ઘન પદાર્થો સામાન્ય રીતે અદબનીય (incompressible) હોય છે.
$2.$ $\text{પ્રવાહી (Liquid)}:$
- પ્રવાહીને ચોક્કસ કદ હોય છે.
- પ્રવાહી વહન પામવાની વૃત્તિ ધરાવે છે (તરલ છે).
- પ્રવાહી સખત હોતા નથી.
- પ્રવાહીને ચોક્કસ આકાર હોતો નથી; તેઓ પાત્રનો આકાર ધારણ કરે છે.
- પ્રવાહી લગભગ અદબનીય હોય છે.
$3.$ $\text{વાયુ (Gas)}:$
- વાયુને ચોક્કસ કદ હોતું નથી; તેઓ પાત્રની સમગ્ર જગ્યા રોકે છે.
- વાયુ સરળતાથી વહન પામે છે.
- વાયુ સખત હોતા નથી.
- વાયુને ચોક્કસ આકાર હોતો નથી.
- વાયુ અત્યંત દબનીય (compressible) હોય છે.

(N/A) વાયુના અણુઓ વચ્ચેનું આકર્ષણ બળ નહિવત હોય છે.
પરિણામે,વાયુના અણુઓ તમામ દિશાઓમાં ગતિ કરવા માટે મુક્ત હોય છે અને તેમને ઉપલબ્ધ મહત્તમ જગ્યા રોકે છે.
વધુમાં,વાયુના અણુઓ પાસે રહેલી ઉચ્ચ ગતિજ ઉર્જા તેમને ઝડપથી ગતિ કરવામાં અને પાત્રના સમગ્ર કદને ભરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) લાકડાના ટેબલને ઘન પદાર્થ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેનો આકાર નિશ્ચિત હોય છે અને તેનું કદ પણ નિશ્ચિત હોય છે. ઘન પદાર્થોમાં,ઘટક કણો પ્રબળ આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે,જે તેમને નિશ્ચિત સ્થાનો પર જકડી રાખે છે. આ ઉપરાંત,આ કણો વચ્ચેની આંતરઆણ્વીય જગ્યા નહિવત હોય છે. આ ગુણધર્મોને કારણે,લાકડાનું ટેબલ પોતાનું બંધારણ જાળવી રાખે છે અને તે વહી શકતું નથી,જે ઘન અવસ્થાના મુખ્ય લક્ષણો છે.

(B) સામાન્ય રીતે,ઘન પદાર્થોની ઘનતા પ્રવાહી કરતા વધારે હોય છે. જોકે,પાણી એક અપવાદ છે.
જ્યારે પાણી થીજીને બરફ બને છે,ત્યારે હાઇડ્રોજન બંધને કારણે અણુઓ એક વિશિષ્ટ પાંજરા જેવી રચનામાં ગોઠવાય છે.
આ રચના પાણી $(H_2O)$ ના અણુઓ વચ્ચે ખાલી જગ્યાઓ બનાવે છે.
આ ખાલી જગ્યાઓને કારણે,સમાન દળ માટે બરફનું કદ વધે છે,જે પ્રવાહી પાણીની તુલનામાં તેની ઘનતા ઘટાડે છે.
બરફની ઘનતા પ્રવાહી પાણી કરતા ઓછી હોવાથી,તે પાણીની સપાટી પર તરે છે.

(C) પ્રવાહી (fluids) એવા પદાર્થો છે જે વહેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને જે પાત્રમાં રાખવામાં આવે તેનો આકાર ધારણ કરે છે. વાયુઓ અને પ્રવાહી બંને આ ગુણધર્મ ધરાવે છે કારણ કે તેમના અણુઓ વચ્ચેની આંતરઆણ્વીય જગ્યા તેમને એકબીજાની ઉપરથી પસાર થવા માટે પૂરતી હોય છે,જે વહેવાની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.

(B) તાપમાનને સેલ્સિયસ $(^{\circ}C)$ માંથી કેલ્વિન $(K)$ માં ફેરવવા માટે,આપણે આ સૂત્રનો ઉપયોગ કરીએ છીએ: $K = ^{\circ}C + 273$.
$1$. $25\,^{\circ}C$ માટે: $25 + 273 = 298\,K$.
$2$. $38\,^{\circ}C$ માટે: $38 + 273 = 311\,K$.
$3$. $66\,^{\circ}C$ માટે: $66 + 273 = 339\,K$.
તેથી,સાચો ક્રમ $298\,K$,$311\,K$ અને $339\,K$ છે.

