Chemical Properties of Acids and Bases Questions in Gujarati

(N/A) જ્યારે એસિડ ધાતુ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે ત્યારે $Hydrogen$ વાયુ મુક્ત થાય છે.
ઉદાહરણ: જ્યારે $Zinc$ ના ટુકડાઓ મંદ $Hydrochloric$ એસિડ $(HCl)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે $Zinc$ ક્લોરાઈડ $(ZnCl_{2})$ અને $Hydrogen$ વાયુ $(H_{2})$ ઉત્પન્ન થાય છે.
$Zn(s) + 2HCl(aq) \longrightarrow ZnCl_{2}(aq) + H_{2}(g)$
$Hydrogen$ વાયુ માટેની કસોટી: વાયુ ધરાવતી કસનળીના મુખ પાસે સળગતી મીણબત્તી અથવા દિવાસળી લાવો. આ વાયુ 'પૉપ' (pop) અવાજ સાથે સળગે છે,જે $Hydrogen$ વાયુની હાજરી સૂચવે છે.

(N/A) પદાર્થ $'X'$ એ ચૂનાનું પાણી છે,જે કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $\left[ Ca(OH)_{2} \right]$ છે.
ચૂનાના પાણીની કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથેની પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_{2}(aq) + CO_{2}(g) \longrightarrow CaCO_{3}(s) + H_{2}O(l)$
$(b)$ $'X'$ (કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) કળી ચૂના (કેલ્શિયમ ઓક્સાઇડ) ની પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને મેળવવામાં આવે છે (ચૂનાનું ફોડવું).
તેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$CaO(s) + H_{2}O(l) \longrightarrow Ca(OH)_{2}(aq)$

(N/A) નળના પાણીમાં ઘણા ઓગળેલા ક્ષારો હોય છે જે વિદ્યુત પસાર કરવામાં આવે ત્યારે આયનોમાં વિભાજિત થાય છે. આ આયનો વિદ્યુતનું વહન કરે છે,જ્યારે નિસ્યંદિત પાણીમાં કોઈ ઓગળેલા ક્ષારો હોતા નથી,તેથી તે વિદ્યુતનું વહન કરતું નથી.

(N/A) સૂકા હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડ વાયુમાં $H^{+}$ આયનો હોતા નથી. એસિડ માત્ર પાણીની હાજરીમાં જ એસિડિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે કારણ કે તે પાણીમાં દ્રાવ્ય થઈને હાઇડ્રોજન આયનો $H^{+}(aq)$ મુક્ત કરે છે. સૂકા $HCl$ વાયુમાં પાણીનો અભાવ હોવાથી,તે $H^{+}$ આયનો મુક્ત કરી શકતું નથી,અને તેથી તે એસિડિક વર્તણૂક દર્શાવતું નથી કે ભૂરા લિટમસ પેપરનો રંગ બદલતું નથી.

(C) નિર્બળ એસિડ એ એવો એસિડ છે જે જલીય દ્રાવણમાં તેના આયનોમાં આંશિક રીતે વિયોજન પામે છે.
$H_2SO_4$ (સલ્ફ્યુરિક એસિડ),$HNO_3$ (નાઈટ્રિક એસિડ),અને $HCl$ (હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ) પ્રબળ એસિડ છે કારણ કે તેઓ પાણીમાં સંપૂર્ણપણે વિયોજન પામે છે.
$CH_3COOH$ (ઈથેનોઈક એસિડ અથવા એસિટિક એસિડ) એક નિર્બળ એસિડ છે કારણ કે તે પાણીમાં માત્ર આંશિક રીતે જ વિયોજન પામે છે,જેના પરિણામે $H^+$ આયનોની સાંદ્રતા ઓછી હોય છે.

