Modes of Asexual Reproduction Questions in Gujarati

(N/A) $DNA$ (ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ) એ કોષના કોષકેન્દ્રમાં આવેલા રંગસૂત્રોમાં જોવા મળતું આનુવંશિક દ્રવ્ય છે.
$DNA$ પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે જરૂરી માહિતી ધરાવે છે અને દરેક ચોક્કસ પ્રકારનું પ્રોટીન શરીરની ચોક્કસ રચના માટે જવાબદાર હોય છે.
આમ,$DNA$ અણુ વ્યક્તિના શરીરની રચના નક્કી કરે છે.
પ્રજનન દરમિયાન,$DNA$ ની નકલ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે આનુવંશિક માહિતી માતા-પિતામાંથી સંતતિમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે,જે જાતિની સાતત્યતા જાળવી રાખે છે અને ખાતરી કરે છે કે સંતતિ તેમના માતા-પિતા જેવી દેખાય છે.

(N/A) દ્વિભાજનમાં,એક પિતૃ કોષ બે સમાન બાળ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે. તેના ઉદાહરણોમાં અમીબા અને બેક્ટેરિયાનો સમાવેશ થાય છે. આ આકૃતિ $(i)$ માં દર્શાવેલ છે.
બહુભાજનમાં,એક પિતૃ કોષ એકસાથે ઘણા બાળ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે. તેનું ઉદાહરણ પ્લાઝમોડિયમ છે. આ આકૃતિ $(ii)$ માં દર્શાવેલ છે.

(D) બીજાણુ નિર્માણ દ્વારા પ્રજનન કરવાથી સજીવને ઘણા ફાયદા થાય છે:
$1$. વધુ પ્રજનન ક્ષમતા: એક જ બીજાણુધાનીમાં મોટી સંખ્યામાં બીજાણુઓ ઉત્પન્ન થાય છે,જે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની શક્યતા વધારે છે.
$2$. કાર્યક્ષમ ફેલાવો: બીજાણુઓ વજનમાં હલકા હોવાથી હવા દ્વારા દૂરના સ્થળોએ સરળતાથી પહોંચી શકે છે,જે સજીવને નવા વિસ્તારોમાં વસવાટ કરવામાં મદદ કરે છે અને પિતૃના નિવાસસ્થાનમાં સંસાધનો માટેની સ્પર્ધા ઘટાડે છે.
$3$. પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં અસ્તિત્વ: બીજાણુઓ જાડી અને મજબૂત દીવાલ દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે જે તેમને નિર્જલીકરણ (dehydration) અને નુકસાનથી બચાવે છે,જેથી પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં પણ સજીવ જીવંત રહી શકે છે અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિ આવતા તે ફરીથી વિકાસ પામે છે.

(N/A) $Hydra$ અને $Planaria$ જેવા સરળ સજીવો પુનઃજનનની પ્રક્રિયા દ્વારા નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરવામાં સક્ષમ છે.
પુનઃજનનની પ્રક્રિયામાં શરીરના ભાગોમાંથી નવા સજીવોનું નિર્માણ થાય છે.
સરળ સજીવો પ્રજનનની આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકે છે કારણ કે તેમનું આખું શરીર સમાન પ્રકારના કોષોનું બનેલું હોય છે,જેમાં શરીરના કોઈપણ ભાગમાંથી વૃદ્ધિ અને વિકાસ દ્વારા નવો સજીવ બની શકે છે.
જોકે,જટિલ સજીવોમાં અંગ-તંત્ર સ્તરનું આયોજન હોય છે.
તેમના શરીરની તમામ અંગ-પ્રણાલીઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલા એકમ તરીકે કામ કરે છે.
તેઓ ત્વચા,સ્નાયુઓ,રક્ત જેવા ખોવાયેલા શરીરના ભાગોને પુનઃજીવિત કરી શકે છે,પરંતુ તેઓ પુનઃજનન દ્વારા નવા સજીવોને જન્મ આપી શકતા નથી કારણ કે તેમના વિશિષ્ટ કોષો શરીરના ટુકડામાંથી આખા સજીવનું નિર્માણ કરવા માટે સક્ષમ હોતા નથી.

(N/A) વાનસ્પતિક પ્રજનન નીચેના કારણોસર કરવામાં આવે છે:
$1$. તે પ્રજનનની વધુ ઝડપી અને સરળ પદ્ધતિ છે.
$2$. તે એવા વિસ્તારોમાં છોડને ઉગાડવામાં મદદ કરે છે જ્યાં બીજનું અંકુરણ નિષ્ફળ જાય છે.
$3$. તે એવા છોડના પ્રસાર માટે ઉપયોગી છે જે સક્ષમ બીજ ઉત્પન્ન કરતા નથી અથવા ખૂબ ઓછા બીજ ઉત્પન્ન કરે છે.
$4$. તે ટૂંકા ગાળામાં મોટી સંખ્યામાં છોડ ઉત્પન્ન કરવાની કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ છે.
$5$. ઉદાહરણ તરીકે,બટાકાનું કંદ (Tuber) અને આદુનું પ્રકાંડ (Rhizome).