(N/A) હા,આ વિધાન સાચું છે.
પ્રસરણ અને આસૃતિ બંનેમાં,કણો ઉચ્ચ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તાર તરફ ગતિ કરે છે.
જોકે,આસૃતિને પ્રસરણનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં દ્રાવકના અણુઓ (સામાન્ય રીતે પાણી) અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ (semi-permeable membrane) દ્વારા ગતિ કરે છે.
પ્રસરણ કોઈપણ માધ્યમમાં (ઘન,પ્રવાહી કે વાયુ) થઈ શકે છે અને તેમાં પટલની જરૂર હોતી નથી,જ્યારે આસૃતિ માત્ર પ્રવાહી માધ્યમમાં જ થાય છે અને તેમાં ચોક્કસ અણુઓને પસાર થવા દેવા માટે અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલની આવશ્યકતા હોય છે.

(B) વાયુ અવસ્થામાં, ઘન અને પ્રવાહીની તુલનામાં કણો પાસે નોંધપાત્ર રીતે વધુ ગતિજ ઉર્જા $(kinetic \, energy)$ હોય છે.
આ ઉચ્ચ ગતિજ ઉર્જાને કારણે, કણો ખૂબ જ ઝડપથી અસ્તવ્યસ્ત ગતિ કરે છે.
વધુમાં, વાયુના કણો વચ્ચેનો આંતરઆણ્વીય અવકાશ $(intermolecular \, space)$ ઘણો વધારે હોય છે, જે તેમને મુક્તપણે હલનચલન કરવા અને અન્ય વાયુઓ સાથે ઝડપથી ભળવાની મંજૂરી આપે છે.
તેથી, વાયુઓમાં પ્રસરણનો દર ઘણો ઝડપી હોય છે.

(B) વાયુઓ ઉચ્ચ સંકોચનશીલતા દર્શાવે છે કારણ કે તેમના કણો વચ્ચે આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળ અત્યંત નબળું હોય છે.
વધુમાં,વાયુના કણો વચ્ચે ખાલી જગ્યા ઘણી વધારે હોય છે.
જ્યારે દબાણ લાગુ કરવામાં આવે છે,ત્યારે આ કણોને સરળતાથી એકબીજાની નજીક લાવી શકાય છે,જેનાથી વાયુનું કદ નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે.

(N/A) દ્રવ્યની ત્રણ અવસ્થાઓ નીચેના ગુણધર્મોમાં રહેલા તફાવતને કારણે અસ્તિત્વ ધરાવે છે:
$(i)$ આંતર-કણીય અવકાશ: કણો વચ્ચેનું અંતર બદલાય છે,જે ઘન પદાર્થોમાં ન્યૂનતમ અને વાયુઓમાં મહત્તમ હોય છે.
$(ii)$ આંતર-કણીય બળ: કણો વચ્ચેનું આકર્ષણ બળ ઘન પદાર્થોમાં સૌથી વધુ અને વાયુઓમાં સૌથી ઓછું હોય છે.
$(iii)$ ગતિજ ઉર્જા: કણોની ગતિ તેમની ગતિજ ઉર્જા પર આધાર રાખે છે,જે ઘન પદાર્થોમાં સૌથી ઓછી અને વાયુઓમાં સૌથી વધુ હોય છે.

(D) જો કોઈ પદાર્થ ઓરડાના તાપમાને $(25^{\circ}C)$ અને પ્રમાણભૂત વાતાવરણીય દબાણે પ્રવાહી અથવા ઘન અવસ્થામાં હોય,પરંતુ વાયુ સ્વરૂપમાં હાજર હોય,તો તેને 'બાષ્પ' કહેવામાં આવે છે.
હિલિયમ,નાઇટ્રોજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઓરડાના તાપમાને વાયુઓ છે.
સલ્ફર ઓરડાના તાપમાને ઘન પદાર્થ છે,પરંતુ ગરમ કરવા પર તે વાયુ અવસ્થા (બાષ્પ) માં અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે. તેથી,વાયુ અવસ્થામાં રહેલા સલ્ફરને બાષ્પ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $0\,^oC$ તાપમાને,પાણી ઘન (બરફ) અને પ્રવાહી અવસ્થા વચ્ચે સંતુલનમાં હોય છે. $100\,^oC$ તાપમાને,પાણી પ્રવાહી અને વાયુ (વરાળ) અવસ્થા વચ્ચે સંતુલનમાં હોય છે. $0\,^oC$ થી $100\,^oC$ ની વચ્ચે પાણી પ્રવાહી અવસ્થામાં રહે છે.
$(a)$ $25\,^oC$ પર: પ્રવાહી અવસ્થા.
$(b)$ $0\,^oC$ પર: ઘન અને પ્રવાહી અવસ્થા (ગલનબિંદુ).
$(c)$ $100\,^oC$ પર: પ્રવાહી અને વાયુ અવસ્થા (ઉત્કલનબિંદુ).

