Salts and their Uses Questions in Gujarati

(B) રાસાયણિક સૂત્ર $CaOCl_2$ એ કેલ્શિયમ ઓક્સિક્લોરાઈડ દર્શાવે છે.
તેનું સામાન્ય નામ બ્લીચિંગ પાવડર છે.
તેનો ઉપયોગ પાણીના શુદ્ધિકરણ માટે અને કાપડ ઉદ્યોગમાં સુતરાઉ અને શણના કાપડને બ્લીચ કરવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે.

(C) કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ,જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $Ca(OH)_2$ છે,તે ક્લોરીન વાયુ $(Cl_2)$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને બ્લીચિંગ પાવડર બનાવે છે,જેને રાસાયણિક રીતે કેલ્શિયમ ઓક્સિક્લોરાઇડ $(CaOCl_2)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે: $Ca(OH)_2 + Cl_2 \rightarrow CaOCl_2 + H_2O$.

(D) વોશિંગ સોડા (ધોવાનો સોડા),જેનું રાસાયણિક નામ સોડિયમ કાર્બોનેટ ડેકાહાઇડ્રેટ $(Na_2CO_3 \cdot 10H_2O)$ છે,તેનો ઉપયોગ કઠિન પાણીને નરમ બનાવવા માટે થાય છે. તે કઠિન પાણીમાં રહેલા કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમના ક્ષારો સાથે પ્રક્રિયા કરીને અદ્રાવ્ય અવક્ષેપ બનાવે છે,જેનાથી પાણીની કઠિનતા દૂર થાય છે.

(N/A) જ્યારે સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ ના દ્રાવણને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનું ઉષ્મીય વિઘટન થઈને સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_2CO_3)$,પાણી $(H_2O)$ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2NaHCO_3(s) \xrightarrow{\Delta} Na_2CO_3(s) + H_2O(l) + CO_2(g) \uparrow$

(N/A) પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ અને પાણી વચ્ચેની પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O + 1\frac{1}{2}H_2O \rightarrow CaSO_4 \cdot 2H_2O$
આ પ્રક્રિયામાં,પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (કેલ્શિયમ સલ્ફેટ હેમિહાઇડ્રેટ) પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને જિપ્સમ (કેલ્શિયમ સલ્ફેટ ડાયહાઇડ્રેટ) બનાવે છે,જે એક સખત ઘન પદાર્થ છે.

(N/A) પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ $(POP)$ ને ભેજ-પ્રતિરોધક પાત્રમાં સંગ્રહિત કરવું જોઈએ કારણ કે તે એક પાવડર જેવો પદાર્થ છે જે વાતાવરણના ભેજ સાથે પ્રક્રિયા કરીને જીપ્સમ તરીકે ઓળખાતો સખત ઘન પદાર્થ બનાવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O + 1\frac{1}{2}H_2O \rightarrow CaSO_4 \cdot 2H_2O$ (જીપ્સમ,એક સખત ઘન પદાર્થ).

(N/A) વોશિંગ સોડા અને બેકિંગ સોડાના બે મહત્વના ઉપયોગો નીચે મુજબ છે:
$(1)$ વોશિંગ સોડા:
$(a)$ તેનો ઉપયોગ કાચ,સાબુ અને કાગળના ઉદ્યોગોમાં થાય છે.
$(b)$ તેનો ઉપયોગ પાણીની કાયમી કઠિનતા દૂર કરવા માટે થાય છે.
$(2)$ બેકિંગ સોડા:
$(a)$ તેનો ઉપયોગ બેકિંગ પાવડર બનાવવા માટે થાય છે. બેકિંગ પાવડર એ બેકિંગ સોડા અને ટાર્ટરિક એસિડ નામના મંદ એસિડનું મિશ્રણ છે. જ્યારે તેને ગરમ કરવામાં આવે અથવા પાણીમાં ભેળવવામાં આવે,ત્યારે તે $CO_{2}$ મુક્ત કરે છે જે બ્રેડ અથવા કેકને પોચી અને ફૂલેલી બનાવે છે.
$(b)$ તેનો ઉપયોગ સોડા-એસિડ અગ્નિશામક યંત્રોમાં થાય છે.