(A) અલિંગી પ્રજનન એ પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જ પિતૃ સજીવ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે।
ઈસ્ટ $(Saccharomyces cerevisiae)$ માં, અલિંગી પ્રજનન કલિકાસર્જન (budding) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે।
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન, પિતૃ કોષમાંથી એક નાની કલિકા બહાર આવે છે, જે અંતે અલગ થઈને નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે।
તેની સામે, અમીબા દ્વિભાજન દ્વારા, પ્લાઝમોડિયમ બહુભાજન દ્વારા અને લેશમેનિયા દ્વિભાજન દ્વારા પ્રજનન કરે છે।

(N/A) એકકોષી સજીવોમાં,પ્રજનન સમગ્ર કોષના વિભાજન દ્વારા થાય છે. એકકોષી સજીવોમાં પ્રજનનની પદ્ધતિઓમાં ભાજન,કલિકાસર્જન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
બહુકોષી સજીવોમાં,વિશિષ્ટ પ્રજનન અંગો હાજર હોય છે. તેથી,તેઓ વાનસ્પતિક પ્રજનન,બીજાણુ નિર્માણ અને લિંગી પ્રજનન જેવી જટિલ પ્રજનન પદ્ધતિઓ દ્વારા પ્રજનન કરી શકે છે.
મનુષ્યો અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ જેવા જટિલ બહુકોષી સજીવોમાં,લિંગી પ્રજનન એ પ્રજનનની મુખ્ય પદ્ધતિ છે.

(A) અલિંગી પ્રજનન એ પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જ પિતૃ સજીવ જન્યુઓના જોડાણ વગર સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે.
$(i)$ કેળ વાનસ્પતિક પ્રજનન (અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$(ii)$ કૂતરો લિંગી પ્રજનન કરે છે.
$(iii)$ યીસ્ટ કલિકાસર્જન દ્વારા અલિંગી પ્રજનન કરે છે.
$(iv)$ અમીબા દ્વિભાજન દ્વારા અલિંગી પ્રજનન કરે છે.
તેથી,સજીવો $(i), (iii)$ અને $(iv)$ અલિંગી પદ્ધતિ દ્વારા પ્રજનન કરે છે.

(D) અલિંગી પ્રજનનમાં માત્ર એક જ પિતૃ સામેલ હોય છે $(i)$.
કારણ કે તેમાં માત્ર એક જ પિતૃ હોય છે,તેથી જન્યુઓનું જોડાણ થતું નથી $(ii)$,જે બે અલગ-અલગ સ્ત્રોતોમાંથી આનુવંશિક દ્રવ્યના મિશ્રણને અટકાવે છે.
પરિણામે,ઉત્પન્ન થયેલી સંતતિ આનુવંશિક રીતે પિતૃ જેવી જ અને એકબીજાને સમાન હોય છે,જેને ઘણીવાર ક્લોન (clones) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
વિધાન $(iii)$ અને $(iv)$ સંતતિની આનુવંશિક સમાનતા સાથે સંબંધિત નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(i)$ અને $(ii)$ છે.

(C) $Amoeba$ દ્વિભાજન દ્વારા,$Spirogyra$ અવખંડન દ્વારા અને $Yeast$ કલિકાસર્જન દ્વારા પ્રજનન કરે છે. આ તમામ પદ્ધતિઓ અલિંગી પ્રજનનના પ્રકારો છે. તેથી,આ સજીવોમાં સામાન્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તેઓ બધા અલિંગી પ્રજનન કરે છે.

(A) $Spirogyra$ એ તંતુમય લીલી લીલ છે. જ્યારે તે પરિપક્વ થાય છે,ત્યારે તેનું શરીર નાના ટુકડાઓ અથવા ખંડોમાં વિભાજિત થાય છે. દરેક ખંડ એક નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે. અલિંગી પ્રજનનની આ પદ્ધતિને ખંડન (Fragmentation) કહેવામાં આવે છે.

(A) $Plasmodium$ માં,સજીવ બહુભાજન (multiple fission) તરીકે ઓળખાતી પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,પિતૃ કોષ એકસાથે અનેક બાળ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે.
આ અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે જેમાં કોષકેન્દ્ર વારંવાર વિભાજિત થાય છે,ત્યારબાદ કોષરસનું વિભાજન થાય છે,જેના પરિણામે અસંખ્ય બાળ સજીવોનું નિર્માણ થાય છે.

(D) $Rhizopus$ એ એક સામાન્ય બ્રેડ મોલ્ડ છે જે બીજાણુ નિર્માણ દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
તેમાં ઝીણી,દોરી જેવી,નળાકાર રચનાઓનું જાળું હોય છે જેને $hyphae$ (કવકતંતુઓ) કહેવામાં આવે છે.
આમાંથી કેટલાક $hyphae$ ઊર્ધ્વ દિશામાં વૃદ્ધિ પામે છે અને તેમની ટોચ પર ફૂલેલી,ગાંઠ જેવી રચનાઓ વિકસાવે છે જેને $sporangia$ (બીજાણુધાની) કહેવાય છે.
આ $sporangia$ માં બીજાણુઓ હોય છે,જે મુક્ત થયા પછી અંકુરિત થઈને નવા સજીવો બનાવે છે.