(N/A) ઓરડાના તાપમાને પાણી પ્રવાહી છે કારણ કે:
$1$. તેમાં વહન પામવાનો ગુણધર્મ (તરલતા) છે.
$2$. તે જે પાત્રમાં ભરવામાં આવે છે તેનો આકાર ધારણ કરે છે,પરંતુ તેનું કદ નિશ્ચિત રહે છે.
$(b)$ ઓરડાના તાપમાને લોખંડની તિજોરી ઘન છે કારણ કે:
$1$. તેનો આકાર અને કદ નિશ્ચિત હોય છે.
$2$. તે સખત અને અદ્રઢ (rigid) છે,એટલે કે તે બાહ્ય બળ લગાડવા છતાં પોતાનો આકાર જાળવી રાખે છે.

(N/A) વાયુ અવસ્થામાં,કણો ખૂબ જ ઝડપથી અને અસ્તવ્યસ્ત ગતિ કરે છે. આ અસ્તવ્યસ્ત ગતિને કારણે,કણો એકબીજા સાથે અથડાય છે અને પાત્રની દીવાલો સાથે પણ અથડાય છે. પાત્રની દીવાલો પર વાયુના કણોનો આ સતત મારો એકમ ક્ષેત્રફળ દીઠ બળ લગાડે છે,જેને વાયુનું દબાણ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ પ્રવાહી: પ્રવાહી અવસ્થામાં,આંતરઆણ્વીય બળો ઘન પદાર્થો કરતા નબળા હોય છે,જે કણોના સ્તરોને એકબીજા પર સરકવા દે છે,જે પ્રવાહીને તેની વહનશીલતાનો ગુણધર્મ આપે છે.
$(ii)$ વાયુ: વાયુ અવસ્થામાં,આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો નહિવત હોય છે,જેના કારણે કણો ખૂબ જ ઝડપથી બધી દિશાઓમાં મુક્તપણે અને યાદચ્છિક રીતે ગતિ કરી શકે છે.

(N/A) લાકડાની ખુરશી ઓરડાના તાપમાને ઘન પદાર્થ તરીકે વર્ગીકૃત થાય છે,જેના કારણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ તે ચોક્કસ આકાર અને નિશ્ચિત કદ ધરાવે છે,કારણ કે તેના ઘટક કણો પ્રબળ આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
$(ii)$ તે સખત છે અને તેને દબાવી શકાતી નથી,કારણ કે તેના કણો વચ્ચે નહિવત અવકાશ હોય છે.

(N/A) વાદળીમાં અતિ સૂક્ષ્મ છિદ્રો હોય છે,જેમાં હવા ભરાયેલી હોય છે.
જ્યારે આપણે તેને દબાવીએ છીએ,ત્યારે આ છિદ્રોમાંથી હવા બહાર નીકળી જાય છે,જેના કારણે આપણે તેને દબાવી શકીએ છીએ.

(A) રબર બેન્ડને ઘન પદાર્થ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. જોકે તે ખેંચાણ દરમિયાન તેનો આકાર બદલે છે,પરંતુ જ્યારે બાહ્ય બળ દૂર કરવામાં આવે છે ત્યારે તે તેનો મૂળ આકાર પાછો મેળવે છે. આ વર્તણૂક ઘન પદાર્થોની લાક્ષણિકતા છે,જે સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં તેમનું બંધારણ જાળવી રાખે છે અને વિરૂપક બળો દૂર કર્યા પછી તેમની મૂળ સ્થિતિમાં પાછા ફરે છે.

(N/A)

વાયુ (Gas)	બાષ્પ (Vapour)
તે ઓરડાના તાપમાને સ્થાયી અવસ્થા છે. ઉદાહરણ તરીકે: $O_2, H_2$.	તે ઓરડાના તાપમાને અસ્થાયી અવસ્થા છે; સામાન્ય ઠંડક આપતા તે પ્રવાહી અવસ્થામાં રૂપાંતરિત થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે: પાણીની બાષ્પ.

(N/A) જ્યારે વાયુ પર દબાણ લાગુ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેના કણો એકબીજાની નજીક આવે છે. જેમ જેમ કણો વચ્ચેનું અંતર ઘટે છે,તેમ તેમ તેમની વચ્ચેના આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો એટલા પ્રબળ બને છે કે તે કણોને એકસાથે જકડી રાખે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,કણો ઉષ્મા સ્વરૂપે ગતિ ઊર્જા ગુમાવે છે,જેના પરિણામે વાયુ અવસ્થામાંથી પ્રવાહી અવસ્થામાં રૂપાંતર થાય છે. આ પ્રક્રિયાને વાયુઓનું પ્રવાહીકરણ કહેવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને,વાયુના મોટા કદને નાના સિલિન્ડરમાં સંકોચી શકાય છે.

(N/A) $(i)$ ઘન પદાર્થોમાં સખતપણું (Rigidity) નો ગુણધર્મ હોય છે,જે પ્રવાહીમાં હોતો નથી.
$(ii)$ પ્રવાહીમાં વહનશીલતા (Fluidity) નો ગુણધર્મ હોય છે,જે ઘન પદાર્થમાં હોતો નથી.