(D) સ્ફટિકીકરણનું પાણી એટલે ક્ષારના એક સૂત્ર એકમમાં હાજર પાણીના અણુઓની નિશ્ચિત સંખ્યા.
$1$. મોરથૂથુ $CuSO_4 \cdot 5H_2O$ છે, જેમાં સ્ફટિકીકરણના $5$ પાણીના અણુઓ હોય છે.
$2$. જીપ્સમ $CaSO_4 \cdot 2H_2O$ છે, જેમાં સ્ફટિકીકરણના $2$ પાણીના અણુઓ હોય છે.
$3$. ધોવાનો સોડા $Na_2CO_3 \cdot 10H_2O$ છે, જેમાં સ્ફટિકીકરણના $10$ પાણીના અણુઓ હોય છે.
$4$. ખાવાનો સોડા $NaHCO_3$ છે, જેમાં સ્ફટિકીકરણનું પાણી હોતું નથી.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_2CO_3)$ એ સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$ અને કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$ વચ્ચેની તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે.
$NaOH$ એ પ્રબળ બેઇઝ છે,જ્યારે $H_2CO_3$ એ નિર્બળ એસિડ છે.
જ્યારે પ્રબળ બેઇઝ નિર્બળ એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે બનતો ક્ષાર સ્વભાવે બેઝિક હોય છે કારણ કે પ્રબળ બેઇઝ ક્ષારના ગુણધર્મો પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.
તેથી,સોડિયમ કાર્બોનેટ એ બેઝિક ક્ષાર છે.

(B) દાંતનું ઇનેમલ કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટનું બનેલું હોય છે,જે માનવ શરીરનો સૌથી સખત પદાર્થ છે.
કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટ એ પ્રબળ બેઝ (કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) અને નિર્બળ એસિડ (ફોસ્ફોરિક એસિડ) વચ્ચેની પ્રતિક્રિયાથી બનતું ક્ષાર છે.
તે પ્રબળ બેઝ અને નિર્બળ એસિડનો ક્ષાર હોવાથી,તેનો રાસાયણિક સ્વભાવ બેઝિક હોય છે.

(B) સામાન્ય મીઠું $(NaCl)$ વિવિધ રસાયણો માટે એક મહત્વપૂર્ણ કાચો માલ છે:
$1$. ધોવાનો સોડા $(Na_2CO_3 \cdot 10H_2O)$ સોલ્વે પ્રક્રિયા દ્વારા $NaCl$ માંથી બનાવવામાં આવે છે.
$2$. બ્લીચિંગ પાવડર $(CaOCl_2)$ સૂકા ફોડેલા ચૂના પર ક્લોરિનની પ્રક્રિયા દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જ્યાં ક્લોરિન બ્રાઈન ($NaCl$ નું દ્રાવણ) ના વિદ્યુતવિભાજન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
$3$. ખાવાનો સોડા $(NaHCO_3)$ $NaCl$, $NH_3$, $H_2O$ અને $CO_2$ માંથી બનાવવામાં આવે છે.
$4$. ફોડેલો ચૂનો $(Ca(OH)_2)$ કળી ચૂના $(CaO)$ માં પાણી ઉમેરીને બનાવવામાં આવે છે, સામાન્ય મીઠામાંથી નહીં.
તેથી, $(i)$, $(ii)$ અને $(iii)$ સાચા છે.

(D) બેકિંગ પાવડર એ સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ અને ટાર્ટરિક એસિડ જેવા મંદ ખાદ્ય એસિડનું મિશ્રણ છે.
જ્યારે બેકિંગ પાવડરને ગરમ કરવામાં આવે છે અથવા પાણી સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે, ત્યારે નીચે મુજબની પ્રક્રિયા થાય છે:
$NaHCO_3 + H^+ \text{ (એસિડમાંથી)} \rightarrow CO_2 + H_2O + \text{એસિડનો સોડિયમ ક્ષાર}$.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થતો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બ્રેડ અથવા કેકને ફૂલવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી તે નરમ અને પોચી બને છે.
ટાર્ટરિક એસિડનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે કારણ કે તે એક નિર્બળ એસિડ છે જે ખોરાકને ખાટો બનાવતું નથી.

(B) ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રિયા એ સોડિયમ ક્લોરાઈડ (બ્રાઈન) ના જલીય દ્રાવણનું વિદ્યુત વિભાજન છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$NaCl$ ના સાંદ્ર જલીય દ્રાવણ (બ્રાઈન) માંથી વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે છે.
આના પરિણામે $NaCl$ નું વિઘટન થઈને સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ $(NaOH)$,ક્લોરિન વાયુ $(Cl_2)$ અને હાઈડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ ઉત્પન્ન થાય છે.
રાસાયણિક સમીકરણ આ મુજબ છે: $2 NaCl (aq) + 2 H_2O (l) \rightarrow 2 NaOH (aq) + Cl_2 (g) + H_2 (g)$.
તેથી,વિકલ્પ $B$ સાચું નિરૂપણ છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસનું સૂત્ર $CaSO_{4} \cdot 1/2 H_{2}O$ $(ii)$ છે।
$(b)$ જીપ્સમનું સૂત્ર $CaSO_{4} \cdot 2H_{2}O$ $(iii)$ છે।
$(c)$ બ્લીચિંગ પાવડરનું સૂત્ર $CaOCl_{2}$ $(iv)$ છે।
$(d)$ ફોડેલો ચૂનો (Slaked Lime) $Ca(OH)_{2}$ $(i)$ છે।
તેથી, સાચો ક્રમ $(a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(iv), (d)-(i)$ છે।