(A) વાનસ્પતિક પ્રજનન એ વનસ્પતિઓમાં થતા અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે,જેમાં પિતૃ વનસ્પતિના વાનસ્પતિક ભાગોમાંથી નવા છોડનું નિર્માણ થાય છે.
આ વાનસ્પતિક ભાગોમાં પ્રકાંડ,મૂળ અને પર્ણનો સમાવેશ થાય છે.
પુષ્પ,ફળ અને બીજ લિંગી પ્રજનન સાથે સંકળાયેલા છે,વાનસ્પતિક પ્રજનન સાથે નહીં.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) બ્રેડ મોલ્ડ (Rhizopus) બીજાણુ નિર્માણ દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$(i)$ મોટી સંખ્યામાં બીજાણુઓનું ઉત્પાદન ફૂગને વ્યાપકપણે ફેલાવવાની અને યોગ્ય સપાટી પર ઉતરવાની સંભાવના વધારે છે.
$(ii)$ બ્રેડ ફૂગના વિકાસ માટે આદર્શ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે કારણ કે તેમાં ભેજ અને પોષક તત્વો (કાર્બોદિત) હોય છે જે ફૂગના વિકાસ માટે જરૂરી છે.
$(iii)$ અને $(iv)$ એ ફૂગની રચનાત્મક લાક્ષણિકતાઓ છે,પરંતુ તે પ્રજનન વ્યૂહરચના (બીજાણુઓ) અને પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ (ભેજ/પોષક તત્વો) ની તુલનામાં બ્રેડની સપાટી પર 'ઝડપી ફેલાવા' માટે જવાબદાર પ્રાથમિક પરિબળો નથી.
તેથી,સાચા પરિબળો $(i)$ અને $(ii)$ છે.

(B) હા,એકકોષી સજીવોમાં કોષ વિભાજનને પ્રજનનનો એક પ્રકાર ગણી શકાય છે.
આનું કારણ એ છે કે,બેક્ટેરિયા અથવા અમીબા જેવા એકકોષી સજીવોમાં,કોષ વિભાજન (જેમ કે દ્વિભાજન) સીધું જ બે કે તેથી વધુ બાળ કોષોના નિર્માણમાં પરિણમે છે.
આ બાળ કોષો સ્વતંત્ર સજીવો હોવાથી,કોષ વિભાજનની પ્રક્રિયા અસરકારક રીતે સજીવની વસ્તીમાં વધારો કરે છે,જે પ્રજનનની વ્યાખ્યા છે.

(N/A) ક્લોન એટલે એવા સજીવો જે તેમના પિતૃ સાથે આનુવંશિક અને બાહ્યાકાર રીતે સમાન હોય છે.
અલિંગી પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થતી સંતતિ નોંધપાત્ર સમાનતા દર્શાવે છે કારણ કે તેઓ જન્યુઓના જોડાણ વગર એક જ પિતૃમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
અલિંગી પ્રજનનમાં માત્ર સમભાજન (mitotic cell division) થતું હોવાથી,સંતતિને પિતૃના $DNA$ ની આબેહૂબ નકલો મળે છે,જેના પરિણામે આનુવંશિક સમાનતા જોવા મળે છે.

(N/A) ભેજ એ ફૂગના કવકતંતુઓ (hyphae) ની વૃદ્ધિ માટે એક આવશ્યક પરિબળ છે. બ્રેડની ભીની સ્લાઈસ બ્રેડ મોલ્ડને વિકસવા માટે જરૂરી ભેજ અને પોષક તત્વો બંને પૂરા પાડે છે. તેની સામે,બ્રેડની સૂકી સ્લાઈસ પોષક તત્વો તો આપે છે,પરંતુ તેમાં બીજાણુઓના અંકુરણ અને કવકતંતુઓની વૃદ્ધિ માટે જરૂરી ભેજનો અભાવ હોય છે,તેથી ત્યાં ફૂગ ઉગી શકતી નથી.

(N/A) હા,ઊભી રીતે બે ભાગમાં કાપેલું પ્લેનેરિયા બે સંપૂર્ણ સજીવોમાં પુનઃજનન પામી શકે છે. આ વિશિષ્ટ કોષોની હાજરીને કારણે શક્ય છે જે વિભાજન પામીને મોટી સંખ્યામાં કોષો બનાવે છે,જે પછી વિવિધ કોષ પ્રકારો અને પેશીઓમાં પરિવર્તિત થાય છે. આપેલી આકૃતિઓમાં,$D$ અને $E$ માં છાયાંકિત ભાગો એ નવા પુનઃજનિત થયેલા ભાગો દર્શાવે છે જે ખૂટતા ભાગોને બદલવા માટે વિકસ્યા છે.

(N/A) કલિકાસર્જન,અવખંડન અને પુનઃસર્જનને અલિંગી પ્રજનનના પ્રકારો માનવામાં આવે છે કારણ કે આ તમામ પ્રક્રિયાઓમાં માત્ર એક જ પિતૃનો સમાવેશ થાય છે અને પ્રજનનમાં જન્યુઓ (gametes) ની જરૂર પડતી નથી.
પ્લેનેરિયામાં પુનઃસર્જન:
$1$. જો પ્લેનેરિયા આકસ્મિક રીતે કેટલાક ટુકડાઓમાં કપાઈ જાય,તો દરેક ટુકડામાં વિશિષ્ટ કોષો હોય છે જે વિભાજન પામીને મોટી સંખ્યામાં કોષો બનાવે છે.
$2$. કોષોના આ સમૂહમાંથી,વિવિધ કોષો ફેરફારોમાંથી પસાર થઈને વિવિધ પ્રકારના કોષો અને પેશીઓ બનાવે છે.
$3$. આ ફેરફારો એક વ્યવસ્થિત ક્રમમાં થાય છે જેને વિકાસ કહેવામાં આવે છે.
$4$. અંતે,આ ટુકડાઓ સંપૂર્ણ નવા સજીવોમાં વિકસે છે.
[Image: $1087-$s49]