(N/A) રબર બેન્ડને ઘન પદાર્થ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેનો આકાર અને કદ નિશ્ચિત હોય છે.
બાહ્ય બળ લગાડવાથી તે પોતાનો આકાર બદલે છે અને જ્યારે બળ દૂર કરવામાં આવે ત્યારે તે ફરીથી તેનો મૂળ આકાર ધારણ કરી લે છે.
તે પોતાની મેળે આકાર બદલતું નથી,જે ઘન પદાર્થોનો લાક્ષણિક ગુણધર્મ છે.

(N/A) ઘન પદાર્થોમાં,ઘટક કણો ખૂબ જ નજીકથી ગોઠવાયેલા હોય છે અને તેમની વચ્ચે આંતરઆણ્વીય અવકાશ નહિવત હોય છે. આ ઉચ્ચ ઘનતા અને કણો વચ્ચે જગ્યાના અભાવને કારણે,તેમને વધુ દબાવી શકાતા નથી,તેથી તેઓ અદબનીય હોય છે.
$(b)$ ઘન પદાર્થોમાં,કણો વચ્ચેનું આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળ ખૂબ જ પ્રબળ હોય છે,જે કણોને નિશ્ચિત સ્થાનો પર જકડી રાખે છે. કણો માત્ર તેમના સરેરાશ સ્થાનની આસપાસ ધ્રુજારી અનુભવી શકે છે અને મુક્તપણે હલનચલન કરી શકતા નથી,તેથી ઓરડાના તાપમાને તેમની ગતિજ ઉર્જા નહિવત હોય છે.

(N/A) $(i)$ વાયુઓ અત્યંત સંકોચનીય છે કારણ કે વાયુના અણુઓ વચ્ચે આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળ ખૂબ જ નબળું હોય છે અને તેમની વચ્ચે મોટી આંતરઆણ્વીય જગ્યા હોય છે.
$(ii)$ પ્રવાહીમાં,આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળ વાયુઓ કરતા મજબૂત હોય છે અને અણુઓ એકબીજાની વધુ નજીક ગોઠવાયેલા હોય છે,જે તેમને સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં અસંકોચનીય બનાવે છે.

(A) આંતરઆણ્વીય અવકાશ એટલે કણો વચ્ચેનું અંતર. ઘન પદાર્થોમાં કણો ખૂબ જ નજીક ગોઠવાયેલા હોય છે; પ્રવાહીમાં તેઓ થોડા દૂર હોય છે; અને વાયુઓમાં તેઓ ખૂબ જ દૂર હોય છે. તેથી,વધતા આંતરઆણ્વીય અવકાશનો ક્રમ છે: $Solids < Liquids < Gases$.
$(b)$ આંતરઆણ્વીય બળ એટલે કણો વચ્ચેનું આકર્ષણ. ઘન પદાર્થોમાં કણોને જકડી રાખતું બળ સૌથી વધુ હોય છે,જ્યારે વાયુઓમાં તે સૌથી ઓછું હોય છે. તેથી,વધતા આંતરઆણ્વીય બળનો ક્રમ છે: $Gases < Liquids < Solids$.

(N/A) $(i)$ તાપમાનનો $SI$ એકમ કેલ્વિન $(K)$ છે.
$(ii)$ સેલ્સિયસ અને કેલ્વિન માપક્રમ વચ્ચેનો સંબંધ $T(K) = T(^{\circ}C) + 273.15$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. સામાન્ય ગણતરીઓ માટે,આપણે $T(K) = T(^{\circ}C) + 273$ નો ઉપયોગ કરીએ છીએ.
આપેલ છે કે,પાણીનું ઉત્કલનબિંદુ $100^{\circ} C$ છે.
તેથી,$SI$ એકમમાં: $100 + 273 = 373 \ K$.

(A) $(i)$ પ્રસરણનો દર: પ્રસરણનો દર ઘન પદાર્થોમાં સૌથી ઓછો, પ્રવાહીમાં તેનાથી વધુ અને વાયુઓમાં સૌથી વધુ હોય છે, કારણ કે વાયુના કણોમાં સૌથી વધુ ગતિજ ઉર્જા અને હલનચલન કરવાની સ્વતંત્રતા હોય છે.
ક્રમ: $\text{ઘન} < \text{પ્રવાહી} < \text{વાયુ}$।
$(ii)$ કણોની ગતિ: ઘન પદાર્થોમાં આંતરઆણ્વિય આકર્ષણ બળો મજબૂત હોવાને કારણે કણોની ગતિ મર્યાદિત હોય છે, જ્યારે વાયુઓમાં કણો ખૂબ જ ઝડપથી અને અસ્તવ્યસ્ત ગતિ કરે છે।
ક્રમ: $\text{ઘન} < \text{પ્રવાહી} < \text{વાયુ}$।

(N/A) $(i)$ પ્રવાહી અને વાયુઓ બંનેને ચોક્કસ આકાર હોતો નથી અને તેઓ જે પાત્રમાં રાખવામાં આવે છે તેનો આકાર ધારણ કરે છે.
$(ii)$ પ્રવાહી અને વાયુઓ બંનેમાં વહનશીલતાનો ગુણધર્મ હોય છે,એટલે કે તેઓ સરળતાથી વહી શકે છે.