(A) બેકરી ઉત્પાદનોમાં વપરાતું ક્ષાર $A$ એ બેકિંગ સોડા છે,જે સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ છે.
ગરમ કરવા પર,તેનું ઉષ્મીય વિઘટન નીચે મુજબ થાય છે:
$2NaHCO_3 \xrightarrow{\Delta} Na_2CO_3 + H_2O + CO_2 \uparrow$
અહીં,$B$ એ સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_2CO_3)$ છે,જેનો ઉપયોગ પાણીની કાયમી કઠિનતા દૂર કરવા માટે થાય છે.
મુક્ત થતો વાયુ $C$ એ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ છે.
જ્યારે $CO_2$ વાયુને ચૂનાના પાણી $[Ca(OH)_2]$ માંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ બનાવે છે,જે દ્રાવણને દૂધિયું બનાવે છે:
$Ca(OH)_2 + CO_2 \rightarrow CaCO_3 + H_2O$
આમ,$A = NaHCO_3$,$B = Na_2CO_3$,અને $C = CO_2$ છે.

(X=CL_2, Y=CAOCL_2) સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડના ઉત્પાદન માટેની ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રિયામાં,હાઇડ્રોજન વાયુ અને ક્લોરિન વાયુ $(X)$ આડપેદાશ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે.
જ્યારે ક્લોરિન વાયુ $(X)$ ફોડેલા ચૂના (ચૂનાનું પાણી) સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે કેલ્શિયમ ઓક્સિક્લોરાઇડ (બ્લીચિંગ પાવડર) બનાવે છે,જે સંયોજન $Y$ છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$2NaCl(aq) + 2H_2O(l) \rightarrow 2NaOH(aq) + Cl_2(g) + H_2(g)$
અહીં,$X = Cl_2$ (ક્લોરિન વાયુ).
$Ca(OH)_2(s) + Cl_2(g) \rightarrow CaOCl_2(s) + H_2O(l)$
અહીં,$Y = CaOCl_2$ (કેલ્શિયમ ઓક્સિક્લોરાઇડ અથવા બ્લીચિંગ પાવડર).

(N/A) ક્ષાર કયા એસિડ અને બેઇઝમાંથી બને છે તે ઓળખવા માટે, આપણે ધન આયન (બેઇઝમાંથી) અને ઋણ આયન (એસિડમાંથી) તપાસીએ છીએ. પૂર્ણ કરેલ કોષ્ટક નીચે મુજબ છે:

ક્ષારનું નામ	અણુસૂત્ર	બેઇઝ	એસિડ
$(i)$ એમોનિયમ ક્લોરાઇડ	$NH_{4}Cl$	$NH_{4}OH$	$HCl$
$(ii)$ કોપર સલ્ફેટ	$CuSO_{4}$	$Cu(OH)_{2}$	$H_{2}SO_{4}$
$(iii)$ સોડિયમ ક્લોરાઇડ	$NaCl$	$NaOH$	$HCl$
$(iv)$ મેગ્નેશિયમ નાઇટ્રેટ	$Mg(NO_{3})_{2}$	$Mg(OH)_{2}$	$HNO_{3}$
$(v)$ પોટેશિયમ સલ્ફેટ	$K_{2}SO_{4}$	$KOH$	$H_{2}SO_{4}$
$(vi)$ કેલ્શિયમ નાઇટ્રેટ	$Ca(NO_{3})_{2}$	$Ca(OH)_{2}$	$HNO_{3}$

(A-D) બેકિંગ સોડા એ સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ છે. ગરમ કરવા પર,તે વિઘટિત થઈને સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_2CO_3)$ બનાવે છે,જે સ્વાદમાં કડવો હોય છે.
$2NaHCO_3 \xrightarrow{\text{Heat}} Na_2CO_3 + H_2O + CO_2$
$(b)$ બેકિંગ સોડામાં યોગ્ય માત્રામાં હળવો ખાદ્ય એસિડ,જેમ કે ટાર્ટરિક એસિડ ઉમેરીને તેને બેકિંગ પાવડરમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે.
$(c)$ ટાર્ટરિક એસિડની ભૂમિકા ગરમ કરતી વખતે ઉત્પન્ન થતા સોડિયમ કાર્બોનેટને તટસ્થ કરવાની છે. આનાથી કેકનો સ્વાદ કડવો થતો નથી.