(N/A) પુનર્જનન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સજીવ તેના ખોવાયેલા અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત શરીરના ભાગોને ફરીથી ઉગાડી શકે છે. $Planaria$ (પ્લેનેરિયા),$Hydra$ (હાઈડ્રા) અને $Earthworm$ (અળસિયું) જેવા સરળ સજીવો તેમના શરીરના નાના ટુકડામાંથી આખું શરીર ફરીથી બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેથી,આમાંથી કોઈપણ બે,જેમ કે $Planaria$ અને $Hydra$,સાચા ઉદાહરણો છે.

(D) વાનસ્પતિક પ્રજનન એ વનસ્પતિઓમાં પ્રજનનની એક અલિંગી પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિનો એક મહત્વનો ફાયદો એ છે કે તેનો ઉપયોગ એવા છોડ ઉગાડવા માટે થઈ શકે છે જે બીજ ઉત્પન્ન કરતા નથી (દા.ત.,કેળ,ચમેલી) અથવા અક્ષમ બીજ ઉત્પન્ન કરે છે. વધુમાં,તે આનુવંશિક રીતે સમાન સંતતિનું ઉત્પાદન સુનિશ્ચિત કરે છે,જે પિતૃ છોડના ઇચ્છિત લક્ષણોને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

(C) પુનર્જનન પામતા કોષોને પુનર્જનન કોષો (regenerative cells) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ વિશિષ્ટ કોષો છે જે ગુણન (proliferate) પામવાની અને ગુમાવેલા અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત શરીરના ભાગોને બદલવા માટે મોટી સંખ્યામાં કોષો બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

(N/A) પુનઃજનન એ એક પ્રક્રિયા છે જે સ્ટેમ સેલ્સ અથવા અવિભેદિત કોષો તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ કોષોની હાજરી પર આધાર રાખે છે.
આ કોષોમાં ગુણન પામવાની અને ગુમાવેલા અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત પેશીઓને બદલવા માટે વિવિધ કોષ પ્રકારોમાં વિભેદિત થવાની ક્ષમતા હોય છે.
જટિલ સજીવોમાં,શરીરનું આયોજન અત્યંત વિશિષ્ટ અને વિભેદિત હોય છે,જેનો અર્થ છે કે કોષોએ તેમની અવિભેદિત અવસ્થામાં પાછા ફરવાની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી છે.
તેથી,માત્ર સરળ શરીર આયોજન ધરાવતા અને આ વિશિષ્ટ પુનઃજનન કોષો ધરાવતા સજીવો જ પુનઃજનનની ઘટના દર્શાવી શકે છે.

(B) બીજાણુઓ એક જાડી અને પ્રતિરોધક કોષદીવાલ દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે,જે તેમને અતિશય ગરમી અથવા પાણીની અછત જેવી પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.
વધુમાં,બીજાણુઓ મોટી સંખ્યામાં ઉત્પન્ન થાય છે અને વજનમાં ખૂબ જ હલકા હોય છે,જે પવન,પાણી અથવા પ્રાણીઓ દ્વારા તેમના લાંબા અંતર સુધી સરળતાથી ફેલાવાને સુવિધા આપે છે.

(N/A) $Amoeba$ માં દ્વિભાજન થાય છે,જેમાં પિતૃ કોષ બે સંતતિ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે. $Plasmodium$ માં બહુભાજન થાય છે,જેમાં પિતૃ કોષ એકસાથે ઘણા બધા સંતતિ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે.
$(b)$ દ્વિભાજનમાં,એકકોષી સજીવ બે સંતતિ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે. અવખંડનમાં,બહુકોષી સજીવનું શરીર બે કે તેથી વધુ ટુકડાઓમાં તૂટી જાય છે અને દરેક ટુકડો નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે.

(N/A) $DNA$ અથવા જનીન દ્રવ્યની નકલો બનાવવા માટે,કોષો જૈવરાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરે છે.
આ જૈવરાસાયણિક પ્રક્રિયાઓના પરિણામે $DNA$ નું પ્રતિકૃતિ (replication) થાય છે.
$DNA$ ની નકલોની સાથે,કોષ નવા કોષને ટેકો આપવા માટે વધારાના કોષીય અંગિકાઓનું સંશ્લેષણ કરે છે.
અંતે,કોષ વિભાજન પામે છે,જેના પરિણામે બે લગભગ સમાન બાળ કોષોનું નિર્માણ થાય છે.

(N/A) બીજાણુ સર્જન: આ અલિંગી પ્રજનનની એક પદ્ધતિ છે જેમાં સજીવો બીજાણુઓ નામના નાના,એકકોષીય,પ્રજનન એકમો ઉત્પન્ન કરે છે. આ બીજાણુઓ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ સામે ટકી રહેવા માટે જાડી દીવાલ ધરાવે છે અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં અંકુરણ પામીને નવા સજીવોમાં વિકસે છે.
$(b)$ પુનઃજનન: આ સજીવની ગુમાવેલા અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત શરીરના ભાગોને ફરીથી ઉગાડવાની ક્ષમતા છે. કેટલાક સજીવોમાં,જો શરીરના ટુકડા કરવામાં આવે,તો દરેક ટુકડો સંપૂર્ણ નવા સજીવ તરીકે વિકસી શકે છે.
$(c)$ બહુભાજન: આ અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક પિતૃ કોષ એકસાથે અનેક બાળ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે,જે ઘણીવાર પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં જોવા મળે છે.