(N/A) આપેલ ગુણધર્મોના આધારે દ્રવ્યની ત્રણ અવસ્થાઓ વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

ગુણધર્મ	ઘન અવસ્થા	પ્રવાહી અવસ્થા	વાયુ અવસ્થા
$(a)$ ઘનતા	વધારે	ઘન કરતા ઓછી	ખૂબ જ ઓછી
$(b)$ પ્રસરણ	નહિવત	ધીમું	ખૂબ જ ઝડપી
$(c)$ કણોની ગતિ	માત્ર કંપન ગતિ	જથ્થાની અંદર યાદચ્છિક ગતિ	બધી દિશાઓમાં ઝડપી અને યાદચ્છિક ગતિ

(N/A)

લાક્ષણિકતાઓ	ઘન	પ્રવાહી	વાયુ
$(a)$ આંતર-આણ્વીય આકર્ષણ બળ	મહત્તમ	મધ્યમ	ન્યૂનતમ
$(b)$ પ્રસરણ	પ્રસરણ પામી શકતા નથી	અમુક અંશે પ્રસરણ પામે છે	સરળતાથી પ્રસરણ પામે છે
$(c)$ વહનશીલતા	દ્રઢ (વહનશીલતા નથી)	વહન પામી શકે છે (વાયુ કરતા ઓછું)	સરળતાથી વહન પામે છે (મહત્તમ)

$(A-D)$ $(i)$ સખતપણું: $\text{વાયુ } < \text{પ્રવાહી } < \text{ઘન}$
$(ii)$ પ્રસરણ: $\text{ઘન } < \text{પ્રવાહી } < \text{વાયુ}$
$(iii)$ સંકોચનીયતા: $\text{ઘન } < \text{પ્રવાહી } < \text{વાયુ}$
$(b)$ $(i)$ વાયુનું પ્રસરણ: ગરમ કરવાથી વાયુઓનું પ્રસરણ થાય છે કારણ કે કણોની ગતિજ ઊર્જા વધે છે, જે તેમની વચ્ચેના આકર્ષણ બળોને તોડી નાખે છે। આનાથી વાયુના અણુઓ દરેક દિશામાં મુક્તપણે ગતિ કરી શકે છે અને પાત્રની દીવાલો પર દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે।
$(ii)$ વાયુની સંકોચનીયતા: વાયુઓમાં આંતર-આણ્વીય આકર્ષણ બળો ખૂબ જ નબળા હોય છે અને તેમની વચ્ચે ખાલી જગ્યા વધુ હોય છે। તેથી, જ્યારે બાહ્ય દબાણ લાગુ કરવામાં આવે છે, ત્યારે વાયુના કણો એકબીજાની નજીક આવે છે, જેનાથી તેનું કદ ઘટે છે અને તે પ્રવાહીમાં રૂપાંતરિત થઈ શકે છે।

(N/A) જલચક્ર દરમિયાન પાણી ત્રણેય અવસ્થાઓમાં જોવા મળે છે:
$(i)$ વાયુ અવસ્થા: પાણી વાતાવરણમાં પાણીની વરાળ (બાષ્પ) સ્વરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
$(ii)$ પ્રવાહી અવસ્થા: પાણી મહાસાગરો,નદીઓ,સરોવરોમાં અને વરસાદ સ્વરૂપે પ્રવાહી અવસ્થામાં જોવા મળે છે.
$(iii)$ ઘન અવસ્થા: પાણી ધ્રુવીય પ્રદેશો અને ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં બરફ અને હિમ સ્વરૂપે જોવા મળે છે.

(N/A) ઘન $CO_2$ ને 'ડ્રાય આઈસ' (સૂકો બરફ) કહેવામાં આવે છે. તેને ડ્રાય આઈસ કહેવાનું કારણ એ છે કે,$1 \text{ વાતાવરણ}$ જેટલા અચળ દબાણે,ઘન $CO_2$ પ્રવાહી અવસ્થામાં આવ્યા વગર સીધું જ વાયુ અવસ્થામાં રૂપાંતરિત થાય છે,જેને ઉર્ધ્વપાતન (sublimation) કહેવાય છે.