(D) ખનિજ એસિડ એ એવા એસિડ છે જે અકાર્બનિક સંયોજનોમાંથી મેળવવામાં આવે છે,જે સામાન્ય રીતે નિર્જીવ સ્ત્રોતોમાંથી મળે છે.
સાઇટ્રિક એસિડ,લેક્ટિક એસિડ અને ઓક્ઝેલિક એસિડ એ કાર્બનિક એસિડ છે જે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.
નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ એ અકાર્બનિક ખનિજોમાંથી તૈયાર કરવામાં આવતો ખનિજ એસિડ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) ઓક્ઝેલિક એસિડ એ ડાયકાર્બોક્સિલિક એસિડ છે જે વિવિધ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ટામેટામાં ઓક્ઝેલિક એસિડ હોય છે.
નારંગીમાં સાઇટ્રિક એસિડ,ખાટા દૂધમાં લેક્ટિક એસિડ અને આમલીમાં ટાર્ટરિક એસિડ હોય છે.

(A) જ્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ ને ઊંચા દબાણ હેઠળ પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તે પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$CO_2(g) + H_2O(l) \rightarrow H_2CO_3(aq)$

(C) હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ એક પ્રબળ એસિડ છે જે જલીય દ્રાવણમાં સંપૂર્ણપણે આયનીકરણ પામે છે.
તેની આયનીકરણ પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $HCl + H_{2}O \rightarrow H_{3}O^{+} + Cl^{-}$.
મંદ જલીય દ્રાવણમાં,$HCl$ મુખ્યત્વે હાઇડ્રોનિયમ આયનો $(H_{3}O^{+})$ અને ક્લોરાઇડ આયનો $(Cl^{-})$ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
તેથી,દ્રાવણમાં હાજર રહેલા સાચા ઘટકો $H_{3}O^{+}$ અને $Cl^{-}$ છે.

(FALSE) ખોટું.
$HCl$ જેવા એસિડ માત્ર પાણીની હાજરીમાં જ એસિડિક ગુણધર્મ દર્શાવે છે કારણ કે $HCl$ અણુઓનું $H^+$ (અથવા $H_3O^+$) આયનો અને $Cl^-$ આયનોમાં વિયોજન કરવા માટે પાણી જરૂરી છે.
પાણીની ગેરહાજરીમાં,$HCl$ સહસંયોજક અણુઓ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને $H^+$ આયનો મુક્ત કરતું નથી,તેથી તે એસિડિક ગુણધર્મો દર્શાવતું નથી.

(TRUE) આ વિધાન ખરું છે.
એસિડના આર્હેનિયસ સિદ્ધાંત મુજબ,એસિડ એવો પદાર્થ છે જે પાણીમાં વિયોજન પામીને હાઇડ્રોજન આયનો $(H^{+})$ આપે છે. કારણ કે $H^{+}$ આયનો અત્યંત સક્રિય હોય છે અને જલીય દ્રાવણમાં સ્વતંત્ર રીતે અસ્તિત્વ ધરાવી શકતા નથી,તેથી તેઓ તરત જ પાણીના અણુઓ $(H_{2}O)$ સાથે જોડાઈને હાઇડ્રોનિયમ આયનો $(H_{3}O^{+})$ બનાવે છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયાને આ રીતે દર્શાવી શકાય છે: $HCl + H_{2}O \rightarrow H_{3}O^{+} + Cl^{-}$.
આમ,એસિડ પાણીમાં $H_{3}O^{+}$ અથવા $H^{+}(aq)$ આયનો ઉત્પન્ન કરે છે.

(TRUE) ખરું.
જ્યારે એસિડ અથવા બેઇઝને પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તે મોટી માત્રામાં ઉષ્મા ઉર્જા મુક્ત કરે છે. આ પ્રક્રિયાને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કારણોસર,હંમેશા એ સલાહ આપવામાં આવે છે કે સાંદ્ર એસિડમાં પાણી ઉમેરવાને બદલે,સતત હલાવતા રહીને ધીમે ધીમે એસિડને પાણીમાં ઉમેરવો જોઈએ,જેથી અચાનક ઉષ્મા મુક્ત થવાને કારણે મિશ્રણ બહાર ઉછળી ન જાય.