(A) વર્ણવેલ પદાર્થ પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ છે. તેનું રાસાયણિક નામ કેલ્શિયમ સલ્ફેટ હેમિહાઇડ્રેટ $(CaSO_4 \cdot \frac{1}{2} H_2O)$ છે.
તે એક નરમ પાવડર છે જે પાણી સાથે મિશ્રિત થતાં કણક બનાવે છે જેને વિવિધ આકારોમાં ઢાળી શકાય છે. જ્યારે તેને ખુલ્લામાં રાખવામાં આવે છે,ત્યારે તે વાતાવરણમાંથી ભેજ શોષી લે છે અને પુનઃજલીયકરણની પ્રક્રિયા દ્વારા જિપ્સમ $(CaSO_4 \cdot 2H_2O)$ બનાવે છે,જે એક સખત ઘન પદાર્થ છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$CaSO_4 \cdot \frac{1}{2} H_2O + 1\frac{1}{2} H_2O \rightarrow CaSO_4 \cdot 2H_2O$
(પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ) + (પાણી) $\rightarrow$ (જિપ્સમ)

(N/A) જ્યારે જલીય કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4 \cdot 5H_2O)$ ને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે સ્ફટિકીકરણના પાણીના પાંચ અણુઓ દૂર થાય છે અને વાદળી રંગના સ્ફટિકો સફેદ રંગના નિર્જળ પાવડરમાં ફેરવાય છે.
જો આપણે આ સફેદ પાવડરમાં ફરીથી પાણી ઉમેરીએ,તો જલીય કોપર સલ્ફેટના પુનઃનિર્માણને કારણે વાદળી રંગ પાછો આવે છે.
રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$CuSO_4 \cdot 5H_2O (s) \xrightarrow{\text{Heat}} CuSO_4 (s) + 5H_2O (g)$
(વાદળી) $\quad \quad \quad \quad \quad \quad \quad \quad$ (સફેદ)

(N/A) જ્યારે જીપ્સમ $(CaSO_4 \cdot 2H_2O)$ ને $373 \, K$ તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે તેના સ્ફટિકીકરણના પાણીના અણુઓનો ત્રણ-ચતુર્થાંશ ભાગ ગુમાવે છે અને પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ $(CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O)$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$CaSO_4 \cdot 2H_2O(s) \xrightarrow{373 \, K} CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O(s) + 1\frac{1}{2}H_2O(g)$

(N/A) જ્યારે ક્લોરીન વાયુને સૂકા ફોડેલા ચૂનામાંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રક્રિયા કરીને બ્લીચિંગ પાવડર (કેલ્શિયમ ઓક્સીક્લોરાઈડ) અને પાણી બનાવે છે.
તેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_2 + Cl_2 \to CaOCl_2 + H_2O$

(N/A) બ્લીચિંગ પાવડર (Chloride of lime) નું રાસાયણિક સૂત્ર $CaOCl_{2}$ છે.
જ્યારે કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડનું રાસાયણિક સૂત્ર $CaCl_{2}$ છે.
રાસાયણિક રીતે,બ્લીચિંગ પાવડરમાં કેલ્શિયમ અને ક્લોરિન સાથે જોડાયેલ એક ઓક્સિજન પરમાણુ હોય છે,જ્યારે કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ એ કેલ્શિયમ અને ક્લોરિનનું એક સાદું ક્ષાર છે.

(N/A) સ્ફટિકીકરણનું પાણી એટલે ક્ષારના એક સૂત્ર એકમમાં હાજર પાણીના અણુઓની નિશ્ચિત સંખ્યા。
ઉદાહરણ તરીકે, જલીય કોપર સલ્ફેટને $CuSO_{4} \cdot 5H_{2}O$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે。
આ સૂત્રમાં, $5H_{2}O$ એ દર્શાવે છે કે કોપર સલ્ફેટના દરેક એક સૂત્ર એકમ દીઠ સ્ફટિકીકરણના પાણી તરીકે પાણીના પાંચ અણુઓ હાજર છે。

(N/A) રાસાયણિક નામ: સોડિયમ કાર્બોનેટ.
રાસાયણિક સૂત્ર: $Na_{2}CO_{3} \cdot 10H_{2}O$.
વોશિંગ સોડાને રાસાયણિક રીતે સોડિયમ કાર્બોનેટ ડેકાહાઇડ્રેટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જેમાં સ્ફટિકીકરણના $10$ પાણીના અણુઓ હોય છે.

