Reproduction in Human Beings Questions in Gujarati

(B) શુક્રાશય અને પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિના સ્ત્રાવના મુખ્ય બે કાર્યો છે:
$1$. તેઓ એક પ્રવાહી માધ્યમ પૂરું પાડે છે જે શુક્રકોષોના સરળ વહનમાં મદદ કરે છે.
$2$. તેઓ શુક્રકોષોને ફ્રુક્ટોઝ,કેલ્શિયમ અને વિવિધ ઉત્સેચકોના સ્વરૂપમાં આવશ્યક પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે,જે તેમના અસ્તિત્વ અને ગતિશીલતામાં મદદ કરે છે.

(N/A) યુવાવસ્થા દરમિયાન,ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા હોર્મોન્સના સ્ત્રાવને કારણે છોકરીઓમાં ઘણા શારીરિક અને દેહધાર્મિક ફેરફારો જોવા મળે છે:
$1$. સ્તનનો વિકાસ: સ્તનના કદમાં વધારો થાય છે અને સ્તનના અગ્ર ભાગે આવેલા નિપલની ત્વચા ઘેરી બને છે.
$2$. વાળનો વિકાસ: જનનાંગોના વિસ્તારમાં અને શરીરના અન્ય ભાગો જેવા કે બગલ,ચહેરો,હાથ અને પગ પર વાળ ઉગવાની શરૂઆત થાય છે.
$3$. પ્રજનન તંત્રની પરિપક્વતા: ગર્ભાશય અને અંડાશયના કદમાં વધારો થાય છે.
$4$. માસિક ચક્ર: માસિક ધર્મની શરૂઆત થાય છે.
$5$. ત્વચામાં ફેરફાર: ત્વચાની ગ્રંથિઓમાંથી તેલનો સ્ત્રાવ વધે છે,જેના પરિણામે ખીલ થવાની સમસ્યા જોવા મળે છે.

(N/A) ગર્ભ માતાના શરીરમાં લગભગ નવ મહિના સુધી વિકાસ પામે છે. ગર્ભાશયની અંદર,ગર્ભની આસપાસના બાહ્ય પેશીઓમાં આંગળી જેવા પ્રવર્ધો વિકસે છે જેને જરાયુ અંકુર (villi) કહેવાય છે. આ જરાયુ અંકુર ગર્ભાશયની પેશીઓ અને માતાના રુધિરથી ઘેરાયેલા હોય છે. તેઓ ઓક્સિજન અને પોષક તત્વોના વિનિમય માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે. આ ઉપરાંત,જરાયુ (placenta) નામની એક વિશિષ્ટ પેશી હોય છે,જે ગર્ભાશયની દીવાલમાં સ્થાપિત થયેલી હોય છે. ગર્ભ માતાના રુધિરમાંથી જરાયુ દ્વારા ઓક્સિજન અને પોષક તત્વો મેળવે છે. ગર્ભ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થો પણ જરાયુ દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.

(B) મનુષ્યોમાં માદા પ્રજનન તંત્ર અંડપિંડ, અંડવાહિની, ગર્ભાશય, ગ્રીવા અને યોનિમાર્ગનું બનેલું છે.
શુક્રવાહિની $(Vas \text{ } deferens)$ એ નર પ્રજનન તંત્રનો ભાગ છે, જે શુક્રકોષોને અધિવૃષણમાંથી સ્ખલન નલિકા સુધી પહોંચાડે છે.
તેથી, શુક્રવાહિની એ માદા પ્રજનન તંત્રનો ભાગ નથી.

(N/A) વૃષણ એ નર પ્રજનન અંગો છે જે ઉદરીય ગુહાની બહાર એક કોથળી જેવી રચનામાં આવેલા હોય છે, જેને $\text{વૃષણકોથળી } (scrotum)$ કહેવામાં આવે છે.
વૃષણના કાર્યો:
$1$. $\text{શુક્રકોષોનું ઉત્પાદન}$: વૃષણ નર જનનકોષો એટલે કે $\text{શુક્રકોષો}$ ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર છે.
$2$. અંતઃસ્ત્રાવનું ઉત્પાદન: વૃષણ $\text{ટેસ્ટોસ્ટેરોન}$ નામના નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ અંતઃસ્ત્રાવ તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરાઓમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ માટે જવાબદાર છે, જેમ કે અવાજમાં ફેરફાર, ચહેરા પર વાળ ઉગવા અને સ્નાયુબદ્ધ શરીરનો વિકાસ.

(B) ઋતુસ્ત્રાવ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં દર મહિને યોનિમાર્ગ દ્વારા રુધિર અને શ્લેષ્મ બહાર આવે છે.
આ પ્રક્રિયા એટલા માટે થાય છે કારણ કે દર મહિને અંડપિંડમાંથી એક અંડકોષ મુક્ત થાય છે અને તે જ સમયે ગર્ભાશય (womb) ફલિત અંડકોષને સ્વીકારવા માટે પોતાની જાતને તૈયાર કરે છે.
ગર્ભાશયનું અંદરનું અસ્તર જાડું બને છે અને ગર્ભને પોષણ આપવા માટે તેને રુધિરનો પુરવઠો મળે છે.
જો અંડકોષનું ફલન ન થાય,તો ગર્ભાશયના જાડા અસ્તરની જરૂર રહેતી નથી,તેથી તે તૂટી જાય છે અને યોનિમાર્ગ દ્વારા રુધિર અને શ્લેષ્મ સ્વરૂપે બહાર આવે છે.