(B) આ વિધાન ખોટું છે.
સાંદ્ર એસિડને મંદ કરવાની પ્રક્રિયા અત્યંત ઉષ્માક્ષેપક હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે ખૂબ મોટી માત્રામાં ઉષ્મા મુક્ત કરે છે.
જો સાંદ્ર એસિડમાં પાણી ઉમેરવામાં આવે,તો ઉત્પન્ન થતી ઉષ્માને કારણે મિશ્રણ ઉછળીને બહાર આવી શકે છે અને ગંભીર એસિડના દાઝવાના ઘા થઈ શકે છે.
તેથી,સાચી પદ્ધતિ એ છે કે હંમેશા સાંદ્ર એસિડને સતત હલાવતા રહીને પાણીના મોટા જથ્થામાં ધીમે ધીમે ઉમેરવું જોઈએ,તેનાથી ઉલટું નહીં.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
જ્યારે એસિડ અથવા બેઇઝને પાણી સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે મંદન (dilution) તરીકે ઓળખાતી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે.
મંદન એ સાંદ્ર એસિડ અથવા બેઇઝમાં પાણી ઉમેરવાની પ્રક્રિયા છે,જેના પરિણામે એકમ કદ દીઠ આયનોની (એસિડ માટે $H_{3}O^{+}$ અથવા બેઇઝ માટે $OH^{-}$) સાંદ્રતામાં ઘટાડો થાય છે.
તેથી,એકમ કદ દીઠ આયનોની સાંદ્રતામાં વધારો થવાને બદલે ઘટાડો થાય છે.

(C) અધાતુના ઓક્સાઇડ સ્વભાવે એસિડિક હોય છે. જ્યારે અધાતુનો ઓક્સાઇડ બેઝ સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા દ્વારા ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$,જે એક અધાતુનો ઓક્સાઇડ છે,અને કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(Ca(OH)_2)$,જે એક બેઝ છે,તેમની વચ્ચેની પ્રતિક્રિયાથી કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ અને પાણી $(H_2O)$ બને છે: $Ca(OH)_2 + CO_2 \rightarrow CaCO_3 + H_2O$. તેથી,બનતી મુખ્ય નીપજ ક્ષાર છે.

(B) જ્યારે એસિડ ધાતુના ઓક્સાઈડ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા દ્વારા ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે.
ધાતુના ઓક્સાઈડ સ્વભાવે બેઝિક હોય છે.
તેથી,સામાન્ય રાસાયણિક સમીકરણ આ મુજબ છે: $\text{એસિડ} + \text{ધાતુ ઓક્સાઈડ} \longrightarrow \text{ક્ષાર} + \text{પાણી}$.
ઉદાહરણ તરીકે: $2HCl + CuO \longrightarrow CuCl_2 + H_2O$.

(B) નિસ્યંદિત પાણી એ શુદ્ધ પાણી $(H_2O)$ છે અને તેમાં ઓગળેલા ક્ષારો કે આયનો હોતા નથી.
વિદ્યુતને વહન કરવા માટે માધ્યમમાં મુક્ત આયનો અથવા ઇલેક્ટ્રોનની જરૂર હોય છે,અને આવા વીજભાર વાહકોના અભાવને કારણે નિસ્યંદિત પાણી વિદ્યુતનું મંદ વાહક (અવાહક) છે.
તેથી,નિસ્યંદિત પાણી અવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) જે દ્રાવણો વિદ્યુતનું વહન કરે છે તેને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ (વિદ્યુતવિભાજ્ય) કહેવામાં આવે છે. આ પદાર્થો પાણીમાં ઓગળતી વખતે આયનોમાં વિભાજિત થાય છે,જેના કારણે દ્રાવણમાંથી વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર થઈ શકે છે.

(B) એન્ટાસિડ એ એવો પદાર્થ છે જે જઠરની એસિડિટીને તટસ્થ કરે છે.
$Mg(OH)_{2}$,જેને મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક મંદ બેઇઝ છે જેનો ઉપયોગ એન્ટાસિડ તરીકે થાય છે. તે જઠરમાં વધારાના $HCl$ ને તટસ્થ કરીને અપચો અને છાતીમાં થતી બળતરાની સારવારમાં મદદ કરે છે.
$NaCl$ એ તટસ્થ ક્ષાર છે.
$HCl$ અને $H_{2}SO_{4}$ એ પ્રબળ એસિડ છે.