(N/A) $(i)$ વોશિંગ સોડામાં પાણીના $10$ સ્ફટિકીકરણના અણુઓ હોય છે $(Na_2CO_3 \cdot 10H_2O)$. પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસમાં પાણીનો $1/2$ અણુ સ્ફટિકીકરણ તરીકે હોય છે $(CaSO_4 \cdot 1/2H_2O)$.
$(ii)$ પાણીના આ અણુઓને સ્ફટિકીકરણનું પાણી (water of crystallisation) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ જ્યારે સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ ને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેનું વિઘટન થઈને સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_2CO_3)$, પાણી $(H_2O)$ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ વાયુ બને છે.
$(ii)$ સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટના ઉષ્મીય વિઘટન માટેનું સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2NaHCO_3(s) \xrightarrow{\Delta} Na_2CO_3(s) + H_2O(l) + CO_2(g)$

(N/A) બ્લીચિંગ પાવડર સૂકા ફોડેલા ચૂના $[Ca(OH)_2]$ પર ક્લોરિન વાયુ $(Cl_2)$ ની પ્રક્રિયા દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_2 + Cl_2 \to CaOCl_2 + H_2O$
બ્લીચિંગ પાવડરમાંથી ક્લોરિનની તીવ્ર ગંધ આવે છે કારણ કે તે વાતાવરણમાં રહેલા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,જેના પરિણામે મુક્ત ક્લોરિન વાયુ મુક્ત થાય છે.

(N/A) બ્લીચિંગ પાવડર સૂકા ફોડેલા ચૂના $[Ca(OH)_{2}]$ પર ક્લોરિન વાયુ $(Cl_{2})$ ની પ્રક્રિયા દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_{2} + Cl_{2} \rightarrow CaOCl_{2} + H_{2}O$
$(i)$ બ્લીચિંગ પાવડર પાણીમાં સંપૂર્ણપણે ઓગળતો નથી કારણ કે તેમાં અમુક માત્રામાં અપ્રતિક્રિયાશીલ ચૂનો $[Ca(OH)_{2}]$ હોય છે,જે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે. આ અપ્રતિક્રિયાશીલ ચૂનાની હાજરીને કારણે,જ્યારે બ્લીચિંગ પાવડરને પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે ત્યારે દ્રાવણ દૂધિયું દેખાય છે અથવા તેમાં અવશેષ બાકી રહે છે.

(N/A) $(i)$ હાઇડ્રેટેડ ક્ષાર એટલે એવો સ્ફટિકમય ક્ષાર કે જેમાં ચોક્કસ સંખ્યામાં પાણીના અણુઓ જોડાયેલા હોય છે,જેને સ્ફટિકીકરણનું પાણી (water of crystallisation) કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ સફેદ રંગના હાઇડ્રેટેડ ક્ષારના બે ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. ધોવાનો સોડા (Washing soda): $Na_{2}CO_{3} \cdot 10H_{2}O$
$2$. જીપ્સમ (Gypsum): $CaSO_{4} \cdot 2H_{2}O$

(N/A) $(i)$ સોડિયમ એસિટેટ $(CH_{3}COONa)$ નીચેની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે:
એસિડ: $CH_{3}COOH$ (એસેટિક એસિડ)
બેઇઝ: $NaOH$ (સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ)
$(ii)$ એમોનિયમ ક્લોરાઇડ $(NH_{4}Cl)$ નીચેની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે:
એસિડ: $HCl$ (હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ)
બેઇઝ: $NH_{4}OH$ (એમોનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ)

(N/A) $Na_{2}CO_{3} \cdot 10H_{2}O$ ને સોડિયમ કાર્બોનેટ ડેકાહાઇડ્રેટ (વોશિંગ સોડા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Na_{2}CO_{3}$ ને નિર્જળ સોડિયમ કાર્બોનેટ (સોડા એશ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$10H_{2}O$ એ સ્ફટિકીકરણનું પાણી દર્શાવે છે.
$10H_{2}O$ નું મહત્વ: તે ક્ષારના એક સૂત્ર એકમમાં હાજર પાણીના અણુઓની નિશ્ચિત સંખ્યા છે. તે ક્ષારના વિશિષ્ટ સ્ફટિકીય આકાર અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં રંગ માટે જવાબદાર છે.
આ પાણીના અણુઓ માટે વપરાતો શબ્દ 'સ્ફટિકીકરણનું પાણી' (water of crystallisation) છે.