(N/A) કલિકાસર્જન એ $Hydra$ માં અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે.
$1$. $Hydra$ માં,શરીરની દીવાલ પર એક નાનો ઉપસેલો ભાગ વિકસે છે જેને કલિકા (bud) કહેવાય છે,જે ચોક્કસ સ્થાને કોષોના વારંવાર વિભાજનને કારણે થાય છે.
$2$. આ કલિકા ધીમે ધીમે વૃદ્ધિ પામે છે અને સ્પર્શકો (tentacles) અને મુખ સાથે એક નાના,સંપૂર્ણ $Hydra$ માં વિકસે છે.
$3$. એકવાર સંપૂર્ણ વિકસિત થઈ ગયા પછી,નવો $Hydra$ પિતૃ શરીરથી અલગ થઈ જાય છે અને સ્વતંત્ર સજીવ તરીકે જીવવાનું શરૂ કરે છે.
(કલિકાના વિકાસના તબક્કાઓ,સ્પર્શકોનું નિર્માણ અને નવા સજીવના અંતિમ અલગ થવાની પ્રક્રિયા દર્શાવતી આકૃતિ જુઓ.)

(N/A)

દ્વિભાજન	બહુભાજન
$(i)$ કોષકેન્દ્ર બે ભાગમાં વિભાજિત થાય છે.	$(i)$ કોષકેન્દ્ર ઘણા ભાગોમાં વિભાજિત થાય છે.
$(ii)$ તે સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં થાય છે.	$(ii)$ તે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં થાય છે (કોષ્ઠન અવસ્થા).
$(iii)$ તે બે સજીવો ઉત્પન્ન કરે છે.	$(iii)$ તે ઘણા સજીવોનું નિર્માણ કરે છે.
$(iv)$ દરેક કોષકેન્દ્ર વિભાજન પછી કોષરસનું વિભાજન થાય છે. ઉદાહરણ: $Amoeba$.	$(iv)$ દરેક કોષકેન્દ્ર વિભાજન પછી કોષરસનું વિભાજન થતું નથી. ઉદાહરણ: $Plasmodium$.

(N/A) વાનસ્પતિક પ્રજનન એ વનસ્પતિઓમાં થતી અલિંગી પ્રજનનની એક પદ્ધતિ છે,જેમાં યોગ્ય પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં વનસ્પતિના મૂળ,પ્રકાંડ અને પર્ણો જેવા વાનસ્પતિક ભાગોમાંથી નવી વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
$(b)$ વાનસ્પતિક પ્રજનનના બે ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$(i)$ આ પદ્ધતિ દ્વારા એવી વનસ્પતિઓનો ઉછેર કરી શકાય છે જે બીજ ઉત્પન્ન કરી શકતી નથી,જેમ કે કેળા,નારંગી અને દ્રાક્ષ.
$(ii)$ આ પદ્ધતિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી વનસ્પતિઓ પિતૃ વનસ્પતિ જેવી જ જનીનિક લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે,જેનાથી ઇચ્છિત ગુણો જળવાઈ રહે છે અને બીજ દ્વારા ઉગાડવામાં આવતી વનસ્પતિઓની સરખામણીમાં આ વનસ્પતિઓ ઝડપથી પરિપક્વ થાય છે અને ફળ કે ફૂલ આપે છે.

(A) પ્લેનેરિયામાં પુનઃજનન (Regeneration) દ્વારા પ્રજનન થાય છે,જેમાં સજીવ તેના ગુમાવેલા શરીરના ભાગોને ફરીથી ઉગાડી શકે છે અથવા શરીરના ટુકડામાંથી નવો સજીવ વિકસાવી શકે છે.
$(b)$ રાઈઝોપસમાં બીજાણુ સર્જન (Spore formation) દ્વારા પ્રજનન થાય છે,જેમાં બીજાણુધાની (sporangia) તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ રચનાઓ અસંખ્ય બીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે જે નવા સજીવોમાં વિકસે છે.
$(c)$ સ્પાયરોગાયરામાં અવખંડન (Fragmentation) દ્વારા પ્રજનન થાય છે,જેમાં પરિપક્વતા બાદ તંતુ નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત થાય છે અને દરેક ટુકડો નવા તંતુ તરીકે વિકસે છે.
$(d)$ હાઈડ્રામાં કલિકાસર્જન (Budding) દ્વારા પ્રજનન થાય છે,જેમાં પિતૃ શરીર પર એક નાની કલિકા (bud) વિકસે છે,જે અંતે અલગ થઈને નવા સજીવ તરીકે વિકાસ પામે છે.

(B) $Bryophyllum$ ના પાંદડાઓની કિનારી પર આવેલી ખાંચોમાં અસ્થાનિક કલિકાઓ (adventitious buds) હોય છે.
જ્યારે આ પાંદડા ભીની જમીન પર પડે છે,ત્યારે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં આ કલિકાઓ નવા છોડમાં વિકસે છે.
આ વાનસ્પતિક પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે.