(D) $NH_{3}$ (એમોનિયા) એક નિર્બળ બેઇઝ છે કારણ કે તે જલીય દ્રાવણમાં સંપૂર્ણપણે આયનીકરણ પામતું નથી. જ્યારે તે પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે પ્રોટોન $(H^{+})$ સ્વીકારીને એમોનિયમ $(NH_{4}^{+})$ અને હાઇડ્રોક્સાઇડ $(OH^{-})$ આયનો બનાવે છે,પરંતુ આ પ્રક્રિયા પ્રતિવર્તી છે અને પૂર્ણ થતી નથી. તેથી,તેને નિર્બળ બેઇઝ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) લીંબુના રસમાં સાઇટ્રિક એસિડ હોય છે,જે એક નિર્બળ કાર્બનિક એસિડ છે.
જ્યારે લીંબુના રસને પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તે હાઇડ્રોજન આયનો $(H^+)$ મુક્ત કરે છે,જે તેના જલીય દ્રાવણને એસિડિક બનાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) રોબર્ટ બોયલ એ પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક હતા જેમણે રાસાયણિક ગુણધર્મોના આધારે એસિડ અને બેઇઝની વ્યાખ્યા આપી હતી. તેમણે અવલોકન કર્યું કે એસિડ સ્વાદમાં ખાટા હોય છે,ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે અને ધાતુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરે છે. બીજી તરફ,બેઇઝને તેમના કડવા સ્વાદ,સાબુ જેવા સ્પર્શ અને લાલ લિટમસને ભૂરા બનાવવાની ક્ષમતા દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા હતા.

(B) એસિડના ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:
$1$. એસિડ સ્વાદમાં ખાટા હોય છે.
$2$. એસિડ ભૂરા લિટમસ પેપરને લાલ બનાવે છે,લાલ લિટમસ પેપરને ભૂરું નહીં. લાલ લિટમસ પેપરને ભૂરું બનાવવું એ બેઝનો ગુણધર્મ છે.
$3$. એસિડ બેઝ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે,જેને તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
$4$. એસિડ સક્રિય ધાતુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $H_{2}$ વાયુ મુક્ત કરે છે.
તેથી,'તેઓ ભીના લાલ લિટમસ પેપરને ભૂરું બનાવે છે' તે વિધાન ખોટું છે.

(A) એસિડ એવા પદાર્થો છે જે જલીય દ્રાવણમાં $H^+$ આયનો મુક્ત કરે છે.
એસિડના રાસાયણિક ગુણધર્મો અનુસાર,તેઓ ભૂરા લિટમસપત્રનો રંગ લાલ કરવામાં સક્ષમ હોય છે.
આ પ્રતિક્રિયા ત્યારે થાય છે કારણ કે દ્રાવણની એસિડિક પ્રકૃતિ લિટમસપત્રમાં રહેલા બેઝિક રંગકને તટસ્થ કરે છે,જેના પરિણામે રંગ લાલ થઈ જાય છે.
તેથી,એસિડની હાજરીમાં ભીનું ભૂરું લિટમસપત્ર લાલ બને છે.

(D) જ્યારે એસિડ બેઇઝ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે, ત્યારે એસિડમાંથી હાઇડ્રોજન આયનો $(H^+)$ અને બેઇઝમાંથી હાઇડ્રોક્સાઇડ આયનો $(OH^-)$ જોડાઈને પાણી $(H_2O)$ બનાવે છે.
બાકી રહેલા આયનો ક્ષાર બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેનું સામાન્ય સમીકરણ છે: $\text{એસિડ} + \text{બેઇઝ} \rightarrow \text{ક્ષાર} + \text{પાણી}$.