(N/A) $(i)$ વાયુના અણુઓ બધી દિશાઓમાં સતત અને અનિયમિત ગતિ કરતા હોય છે. ગતિ દરમિયાન,તેઓ એકબીજા સાથે અને પાત્રની દીવાલો સાથે અથડાય છે. આ અથડામણને કારણે પાત્રની દીવાલો પર એકમ ક્ષેત્રફળ દીઠ બળ લાગે છે,જેને દબાણ કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ વાયુના કણો વચ્ચે આકર્ષણ બળ નહિવત હોય છે અને કણો પાસે ખૂબ જ ગતિ ઊર્જા હોય છે. આના કારણે તેઓ મુક્તપણે ગતિ કરી શકે છે અને જે પાત્રમાં રાખવામાં આવે છે તેની તમામ ઉપલબ્ધ જગ્યા રોકી લે છે.

(N/A)

ગુણધર્મોમાં વિવિધતા	દ્રવ્યની અવસ્થા પર અસર
$(i)$ તાપમાન	તાપમાનમાં વધારો થવાથી ઘન અવસ્થા પીગળીને પ્રવાહી બને છે અને પ્રવાહી ઉકળીને વાયુ અવસ્થામાં ફેરવાય છે.
$(ii)$ દબાણ	દબાણમાં વધારો થવાથી વાયુ અવસ્થાનું પ્રવાહીકરણ થાય છે અને પ્રવાહીને વધુ દબાવી શકાય છે.
$(iii)$ કણો વચ્ચેની જગ્યા	કણો વચ્ચેની જગ્યા ઘન પદાર્થોમાં ન્યૂનતમ,પ્રવાહીમાં મધ્યમ અને વાયુઓમાં મહત્તમ હોય છે,જે તાપમાન અને દબાણ દ્વારા નક્કી થાય છે.
$(iv)$ આંતર-આણ્વીય બળો	ઘન પદાર્થોમાં સૌથી વધુ,પ્રવાહીમાં ઓછા અને વાયુઓમાં નહિવત હોય છે,જે ભૌતિક અવસ્થા નક્કી કરે છે.
$(v)$ ગતિજ ઉર્જા	ઊંચા તાપમાને વધુ ગતિજ ઉર્જાને કારણે ઘનમાંથી પ્રવાહી અને પ્રવાહીમાંથી વાયુમાં રૂપાંતર થાય છે.

(N/A) $(i)$ ઓક્સિજનને કોઈ નિશ્ચિત આકાર કે નિશ્ચિત કદ હોતું નથી,જે વાયુઓનો લાક્ષણિક ગુણધર્મ છે.
$(ii)$ ઓક્સિજનના કણોમાં ગતિજ ઉર્જા વધુ હોય છે અને તેમની વચ્ચે આંતરઆણ્વીય અવકાશ વધુ હોય છે,જેના કારણે તે હવામાં સરળતાથી પ્રસરણ પામે છે.
$(iii)$ ઓક્સિજન પાત્રની દીવાલો પર દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે અને તેને ઊંચા દબાણ તથા નીચા તાપમાને સંકોચી કે પ્રવાહીમાં ફેરવી શકાય છે.

(N/A) દ્રવ્યની જે અવસ્થામાં કણોના સ્તરો એકબીજા પર સરળતાથી સરકી શકે છે તેને પ્રવાહી અવસ્થા કહે છે. પ્રવાહીમાં,આંતરઆણ્વીય બળો ઘન પદાર્થો કરતા નબળા હોય છે,જે કણોને વહેવાની ક્ષમતા આપે છે.
$(b)$ દ્રવ્યની જે અવસ્થામાં આકર્ષણ બળ ખૂબ જ નબળું હોવાને કારણે કણો અસ્તવ્યસ્ત ગતિ કરે છે તેને વાયુ અવસ્થા કહે છે. વાયુઓમાં,આંતરઆણ્વીય બળો નગણ્ય હોય છે,જેના કારણે કણો બધી દિશાઓમાં મુક્તપણે અને અસ્તવ્યસ્ત રીતે ગતિ કરી શકે છે.

(N/A) ઘન અવસ્થા: ઘન પદાર્થોનું બંધારણ સખત હોય છે,જેના પરિણામે તેનો આકાર,કદ અને દળ નિશ્ચિત હોય છે.
$(b)$ વાયુ અવસ્થા: વાયુઓમાં કણો એકબીજાથી ઘણા દૂર હોય છે અને તેમની વચ્ચે આંતરઆણ્વીય બળો નહિવત હોય છે,જેના કારણે તેમાં આકર્ષણ બળ ન્યૂનતમ હોય છે.
$(c)$ ઘન અવસ્થા: ઘન પદાર્થોમાં કણો એકબીજાની ખૂબ નજીક ગોઠવાયેલા હોય છે અને તેમની વચ્ચે પ્રબળ આંતરઆણ્વીય બળો હોય છે,જેના કારણે તેમાં આકર્ષણ બળ મહત્તમ હોય છે.