(N/A) અલિંગી પ્રજનનની ચાર સામાન્ય રીતો નીચે મુજબ છે:
$1$. ભાજન (Fission): પિતૃ કોષ બે કે તેથી વધુ સંતતિ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે (દા.ત.,$Amoeba$).
$2$. પુનઃજનન (Regeneration): સજીવમાં ગુમાવેલા કે ક્ષતિગ્રસ્ત ભાગોને ફરીથી ઉગાડવાની ક્ષમતા (દા.ત.,$Planaria$).
$3$. કલિકાસર્જન (Budding): પિતૃ શરીર પર ઉદ્ભવતી કલિકામાંથી નવો સજીવ વિકસે છે (દા.ત.,$Hydra$,$Yeast$).
$4$. વાનસ્પતિક પ્રજનન (Vegetative Propagation): વનસ્પતિના મૂળ,પ્રકાંડ કે પર્ણ જેવા વાનસ્પતિક ભાગોમાંથી નવા છોડ ઉત્પન્ન થાય છે (દા.ત.,બટાકા,$Bryophyllum$).
(નોંધ: બીજાણુ સર્જન પણ અલિંગી પ્રજનનની એક રીત છે.)

(N/A) અલિંગી પ્રજનનની બે પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ કલિકાસર્જન (દા.ત.,$Hydra$ અને ઈસ્ટમાં).
$(ii)$ બીજાણુસર્જન (દા.ત.,ફૂગમાં).
$(b)$ $Spirogyra$ એ અવખંડન (fragmentation) નામની પદ્ધતિ દ્વારા પ્રજનન કરે છે. પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કર્યા પછી,$Spirogyra$ નું તંતુમય શરીર નાના ટુકડાઓ અથવા ખંડોમાં વિભાજિત થાય છે. આ દરેક ટુકડો વૃદ્ધિ પામીને નવા સજીવમાં વિકાસ પામે છે.

(N/A) પુનઃજનન એ સજીવની વિશિષ્ટ કોષો દ્વારા ગુમાવેલા અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત શરીરના ભાગોને ફરીથી ઉગાડવાની ક્ષમતા છે.
જોકે,તેને પ્રજનનનો સાચો પ્રકાર માનવામાં આવતો નથી કારણ કે:
$1$. પ્રજનન એ સમાન જાતિના નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરવા માટેની પ્રક્રિયા છે,જ્યારે પુનઃજનન એ મુખ્યત્વે ગુમાવેલા પેશીઓના સમારકામ અથવા બદલવા માટેની પદ્ધતિ છે.
$2$. મોટાભાગના સજીવોમાં શરીરના નાના ટુકડામાંથી સંપૂર્ણ નવો સજીવ બનવાની ક્ષમતા હોતી નથી.
$3$. માત્ર $Hydra$ (હાઈડ્રા) અથવા $Planaria$ (પ્લેનેરિયા) જેવા ચોક્કસ સજીવો જ આ દર્શાવે છે,પરંતુ મોટાભાગના જટિલ સજીવો માટે,પુનઃજનન એ સંતાન પેદા કરવાને બદલે ઘા રૂઝાવવા સુધી મર્યાદિત છે.

(N/A) $Planaria$ તેના ગુમાવેલા શરીરના ભાગોને પુનઃજનિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જો $Planaria$ ના શરીરને ઘણા ટુકડાઓમાં કાપવામાં આવે,તો દરેક ટુકડો એક સંપૂર્ણ નવા સજીવ તરીકે વિકસી શકે છે. આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે શરીરમાં રહેલા વિશિષ્ટ કોષો ઝડપથી વિભાજન પામે છે અને કોષોનો સમૂહ બનાવે છે. આ કોષો ત્યારબાદ વિવિધ પેશીઓ અને અંગો બનાવવા માટે વિભેદિત થાય છે,અને અંતે એક સંપૂર્ણ સજીવમાં વિકસે છે.
પુનઃજનન એ પ્રજનન સમાન નથી કારણ કે કુદરતમાં મોટાભાગના સજીવો સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે શરીરના ટુકડા થવા પર આધાર રાખતા નથી. પુનઃજનન એ મુખ્યત્વે ક્ષતિગ્રસ્ત પેશીઓના સમારકામ અથવા ગુમાવેલા શરીરના ભાગોને બદલવાની પદ્ધતિ છે,જ્યારે પ્રજનન એ જાતિના સાતત્ય માટેની જૈવિક પ્રક્રિયા છે.

(N/A) પ્રાણીઓમાં અલિંગી પ્રજનનની બે રીતોમાં $\text{ભાજન}$ (Fission) અને $\text{કલિકાસર્જન}$ (Budding) (અથવા $\text{અવખંડન}$, $\text{પુનઃજનન}$) નો સમાવેશ થાય છે.
વાનસ્પતિક પ્રજનનને અલિંગી પ્રજનન હેઠળ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં માત્ર એક જ પિતૃ સંકળાયેલ હોય છે અને તેમાં જન્યુઓનું જોડાણ કે પુષ્પ જેવા પ્રજનન અંગોની જરૂર પડતી નથી.
વાનસ્પતિક પ્રજનનના બે ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$(i)$ આ પદ્ધતિ દ્વારા ઉગાડવામાં આવેલા છોડ બીજ દ્વારા ઉગાડવામાં આવેલા છોડ કરતા વહેલા પુષ્પો અને ફળો ધારણ કરી શકે છે.
$(ii)$ જે છોડ બીજ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ગુમાવી ચૂક્યા છે, તેમનું પ્રજનન આ પદ્ધતિ દ્વારા કરી શકાય છે, જેમ કે કેળા, નારંગી અને જાઈ.