(N/A) આ પદાર્થ કોપર સલ્ફેટ પેન્ટાહાઇડ્રેટ છે, જેનું સૂત્ર $CuSO_{4} \cdot 5H_{2}O$ છે。
જ્યારે તેને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે વાદળી રંગના જલીય કોપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો તેમના સ્ફટિકીકરણના પાણીને ગુમાવે છે અને સફેદ નિર્જળ કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_{4})$ માં ફેરવાય છે。
આ એક પ્રતિવર્તી ભૌતિક ફેરફાર છે. ઠંડુ પાડતા, નિર્જળ ક્ષાર વાતાવરણમાંથી અથવા કસનળીમાં રહેલી પાણીની વરાળમાંથી ભેજ શોષી લે છે અને તેના સ્ફટિકીકરણનું પાણી પાછું મેળવે છે, જેનાથી તે ફરીથી તેના મૂળ વાદળી રંગમાં આવી જાય છે。

(A) $X$ એ સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ છે.
$Y$ એ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ છે.
$Z$ એ સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_2CO_3)$ છે.
જ્યારે $NaHCO_3$ ને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેનું વિઘટન થઈને સોડિયમ કાર્બોનેટ, પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બને છે:
$2NaHCO_3(s) \xrightarrow{\text{Heat}} Na_2CO_3(s) + H_2O(l) + CO_2(g)$
જ્યારે $CO_2$ ને ચૂનાના પાણી $[Ca(OH)_2]$ માંથી પસાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ બનાવે છે, જે દ્રાવણને દૂધિયું બનાવે છે:
$Ca(OH)_2(aq) + CO_2(g) \rightarrow CaCO_3(s) + H_2O(l)$

(N/A) $(i)$ સોડા એશ: નિર્જળ સોડિયમ કાર્બોનેટ; $Na_{2}CO_{3}$
$(ii)$ બ્લુ વિટ્રિઓલ: કોપર$(II)$ સલ્ફેટ પેન્ટાહાઇડ્રેટ; $CuSO_{4} \cdot 5H_{2}O$
$(iii)$ બેકિંગ સોડા: સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ; $NaHCO_{3}$

(N/A) $(i)$ ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રિયામાં મળતી નીપજો ક્લોરિન વાયુ $(Cl_2)$,હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ અને સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$ નું દ્રાવણ છે.
$(ii)$ એનોડ પર ક્લોરિન વાયુ $(Cl_2)$ મુક્ત થાય છે અને કેથોડ પર હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ મુક્ત થાય છે.
$(iii)$ આ પ્રક્રિયામાં કાચા માલ તરીકે બ્રાઇન (brine) નો ઉપયોગ થાય છે,જે સોડિયમ ક્લોરાઇડ $(NaCl)$ નું જલીય દ્રાવણ છે.

(N/A) $(i)$ સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_{2}CO_{3})$
(ii) સોડિયમ સલ્ફેટ $(Na_{2}SO_{4})$

(N/A) જલીય કોપર સલ્ફેટનું રાસાયણિક સૂત્ર $CuSO_4 \cdot 5H_2O$ (મોરથૂથુ) છે અને નિર્જળ કોપર સલ્ફેટનું સૂત્ર $CuSO_4$ (સફેદ) છે.
પ્રવૃત્તિ: એક સૂકી કસનળીમાં થોડા કોપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો લો અને તેને ગરમ કરો. સ્ફટિકોનો વાદળી રંગ દૂર થાય છે અને સ્ફટિકીકરણના પાણીના અણુઓ દૂર થવાને કારણે પદાર્થ સફેદ બની જાય છે. જો આપણે આ નિર્જળ કોપર સલ્ફેટમાં પાણીના થોડા ટીપાં ઉમેરીએ,તો તેનો વાદળી રંગ પાછો આવે છે.
$(b)$ પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ: કેલ્શિયમ સલ્ફેટ હેમિહાઇડ્રેટ,$CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O$.
જીપ્સમ: કેલ્શિયમ સલ્ફેટ ડાયહાઇડ્રેટ,$CaSO_4 \cdot 2H_2O$.

(N/A) $(i) \text{ } CaOCl_2(s) + CO_2(g) \to CaCO_3(s) + Cl_2(g)$
$(ii) \text{ } CuSO_4 \cdot 5H_2O(s) \xrightarrow{\text{Heat}} CuSO_4(s) + 5H_2O(g)$
$(iii) \text{ } Ca(OH)_2(s) + Cl_2(g) \to CaOCl_2(s) + H_2O(l)$
સમજૂતી:
$(i)$ બ્લીચિંગ પાવડર હવામાંના કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ અને ક્લોરિન વાયુ બનાવે છે.
$(ii)$ કોપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો ગરમ કરવાથી તે પાણીના અણુઓ ગુમાવે છે અને નિર્જળ સફેદ કોપર સલ્ફેટમાં ફેરવાય છે.
$(iii)$ જ્યારે ક્લોરિન વાયુને સૂકા ફોડેલા ચૂના $(Ca(OH)_2)$ માંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે બ્લીચિંગ પાવડર $(CaOCl_2)$ બને છે.