(B) જ્યારે એસિડ ધાતુ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે ધાતુનો ક્ષાર બનાવે છે અને $H_2$ વાયુ મુક્ત કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,ઝિંક અને મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ વચ્ચેની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$Zn(s) + 2HCl(aq) \rightarrow ZnCl_2(aq) + H_2(g)$
તેથી,મુક્ત થતો વાયુ ડાયહાઇડ્રોજન $(H_2)$ છે.

(C) આયનીકરણનો ઍસિડ-બેઈઝ સિદ્ધાંત $1884$ માં સ્વાંતે આર્હેનિયસ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
આર્હેનિયસના સિદ્ધાંત મુજબ,ઍસિડ એવો પદાર્થ છે જે પાણીમાં ઓગળીને હાઈડ્રોજન આયનો $(H^+)$ મુક્ત કરે છે,અને બેઈઝ એવો પદાર્થ છે જે પાણીમાં ઓગળીને હાઈડ્રોક્સાઈડ આયનો $(OH^-)$ મુક્ત કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) આર્હેનિયસના સિદ્ધાંત મુજબ,બેઈઝ એવો પદાર્થ છે જે પાણીમાં આયનીકરણ પામીને હાઈડ્રોક્સાઈડ આયન $(OH^-)$ ઉત્પન્ન કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ $(NaOH)$ પાણીમાં નીચે મુજબ આયનીકરણ પામે છે:
$NaOH(aq) \rightarrow Na^+(aq) + OH^-(aq)$
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) એસિડ પાણીની હાજરીમાં હાઇડ્રોજન આયનો $(H^{+})$ ઉત્પન્ન કરે છે. કારણ કે $H^{+}$ આયનો સ્વતંત્ર રીતે અસ્તિત્વ ધરાવી શકતા નથી,તેથી તેઓ પાણીના અણુઓ $(H_{2}O)$ સાથે જોડાઈને હાઈડ્રોનિયમ આયન $(H_{3}O^{+})$ બનાવે છે.
તેથી,પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $H^{+} + H_{2}O \rightarrow H_{3}O^{+}$.
આમ,$H_{3}O^{+}$ ને હાઈડ્રોનિયમ આયન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) આર્હેનિયસના સિદ્ધાંત મુજબ,એસિડ એ એવો પદાર્થ છે જે પાણીમાં ઓગળીને હાઈડ્રોજન આયનો $(H^{+})$ ની સાંદ્રતામાં વધારો કરે છે.
જ્યારે એસિડને પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તે $H^{+}$ આયનો મુક્ત કરે છે,જે તરત જ પાણીના અણુઓ સાથે જોડાઈને હાઈડ્રોનિયમ આયનો $(H_{3}O^{+})$ બનાવે છે.
જોકે,મૂળભૂત વ્યાખ્યા મુજબ એસિડ જલીય દ્રાવણમાં $H^{+}$ આયનો ઉત્પન્ન કરે છે.

(A) કૉસ્ટિક સોડા એ સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડનું સામાન્ય નામ છે, જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $NaOH$ છે.
જ્યારે $NaOH$ ને પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે, ત્યારે તે સંપૂર્ણ આયનીકરણ પામીને સોડિયમ આયનો $(Na^+)$ અને હાઇડ્રોક્સાઇડ આયનો $(OH^-)$ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ વિયોજન પ્રક્રિયાને નીચે મુજબ દર્શાવી શકાય છે: $NaOH_{(s)} \xrightarrow{H_2O} Na^+_{(aq)} + OH^-_{(aq)}$.
તેથી, ઉત્પન્ન થતા આયનો $Na^+_{(aq)}$ અને $OH^-_{(aq)}$ છે.

(B) બ્રોન્સ્ટેડ-લોરી સિદ્ધાંત,જે $1923$ માં જોહાન્સ નિકોલસ બ્રોન્સ્ટેડ અને થોમસ માર્ટિન લોરી દ્વારા સ્વતંત્ર રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો,તે એસિડને પ્રોટોન $(H^+)$ દાતા તરીકે અને બેઈઝને પ્રોટોન $(H^+)$ સ્વીકારનાર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
આથી,આ સિદ્ધાંતનો મૂળભૂત આધાર રાસાયણિક ઘટકો વચ્ચે પ્રોટોનનું સ્થળાંતર છે.