(N/A) $(i)$ ગુલાબ $\rightarrow$ કલમ કરવી (વાનસ્પતિક પ્રજનન)
$(ii)$ યીસ્ટ $\rightarrow$ કલિકાસર્જન
$(iii)$ પ્લેનેરિયા $\rightarrow$ પુનઃજનન
$(b)$ અવખંડન એ અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે જેમાં પિતૃ સજીવનું શરીર અલગ-અલગ ટુકડાઓમાં વિભાજિત થાય છે અને દરેક ટુકડો નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે. સ્પાયરોગાયરા એ એક બહુકોષી સજીવ છે જે અવખંડન દ્વારા પ્રજનન કરે છે.

(N/A) $(i)$ સજીવ $A$ એ બ્રાયોફિલમ (Bryophyllum) છે,જે વાનસ્પતિક પ્રજનન (vegetative propagation) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$(ii)$ સજીવ $B$ એ પ્લાઝમોડિયમ (Plasmodium) છે,જે બહુભાજન (multiple fission) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$(b)$ બીજાણુઓ જાડી અને રક્ષણાત્મક દીવાલ ધરાવતા પ્રજનન એકમો છે. આ દીવાલો બીજાણુઓને પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ (જેમ કે ગરમી અથવા ભેજનો અભાવ) સામે રક્ષણ આપે છે,જ્યાં સુધી તેઓ ભેજવાળી સપાટીના સંપર્કમાં ન આવે અને વૃદ્ધિ પામવાનું શરૂ ન કરે.
$(c)$ હાઈડ્રા જે બે અલિંગી પદ્ધતિઓ દ્વારા પ્રજનન કરી શકે છે તે કલિકાસર્જન (Budding) અને પુનઃજનન (Regeneration) છે.
કલિકાસર્જન: આ પ્રક્રિયામાં,પિતૃ શરીરના ચોક્કસ સ્થાને કોષોના વારંવાર વિભાજનને કારણે કલિકા (bud) ઉદભવે છે. આ કલિકાઓ નાનકડા સજીવોમાં વિકસે છે,પરિપક્વ થાય છે અને અંતે પિતૃ શરીરથી અલગ થઈને નવા સ્વતંત્ર સજીવો બને છે.
પુનઃજનન: આ પ્રક્રિયામાં,વિશિષ્ટ કોષો વિભાજન પામીને મોટી સંખ્યામાં કોષો બનાવે છે,જે ત્યારબાદ વિવિધ પ્રકારના કોષો અને પેશીઓમાં પરિવર્તિત થઈને સંપૂર્ણ સજીવનું નિર્માણ કરે છે.

(B) જ્યારે પરિપક્વ $Spirogyra$ તંતુ નોંધપાત્ર લંબાઈ પ્રાપ્ત કરે છે,ત્યારે તે 'ખંડન' (fragmentation) નામની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે.
પરિપક્વતા અથવા યાંત્રિક દબાણને કારણે તેનો તંતુ નાના ટુકડાઓમાં તૂટી જાય છે.
ત્યારબાદ આ દરેક ટુકડો કોષ વિભાજન દ્વારા નવા $Spirogyra$ તંતુ અથવા સજીવ તરીકે વિકસે છે.

(N/A) ના,આ બંને પદ્ધતિઓ સમાન નથી.
અવખંડન (Fragmentation) માં,સરળ શારીરિક આયોજન ધરાવતા બહુકોષીય સજીવો પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેમના શરીરને નાના ટુકડાઓમાં (ખંડોમાં) તોડી નાખે છે,જે પછી નવા સજીવો તરીકે વિકસે છે,જેમ કે $Spirogyra$ માં જોવા મળે છે.
પુનઃજનન (Regeneration) માં,સજીવો પાસે તેમના શરીરના ખોવાયેલા ભાગો અથવા ઈજા કે અકસ્માતને કારણે કપાયેલા આખા શરીરને ફરીથી ઉગાડવાની વિશિષ્ટ ક્ષમતા હોય છે,જેમ કે $Hydra$ અને $Planaria$ માં જોવા મળે છે.

(N/A) આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરતો સજીવ બ્રેડ મોલ્ડ છે,જેને વૈજ્ઞાનિક રીતે $Rhizopus$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$(b)$ $Rhizopus$ માં,બ્રેડ પર ફેલાયેલા દોરા જેવા બંધારણને કવકતંતુ (hyphae) કહેવામાં આવે છે,જે બિન-પ્રજનન અંગો છે. દંડની ટોચ પર આવેલા નાના બલ્બ જેવા બંધારણને બીજાણુધાની (sporangia) કહેવામાં આવે છે,જેમાં બીજાણુઓ હોય છે અને તે પ્રજનન અંગો છે.