(D) $(i)$ કાર્બન ડાયોક્સાઇડને નીચેના કારણોસર વાયુ કહેવામાં આવે છે:
$(a)$ તેને કોઈ નિશ્ચિત કદ કે નિશ્ચિત આકાર હોતો નથી,કારણ કે તે જે પાત્રમાં રાખવામાં આવે છે તેને સંપૂર્ણપણે ભરી દે છે.
$(b)$ તે પાત્રની દીવાલો પર દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે.
$(ii)$ વાયુઓમાં આંતરઆણ્વીય અંતર ખૂબ વધારે હોય છે અને આકર્ષણ બળ ખૂબ જ નબળું હોય છે. આ હકીકતને કારણે,વાયુના કણો તેમને ઉપલબ્ધ સમગ્ર અવકાશમાં ગતિ કરવા માટે સંપૂર્ણપણે મુક્ત હોય છે. તેથી,વાયુ જે પાત્રમાં રાખવામાં આવે છે તેને સંપૂર્ણપણે ભરી દે છે.
$(iii)$ આંતરઆણ્વીય અવકાશ વાયુઓમાં મહત્તમ,પ્રવાહીમાં મધ્યમ અને ઘન પદાર્થોમાં ન્યૂનતમ હોય છે. તેથી,જ્યારે દબાણ લાગુ કરવામાં આવે છે,ત્યારે વાયુના કણો એકબીજાની નજીક આવે છે અને કદ ઘટે છે,જેના કારણે વાયુઓ અત્યંત દબનીય હોય છે. જોકે,પ્રવાહી અને ઘન પદાર્થોના કણો પહેલેથી જ એકબીજાની નજીક હોય છે,તેથી તેમને વધુ નજીક લાવી શકાતા નથી અને તેથી પ્રવાહી અને ઘન પદાર્થો લગભગ અદબનીય (incompressible) હોય છે.

(A) પ્રસરણ એટલે કણોનું વધુ સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફનું વહન.
$Gases$ (વાયુઓ) માં,કણો એકબીજાથી ઘણા દૂર હોય છે અને તેમની પાસે ઉચ્ચ ગતિજ ઉર્જા હોય છે,જે તેમને તમામ દિશાઓમાં મુક્તપણે અને ઝડપથી ગતિ કરવા દે છે.
$Liquids$ (પ્રવાહીઓ) માં,કણો વાયુઓ કરતા એકબીજાની નજીક હોય છે,અને $Solids$ (ઘન પદાર્થો) માં,તેઓ ખૂબ જ ઓછી ગતિ સાથે ચુસ્તપણે ગોઠવાયેલા હોય છે.
તેથી,ઉચ્ચ ગતિજ ઉર્જા અને મોટા આંતરઆણ્વીય અવકાશને કારણે,પ્રસરણનો દર $Gases$ (વાયુઓ) માં સૌથી વધુ હોય છે.

(D) દ્રવ્યની અવસ્થાની સ્થિરતા તેના કણોની ગતિઊર્જા પર આધાર રાખે છે.
ઊંચા તાપમાને,કણો પાસે વધુ ગતિઊર્જા હોય છે,જે વાયુ અવસ્થા તરફ દોરી જાય છે.
જેમ તાપમાન ઘટે છે,તેમ કણોની ગતિઊર્જા ઘટે છે,જેના કારણે તેઓ એકબીજાની નજીક આવે છે અને પ્રવાહી અને અંતે ઘન અવસ્થા બનાવે છે.
જો કે,અત્યંત નીચા તાપમાને (પરમ શૂન્યની નજીક),બોઝ-આઈન્સ્ટાઈન કન્ડેન્સેટ $(BEC)$ અવસ્થા રચાય છે,જે અત્યંત ઓછી ઊર્જા અને ક્વોન્ટમ દ્રષ્ટિએ ઉચ્ચ સ્થિરતા ધરાવતી અવસ્થા છે.
સામાન્ય અવસ્થાઓમાં,ઘન અવસ્થા નીચા તાપમાને સૌથી વધુ સ્થાયી હોય છે,પરંતુ $BEC$ ખાસ કરીને પરમ શૂન્યની નજીકના તાપમાને તેની અસ્તિત્વ અને સ્થિરતા માટે જાણીતી છે.

(C) આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો એવા બળો છે જે પદાર્થમાં રહેલા કણો (પરમાણુઓ, અણુઓ અથવા આયનો) ને એકબીજા સાથે જકડી રાખે છે.
$\text{ઘન}$ પદાર્થોમાં, આ બળો ખૂબ જ મજબૂત હોય છે, જે કણોને નિશ્ચિત સ્થાન પર જકડી રાખે છે.
$\text{પ્રવાહી}$ પદાર્થોમાં, આ બળો ઘન કરતા નબળા હોય છે, જેના કારણે કણો એકબીજાની ઉપર સરકી શકે છે.
$\text{વાયુ}$ પદાર્થોમાં, કણો એકબીજાથી ઘણા દૂર હોય છે અને ખૂબ જ ઝડપથી અસ્તવ્યસ્ત ગતિ કરે છે, જેનો અર્થ છે કે આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો નહિવત અથવા સૌથી ઓછા અસરકારક હોય છે.
$\text{પ્લાઝ્મા}$ એ આયનીકૃત વાયુ કણોનો બનેલો છે, જ્યાં ઊંચી ગતિજ ઉર્જા આકર્ષણ બળોને દૂર કરે છે.
તેથી, સાચો જવાબ $\text{વાયુ}$ છે.