(C) $Bronsted-Lowry$ સિદ્ધાંત મુજબ,એસિડ એ પ્રોટોન $(H^+)$ દાતા છે અને બેઇઝ એ પ્રોટોન $(H^+)$ સ્વીકારનાર છે.
$Arrhenius$ ના સિદ્ધાંતથી વિપરીત,જે ફક્ત જલીય દ્રાવણો પૂરતો મર્યાદિત છે જેમાં $H^+$ અથવા $OH^-$ આયનો ઉત્પન્ન થાય છે,$Bronsted-Lowry$ સિદ્ધાંતમાં દ્રાવક તરીકે પાણીની જરૂર હોતી નથી.
તેથી,આ સિદ્ધાંતને જલીય અને અજલીય બંને દ્રાવણો તેમજ વાયુ-તબક્કાની પ્રતિક્રિયાઓ માટે લાગુ પાડી શકાય છે.

(D) બ્રોન્સ્ટેડ-લોરીના સિદ્ધાંત મુજબ,એસિડ એ પ્રોટોન $(H^{+})$ દાતા છે.
જ્યારે એસિડને પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રોટોન $(H^{+})$ મુક્ત કરે છે.
પ્રોટોન $(H^{+})$ જલીય દ્રાવણમાં સ્વતંત્ર રીતે અસ્તિત્વ ધરાવી શકતો નથી,તેથી તે તરત જ પાણીના અણુ $(H_{2}O)$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઇડ્રોનિયમ આયન $(H_{3}O^{+})$ બનાવે છે.
તેથી,જલીય દ્રાવણની એસિડિકતા હાઇડ્રોનિયમ આયનો $(H_{3}O^{+})$ ની હાજરીને કારણે હોય છે.

(A) હાઈડ્રોનિયમ આયન $(H_{3}O^{+})$ ત્યારે બને છે જ્યારે પાણીનો અણુ $(H_{2}O)$ લુઈસ બેઝ તરીકે વર્તે છે અને હાઈડ્રોજન આયન $(H^{+})$ ને ઈલેક્ટ્રોનની એક અબંધકારક ઈલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે,જે લુઈસ એસિડ તરીકે વર્તે છે.
પાણીના અણુમાં,ઓક્સિજન પરમાણુ પાસે બે અબંધકારક ઈલેક્ટ્રોન યુગ્મ હોય છે.
આમાંથી એક ઈલેક્ટ્રોન યુગ્મ $H^{+}$ આયનને દાન કરવામાં આવે છે જેથી સવર્ગ સહસંયોજક બંધ (જેને ડેટિવ બંધ પણ કહેવાય છે) બને છે.
તેથી,સવર્ગ સહસંયોજક બંધ $H_{2}O$ અણુના ઓક્સિજન પરમાણુ અને $H^{+}$ આયન વચ્ચે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

(C) બ્રોન્સ્ટેડ-લોરી સિદ્ધાંત મુજબ,એસિડ એ એવો પદાર્થ છે જે પ્રોટોન $(H^+)$ દાતા તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,બેઇઝ એ એવો પદાર્થ છે જે પ્રોટોન $(H^+)$ સ્વીકારનાર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,જે પદાર્થ અન્ય પદાર્થને પ્રોટોન આપે છે તેને એસિડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) બ્રોન્સ્ટેડ-લોરી સિદ્ધાંત મુજબ:
$1$. એસિડ એટલે પ્રોટોન $(H^+)$ નું દાન કરનાર પદાર્થ.
$2$. બેઇઝ એટલે પ્રોટોન $(H^+)$ સ્વીકારનાર પદાર્થ.
પ્રશ્નમાં પૂછ્યા મુજબ,જે પદાર્થ અન્ય પદાર્થ પાસેથી પ્રોટોન સ્વીકારે છે,તેને બેઇઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) $Brønsted-Lowry$ સિદ્ધાંત મુજબ, એસિડ એવો પદાર્થ છે જે પ્રોટોન ($H^+$ આયન) નું દાન કરી શકે છે, જ્યારે બેઈઝ એવો પદાર્થ છે જે પ્રોટોન ($H^+$ આયન) નો સ્વીકાર કરી શકે છે.
તેથી, બેઈઝ એ પ્રોટોનગ્રાહી પદાર્થ છે.