(N/A) આ પ્રક્રિયાને અવખંડન (fragmentation) કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ આ અલિંગી પ્રજનન છે,કારણ કે એક જ પિતૃ સજીવ જન્યુઓના જોડાણ વગર નવા સજીવને જન્મ આપવા માટે સક્ષમ છે.
$(c)$ ના,તે પુનઃજનન જેવી નથી. પુનઃજનનમાં,સજીવ ઈજાને કારણે ગુમાવેલા શરીરના ભાગોને ફરીથી ઉગાડી શકે છે (દા.ત. કેટલીક ગરોળીની પૂંછડી). જ્યારે અવખંડનમાં,સજીવનું શરીર બે કે તેથી વધુ ટુકડાઓમાં તૂટી જાય છે અને દરેક ટુકડો નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે.

(A) હા. જોકે બેક્ટેરિયા અલિંગી પ્રજનન કરે છે,જેનો અર્થ છે કે એક જ પિતૃ નવા સજીવોને જન્મ આપે છે,પરંતુ $DNA$ નકલ કરવાની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે સચોટ હોતી નથી. $DNA$ પ્રતિકૃતિ દરમિયાન,નાની ભૂલો અથવા વિકૃતિઓ (mutations) થઈ શકે છે. આનુવંશિક દ્રવ્યમાં થતા આ નાના ફેરફારો સંતતિમાં ભિન્નતા તરફ દોરી જાય છે. તેથી,બેક્ટેરિયા જેવા અલિંગી પ્રજનન કરતા સજીવોમાં પણ ભિન્નતા જોવા મળી શકે છે.

(N/A) ભાજન: આ અલિંગી પ્રજનનની એક પદ્ધતિ છે જે મુખ્યત્વે એકકોષી સજીવોમાં જોવા મળે છે. આ પ્રક્રિયામાં,પિતૃ કોષ વિભાજિત થઈને બે કે તેથી વધુ બાળ કોષો બનાવે છે.
ઉદાહરણ: $Amoeba$ (અમીબા) અથવા $Plasmodium$ (પ્લાઝમોડિયમ).
અવખંડન: આ અલિંગી પ્રજનનની એક પદ્ધતિ છે જે સરળ શારીરિક બંધારણ ધરાવતા બહુકોષી સજીવોમાં જોવા મળે છે. આ પ્રક્રિયામાં,સજીવનું શરીર પરિપક્વ થયા પછી ટુકડાઓમાં વિભાજિત થાય છે અને દરેક ટુકડો નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે.
ઉદાહરણ: $Spirogyra$ (સ્પાયરોગાયરા).

(N/A) પુનઃજનન: આ સજીવની તેના શરીરના ભાગોમાંથી નવા સજીવ અથવા વ્યક્તિગત સજીવ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા છે.
$Hydra$ માં પુનઃજનન:
$1$. જ્યારે $Hydra$ ના શરીરને કોઈપણ રીતે ઘણા ટુકડાઓમાં કાપવામાં આવે છે, ત્યારે દરેક ટુકડામાં વિશિષ્ટ કોષો હોય છે.
$2$. આ કોષો વિભાજન પામે છે અને મોટી સંખ્યામાં કોષો બનાવે છે.
$3$. કોષોના આ સમૂહમાંથી, વિવિધ કોષો ફેરફારોમાંથી પસાર થઈને વિવિધ પ્રકારના કોષો અને પેશીઓ બને છે, જે અંતે એક નવા સજીવમાં વિકસે છે.

(N/A) આ પ્રક્રિયાને વાનસ્પતિક પ્રજનન (Vegetative Propagation) કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ આ અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે. તેને અલિંગી પ્રજનન ગણવામાં આવે છે કારણ કે નવા છોડના નિર્માણમાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને તેમાં જન્યુઓનું જોડાણ થતું નથી.
$(c)$ આ પ્રક્રિયાના બે ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ગુલાબ,ચમેલી અથવા શેરડી જેવા છોડમાં પ્રકાંડની કલમ (Cutting).
$(ii)$ $Bryophyllum$ (પાનફૂટી) માં પર્ણ દ્વારા થતું પ્રજનન.

(N/A) $(i)$ $(a)$ આ પદ્ધતિને અલિંગી પ્રજનન (asexual reproduction) કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ આ પદ્ધતિના ચાર પ્રકારો નીચે મુજબ છે: $(i)$ ભાજન (Fission),$(ii)$ કલિકાસર્જન (Budding),$(iii)$ બીજાણુ નિર્માણ (Spore formation),$(iv)$ અવખંડન (Fragmentation).
$(c)$ આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરતા સજીવોના બે ઉદાહરણો: $(i)$ $Amoeba$,$(ii)$ $Spirogyra$.
$(ii)$ $Spirogyra$ અવખંડન (fragmentation) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$Rhizopus$ બીજાણુ નિર્માણ (spore formation) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રજનન કરે છે.

(B) $(i)$ બીજાણુઓ જાડી દીવાલથી ઢંકાયેલા હોય છે જે તેમને ત્યાં સુધી સુરક્ષિત રાખે છે જ્યાં સુધી તેઓ કોઈ અન્ય ભેજવાળી સપાટીના સંપર્કમાં ન આવે અને વૃદ્ધિ કરવાનું શરૂ ન કરી શકે.
$(ii)$ બીજાણુઓ હલકા હોવાથી સરળતાથી દૂરના સ્થળોએ ફેલાઈ જાય છે અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની વધુ સારી તકો પૂરી પાડે છે.