(A) : જલીય કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4 \cdot 5H_2O)$
$B$: સ્ફટિકીકરણનું પાણી $(H_2O)$
$C$: નિર્જળ કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$
$D$: પાણી $(H_2O)$
$(b)$ રાસાયણિક સમીકરણો નીચે મુજબ છે:
$CuSO_4 \cdot 5H_2O (s) \xrightarrow{\text{Heat}} CuSO_4 (s) + 5H_2O (g)$
(વાદળી) (સફેદ)
$CuSO_4 (s) + 5H_2O (l) \rightarrow CuSO_4 \cdot 5H_2O (s)$
(સફેદ) (વાદળી)
$(c)$ આ ગુણધર્મ દર્શાવતો અન્ય એક ક્ષાર ફેરસ સલ્ફેટ $(FeSO_4 \cdot 7H_2O)$ છે,જે લીલા રંગનો હોય છે અને ગરમ કરવાથી સ્ફટિકીકરણના પાણીના અણુઓ ગુમાવીને સફેદ બને છે.

(N/A) રાસાયણિક નામ: સોડિયમ કાર્બોનેટ ડેકાહાઇડ્રેટ.
સૂત્ર: $Na_{2}CO_{3} \cdot 10H_{2}O$
$(b)$ તે સોલ્વે પ્રક્રિયા દ્વારા મેળવવામાં આવે છે:
$NaCl + H_{2}O + CO_{2} + NH_{3} \rightarrow NH_{4}Cl + NaHCO_{3}$
$2NaHCO_{3} \xrightarrow{\Delta} Na_{2}CO_{3} + CO_{2} \uparrow + H_{2}O$
$Na_{2}CO_{3} + 10H_{2}O \rightarrow Na_{2}CO_{3} \cdot 10H_{2}O$
$(c)$ તેને બેઝિક ક્ષાર કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે પ્રબળ બેઇઝ $(NaOH)$ અને નિર્બળ એસિડ $(H_{2}CO_{3})$ નો ક્ષાર છે,જે તેના જલીય દ્રાવણને આલ્કલાઇન (બેઝિક) બનાવે છે.
ઉપયોગ: તેનો ઉપયોગ પાણીની કાયમી કઠિનતા દૂર કરવા માટે થાય છે.

(N/A) પ્રક્રિયક: $CaSO_4 \cdot 2H_2O$ ને જીપ્સમ (Gypsum) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
નીપજ: $CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O$ ને પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ $(POP)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ઉપયોગ: તેનો ઉપયોગ ડોક્ટરો દ્વારા અસ્થિભંગ (fractured) થયેલા હાડકાંને યોગ્ય સ્થિતિમાં રાખવા માટે પ્લાસ્ટર તરીકે અથવા રમકડાં,સુશોભનની વસ્તુઓ અને સપાટીને લીસી બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે.

(N/A) ક્ષારની પ્રકૃતિ તે કયા એસિડ અને બેઇઝમાંથી બનેલો છે તેની પ્રબળતા પર આધાર રાખે છે. પ્રબળ બેઇઝ અને નિર્બળ એસિડનો ક્ષાર બેઝિક હોય છે,જ્યારે પ્રબળ એસિડ અને નિર્બળ બેઇઝનો ક્ષાર એસિડિક હોય છે.

ક્ષાર	એસિડ	બેઇઝ	પ્રકૃતિ
$(i)$ સોડિયમ એસિટેટ	એસિટિક એસિડ $(CH_3COOH)$	સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$	બેઝિક
$(ii)$ એમોનિયમ સલ્ફેટ	સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$	એમોનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NH_4OH)$	એસિડિક

ક્ષાર એ એસિડ અને બેઇઝ વચ્ચેની તટસ્થીકરણ પ્રતિક્રિયા દ્વારા બને છે. ક્ષારનો ધન આયન બેઇઝમાંથી અને ઋણ આયન એસિડમાંથી આવે છે.

ક્ષાર	એસિડ અને બેઇઝ
$(i)$ $Na_{2}SO_{4}$	એસિડ: $H_{2}SO_{4}$,બેઇઝ: $NaOH$
$(ii)$ $NH_{4}Cl$	એસિડ: $HCl$,બેઇઝ: $NH_{4}OH$
$(iii)$ $KNO_{3}$	એસિડ: $HNO_{3}$,બેઇઝ: $KOH$
$(iv)$ $NaCl$	એસિડ: $HCl$,બેઇઝ: $NaOH$

(N/A) બેકિંગ સોડા સ્વભાવે બેઝિક છે,તેથી તે કીડીના ડંખ દ્વારા શરીરમાં દાખલ થયેલા ફોર્મિક એસિડની અસરને તટસ્થ કરે છે.
$(b)$ બેકિંગ પાવડરમાં રહેલા ટાર્ટરિક એસિડ સાથે બેકિંગ સોડા $(NaHCO_{3})$ ગરમ કરવાથી અથવા પાણીમાં મિશ્ર કરવાથી પ્રક્રિયા કરે છે અને $CO_{2}$ વાયુ મુક્ત કરે છે. આ $CO_{2}$ વાયુ કણકમાં ફસાઈ જાય છે,જેનાથી બ્રેડ કે કેક નરમ અને પોચી બને છે.
$(c)$ બેકિંગ સોડા એસિડ (જેમ કે $H_{2}SO_{4}$) સાથે પ્રક્રિયા કરીને મોટા પ્રમાણમાં $CO_{2}$ વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે,જે ઓક્સિજનનો પુરવઠો કાપી નાખે છે અને આગને ઓલવે છે.