(A) જ્યારે હાઈડ્રોજન ક્લોરાઈડ $(HCl)$ વાયુને પાણી $(H_2O)$ માં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તેનું આયનીકરણ થઈને હાઈડ્રોનિયમ આયનો $(H_3O^+)$ અને ક્લોરાઈડ આયનો $(Cl^-)$ બને છે.
પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $HCl + H_2O \rightarrow H_3O^+ + Cl^-$.
આ પ્રક્રિયામાં,$HCl$ એ પ્રોટોન $(H^+)$ નું દાન કરીને બ્રોન્સ્ટેડ-લોરી એસિડ તરીકે વર્તે છે.
પાણી એ $HCl$ પાસેથી પ્રોટોન સ્વીકારીને બ્રોન્સ્ટેડ-લોરી બેઈઝ તરીકે વર્તે છે.

(B) જ્યારે કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ $(CO_2)$ પાણી $(H_2O)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે કાર્બોનિક ઍસિડ $(H_2CO_3)$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ છે: $CO_2 + H_2O \rightarrow H_2CO_3$.
કાર્બોનિક ઍસિડ એ એક નિર્બળ ઍસિડ છે જે કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ પાણીમાં ઓગળવાથી બને છે.

(C) જ્યારે ઍસિડની બેઈઝ સાથે પ્રક્રિયા થાય છે, ત્યારે તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયા થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં ઍસિડ અને બેઈઝ એકબીજાની અસરને નાબૂદ કરીને ક્ષાર અને પાણી ઉત્પન્ન કરે છે.
તેનું સામાન્ય રાસાયણિક સમીકરણ આ મુજબ છે: $\text{ઍસિડ} + \text{બેઈઝ} \rightarrow \text{ક્ષાર} + \text{પાણી}$.

(B) $NaOH$ એટલે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ.
તે એક રાસાયણિક સંયોજન છે જે પાણીમાં સંપૂર્ણપણે આયનીકરણ પામીને હાઇડ્રોક્સાઇડ આયનો $(OH^-)$ મુક્ત કરે છે.
તે જલીય દ્રાવણમાં સંપૂર્ણપણે આયનીકરણ પામતું હોવાથી,તેને પ્રબળ બેઈઝ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) જ્યારે એસિડ ધાતુ કાર્બોનેટ અથવા ધાતુ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે અનુરૂપ ક્ષાર,પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે.
સામાન્ય રાસાયણિક સમીકરણ આ મુજબ છે:
ધાતુ કાર્બોનેટ/હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ + એસિડ $\rightarrow$ ક્ષાર + પાણી + કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$
ઉદાહરણ તરીકે,સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_2CO_3)$ ની હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ સાથેની પ્રક્રિયા:
$Na_2CO_3(s) + 2HCl(aq) \rightarrow 2NaCl(aq) + H_2O(l) + CO_2(g)$
તેથી,મુક્ત થતો વાયુ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છે.

(C) બેઈઝ એવા પદાર્થો છે જે જલીય દ્રાવણમાં વિયોજન પામીને હાઈડ્રોક્સિલ આયનો $(OH^{-})$ મુક્ત કરે છે.
આ $OH^{-}$ આયનો બેઈઝના લાક્ષણિક રાસાયણિક ગુણધર્મો માટે જવાબદાર છે,જેમ કે તેમનો સ્વાદ તૂરો હોવો,સ્પર્શ કરવામાં સાબુ જેવા ચીકણા લાગવા અને એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ક્ષાર અને પાણી બનાવવાની ક્ષમતા (તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા).