(A) ભૌતિકવિજ્ઞાન અને રસાયણવિજ્ઞાનમાં,પ્રવાહી (fluid) એવા પદાર્થ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જે વહેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને જ્યારે તેના પર શીયર સ્ટ્રેસ (shear stress) લાગુ કરવામાં આવે ત્યારે તે કાયમી વિકૃતિનો પ્રતિકાર કરતું નથી.
વાયુઓ અને પ્રવાહીઓ બંને વહેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,તેથી જ તેમને સામૂહિક રીતે પ્રવાહી (fluids) કહેવામાં આવે છે.
બીજી તરફ,ઘન પદાર્થો ચોક્કસ આકાર જાળવી રાખે છે અને સામાન્ય સ્થિતિમાં વહેતા નથી.
તેથી,એ વિધાન કે વાયુઓ અને પ્રવાહીઓ પ્રવાહી (fluids) તરીકે વર્તે છે તે સાચું છે.

(B) તાપમાનને સેલ્સિયસ $(^{\circ} C)$ માંથી કેલ્વિન $(K)$ માં રૂપાંતરિત કરવા માટે,આપણે આ સૂત્રનો ઉપયોગ કરીએ છીએ: $K = ^{\circ} C + 273$.
$25^{\circ} C$ માટે: $25 + 273 = 298 \, K$.
$46^{\circ} C$ માટે: $46 + 273 = 319 \, K$.
$109^{\circ} C$ માટે: $109 + 273 = 382 \, K$.
આમ,સાચો ક્રમ $298 \, K, 319 \, K, 382 \, K$ છે.

(TRUE) આ વિધાન $True$ (ખરું) છે.
ઘન પદાર્થો તેમના ઘટક કણો વચ્ચેના પ્રબળ આંતરઆણ્વિય આકર્ષણ બળોને કારણે ચોક્કસ આકાર અને નિશ્ચિત કદ ધરાવે છે.
આ પ્રબળ બળોને કારણે,કણો નિશ્ચિત સ્થાનો પર જકડાયેલા રહે છે અને માત્ર તેમના મધ્યમાન સ્થાનની આસપાસ જ દોલન કરી શકે છે,જે તેમને પ્રવાહી અથવા વાયુઓની જેમ વહેતા અટકાવે છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
નિરપેક્ષ તાપમાન માપક્રમ (absolute temperature scale) એ છે જે નિરપેક્ષ શૂન્ય $(0 \ K)$ થી શરૂ થાય છે,જે સૌથી નીચું શક્ય તાપમાન છે જ્યાં તમામ આણ્વિક ગતિ અટકી જાય છે.
સેલ્સિયસ સ્કેલ એ પાણીના ઠારણ બિંદુ $(0 \ ^\circ C)$ અને ઉત્કલન બિંદુ $(100 \ ^\circ C)$ પર આધારિત સાપેક્ષ માપક્રમ છે.
કેલ્વિન સ્કેલ એ વિજ્ઞાનમાં વપરાતો નિરપેક્ષ તાપમાન માપક્રમ છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
સેલ્સિયસ માપક્રમ અને કેલ્વિન માપક્રમ વચ્ચેનો સંબંધ નીચે મુજબના સૂત્ર દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે: $T(K) = T(^{\circ}C) + 273.15$.
$0^{\circ} C$ માટે,કેલ્વિનમાં તાપમાન $0 + 273.15 = 273.15 \ K$ (જેને સામાન્ય રીતે $273 \ K$ તરીકે લેવામાં આવે છે) થાય છે.
તેથી,$0^{\circ} C = 273 \ K$ થાય,$-273 \ K$ નહીં.

(N/A) જલચક્ર દરમિયાન પાણી ત્રણ ભૌતિક અવસ્થાઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે:
$(a)$ વાયુ: વાતાવરણમાં રહેલી પાણીની વરાળ અને વાદળો.
$(b)$ પ્રવાહી: તળાવ,નદી,સરોવર,મહાસાગર,સમુદ્ર અને ઝરણાંઓમાં જોવા મળતું પાણી.
$(c)$ ઘન: બરફ,કરા,હિમ અથવા સ્લીટ (sleet) સ્વરૂપે જોવા મળતું પાણી.