(N/A) બ્લીચિંગ પાવડરનું રાસાયણિક સૂત્ર $CaOCl_{2}$ છે.
બ્લીચિંગ પાવડર સૂકા ફોડેલા ચૂના $[Ca(OH)_{2}]$ પર ક્લોરિન વાયુની પ્રક્રિયા દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_{2} + Cl_{2} \longrightarrow CaOCl_{2} + H_{2}O$
પીવાના પાણીમાં,તેનો ઉપયોગ જંતુનાશક તરીકે થાય છે જેથી તેમાં રહેલા જંતુઓ અને બેક્ટેરિયાનો નાશ કરી શકાય અને પાણીને પીવાલાયક બનાવી શકાય.

(B) કાચ, સાબુ અને કાગળના ઉદ્યોગોમાં વપરાતું રાસાયણિક સંયોજન સોડિયમ કાર્બોનેટ છે, જેને સામાન્ય રીતે વોશિંગ સોડા $(Na_2CO_3 \cdot 10H_2O)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે કાચ, સાબુ અને કાગળના ઉદ્યોગોમાં વ્યાપકપણે વપરાય છે કારણ કે તે પ્રબળ બેઝ અને સફાઈકારક તરીકે કામ કરે છે.
બેકિંગ સોડા $(NaHCO_3)$ મુખ્યત્વે રસોઈમાં અને એન્ટાસિડ તરીકે વપરાય છે.
લાઈમ વોટર $(Ca(OH)_2)$ નો ઉપયોગ પ્રયોગશાળામાં અને દીવાલ ધોળવા માટે થાય છે.
બ્લીચિંગ પાવડર $(CaOCl_2)$ નો ઉપયોગ પાણીના શુદ્ધિકરણ અને કાપડને બ્લીચ કરવા માટે થાય છે.

(C) જીપ્સમ એ કુદરતી રીતે મળી આવતું ખનિજ છે જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $CaSO_4 \cdot 2H_2O$ (કેલ્શિયમ સલ્ફેટ ડાયહાઇડ્રેટ) છે.
પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ જીપ્સમને $373 \ K$ $(100^{\circ}C)$ તાપમાને ગરમ કરવાથી મળે છે,જેના કારણે તે પાણીના અણુઓ ગુમાવે છે અને કેલ્શિયમ સલ્ફેટ હેમિહાઇડ્રેટ બને છે,જેનું સૂત્ર $CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O$ છે.

(D) બ્લીચિંગ પાવડર,જેનું રાસાયણિક નામ કેલ્શિયમ ઓક્સિક્લોરાઈડ $(CaOCl_2)$ છે,તેનો ઉપયોગ ઘણા રાસાયણિક ઉદ્યોગોમાં ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે થાય છે.
તે એક પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે જ્યારે તે પાણી અથવા મંદ એસિડ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે ત્યારે તે નવજાત ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે.
આ ગુણધર્મને કારણે તે કાપડ ઉદ્યોગમાં સુતરાઉ અને શણના કાપડને બ્લીચ કરવા માટે,કાગળની ફેક્ટરીઓમાં લાકડાના માવાને બ્લીચ કરવા માટે અને પીવાના પાણીના શુદ્ધિકરણ માટે ઉપયોગી છે.

(C) પાણીની કાયમી કઠિનતા કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમના ક્લોરાઈડ અને સલ્ફેટ ક્ષારોની હાજરીને કારણે હોય છે.
સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_{2}CO_{3})$,જેને સામાન્ય રીતે વોશિંગ સોડા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તેનો ઉપયોગ આ કાયમી કઠિનતા દૂર કરવા માટે થાય છે.
તે કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ આયનો સાથે પ્રક્રિયા કરીને અદ્રાવ્ય કાર્બોનેટ બનાવે છે,જેને ગાળણ દ્વારા દૂર કરી શકાય છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $Ca^{2+} + CO_{3}^{2-} \rightarrow CaCO_{3} \downarrow$ અને $Mg^{2+} + CO_{3}^{2-} \rightarrow MgCO_{3} \downarrow$.
તેથી,$Na_{2}CO_{3}$ એ સાચો જવાબ છે.