(A) બેઈઝ એવા પદાર્થો છે જે પાણીમાં ઓગળીને હાઈડ્રોક્સિલ આયનો $(OH^-)$ મુક્ત કરે છે.
આ $OH^-$ આયનો બેઈઝના વિશિષ્ટ રાસાયણિક ગુણધર્મો માટે જવાબદાર છે,જેમ કે તેમનો સ્વાદ તૂરો હોવો,સ્પર્શમાં સાબુ જેવા લાગવા અને એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ક્ષાર અને પાણી બનાવવાની ક્ષમતા (તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા).
તેનાથી વિપરીત,એસિડ જલીય દ્રાવણમાં હાઈડ્રોનિયમ આયનો $(H_3O^+)$ ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર છે.

(D) જ્યારે લાલ કીડી કરડે છે,ત્યારે તે ત્વચામાં એસિડિક પ્રવાહી દાખલ કરે છે.
આ પ્રવાહીમાં $Formic \ acid$ (જેને $Methanoic \ acid$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $HCOOH$ છે) હોય છે.
આ એસિડ કરડવાની જગ્યાએ બળતરા,દુખાવો અને દાહક સંવેદના પેદા કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) $H_{2}SO_{4}$ એ એક પ્રબળ દ્વિ-બેઝિક એસિડ છે જે જલીય દ્રાવણમાં નીચે મુજબના સમીકરણ અનુસાર સંપૂર્ણપણે આયનીકરણ પામે છે:
$H_{2}SO_{4} \rightarrow 2H^{+} + SO_{4}^{2-}$
કારણ કે $H^{+}$ આયનો પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઇડ્રોનિયમ આયનો $(H_{3}O^{+})$ બનાવે છે,તેથી પ્રક્રિયાને આ રીતે દર્શાવી શકાય:
$H_{2}SO_{4} + 2H_{2}O \rightarrow 2H_{3}O^{+} + SO_{4}^{2-}$
પ્રક્રિયાના તત્વયોગમિતિ (stoichiometry) મુજબ,$1$ મોલ $H_{2}SO_{4}$ એ $2$ મોલ $H_{3}O^{+}$ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,$H_{2}SO_{4}$ ના $1\,M$ દ્રાવણ માટે,$H_{3}O^{+}$ ની સાંદ્રતા $2 \times 1\,M = 2\,M$ થશે.

(B) $H_{2}SO_{4}$ (સલ્ફ્યુરિક એસિડ) ને 'રસાયણોનો રાજા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આનું કારણ એ છે કે તેનો ઉપયોગ ખાતર,રંગો,પિગમેન્ટ્સ,ડિટર્જન્ટ અને વિસ્ફોટકોના ઉત્પાદન સહિત વિવિધ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓમાં મોટા પાયે થાય છે.
તે ઓટોમોબાઈલ્સમાં વપરાતી લેડ-એસિડ બેટરીઓમાં પણ એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે.

(D) $H_{2}O$ (પાણી) એ તટસ્થ ઑક્સાઈડ છે. તે લાલ કે ભૂરા લિટમસ પેપરનો રંગ બદલતું નથી,જે દર્શાવે છે કે તે પ્રકૃતિમાં ન તો ઍસિડિક છે કે ન તો બેઝિક. તે દ્રાવક તરીકે કાર્ય કરે છે અને પરિસ્થિતિ મુજબ ઍસિડ અને બેઝ બંને સાથે પ્રક્રિયા કરી શકે છે,પરંતુ તેને તટસ્થ ઑક્સાઈડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) જ્યારે સલ્ફર ડાયૉક્સાઈડ $(SO_{2})$ પાણી $(H_{2}O)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે સલ્ફ્યુરસ ઍસિડ $(H_{2}SO_{3})$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ: $SO_{2} + H_{2}O \rightarrow H_{2}SO_{3}$ છે.
સલ્ફ્યુરસ ઍસિડ એ પાણીમાં સલ્ફર ડાયૉક્સાઈડના ઓગળવાથી બનતો નિર્બળ ઍસિડ છે.