(D) યુવાવસ્થા એ સમયગાળો છે જે દરમિયાન કિશોરો જાતીય પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરે છે અને પ્રજનન માટે સક્ષમ બને છે.
આ ફેરફારો મુખ્યત્વે જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા થાય છે.
પુરુષોમાં,વૃષણ (testes) $testosterone$ નો સ્ત્રાવ કરે છે,જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો જેવા કે ચહેરા પર વાળ આવવા,અવાજ ઘેરો થવો અને સ્નાયુઓનો વિકાસ થવા માટે જવાબદાર છે.
સ્ત્રીઓમાં,અંડાશય (ovary) $estrogen$ નો સ્ત્રાવ કરે છે,જે સ્તનોનો વિકાસ અને માસિક ચક્રની શરૂઆત જેવા ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) લિંગી પ્રજનન કરતા સજીવોમાં,જન્યુ નિર્માણ દરમિયાન અર્ધીકરણ (meiosis) ની પ્રક્રિયા થાય છે.
અર્ધીકરણ એ એક ન્યૂનકારી વિભાજન છે જે પિતૃ કોષ $(2n)$ ની સરખામણીમાં જન્યુઓમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યાને અડધી $(n)$ કરી દે છે.
જ્યારે ફલન દરમિયાન નર જન્યુ $(n)$ અને માદા જન્યુ $(n)$ જોડાય છે,ત્યારે યુગ્મનજમાં દ્વિતીય રંગસૂત્ર સંખ્યા $(2n)$ પુનઃસ્થાપિત થાય છે.
આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ચોક્કસ જાતિમાં પેઢી દર પેઢી રંગસૂત્રોની સંખ્યા અચળ રહે છે.

(D) લિંગી પ્રજનનમાં નર અને માદા જન્યુઓનું જોડાણ થાય છે,જે સમાન જાતિના બે પિતૃઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
જન્યુઓના નિર્માણ દરમિયાન,અર્ધીકરણ (meiosis) ની પ્રક્રિયા થાય છે,જેમાં જનીનિક દ્રવ્યનું પુનઃસંયોજન અને વ્યતિકરણ (crossing over) થાય છે.
આના પરિણામે સંતતિમાં જનીનોના નવા સંયોજનો બને છે,જે જનીનિક વિવિધતા તરફ દોરી જાય છે.
જ્યારે જનીનિક દ્રવ્ય સમાન જાતિના બે અલગ-અલગ વ્યક્તિઓ દ્વારા આપવામાં આવે છે,ત્યારે સંતતિમાં લક્ષણોનું એક અનોખું સંયોજન જોવા મળે છે,જે બંને પિતૃઓ કરતા અલગ હોય છે.

(B) કિશોરાવસ્થા દરમિયાન,માનવ શરીરમાં નોંધપાત્ર શારીરિક અને હોર્મોનલ ફેરફારો થાય છે.
છોકરાઓમાં જાતીય પરિપક્વતા ચોક્કસ ગૌણ જાતીય લક્ષણો દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
$A$. દૂધિયા દાંત પડી જવાની પ્રક્રિયા બાળપણમાં થાય છે,કિશોરાવસ્થામાં નહીં.
$B$. અવાજમાં ફેરફાર (અવાજ ઘેરો થવો) એ છોકરાઓમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનના પ્રભાવ હેઠળ સ્વરપેટી (larynx) ના વિસ્તરણને કારણે થતું મુખ્ય ગૌણ જાતીય લક્ષણ છે.
$C$. ઊંચાઈમાં વધારો કિશોરાવસ્થા દરમિયાન છોકરાઓ અને છોકરીઓ બંનેમાં થાય છે,પરંતુ તે સામાન્ય વૃદ્ધિ છે,જાતીય પરિપક્વતાનું વિશિષ્ટ લક્ષણ નથી.
$D$. વજનમાં વધારો એ એક સામાન્ય શારીરિક ફેરફાર છે જે એકંદર વૃદ્ધિ અને વિકાસ સાથે સંકળાયેલ છે,તે ખાસ કરીને જાતીય પરિપક્વતા સાથે સંબંધિત નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) માનવ સ્ત્રીઓમાં,પ્રજનન તબક્કાની શરૂઆત માસિક ચક્રની શરૂઆત દ્વારા થાય છે,જેને રજોદર્શન (menarche) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં ગર્ભાશયના અસ્તરનું સામયિક સ્ખલન થાય છે અને તે સ્પષ્ટ સંકેત છે કે સ્ત્રી પ્રજનન તંત્ર કાર્યરત થઈ ગયું છે.
શરીરનો વિકાસ,વાળની ભાતમાં ફેરફાર અને અવાજમાં ફેરફાર એ ગૌણ જાતીય લક્ષણો છે જે તરુણાવસ્થા દરમિયાન જોવા મળે છે,પરંતુ તે માસિક ધર્મની જેમ પ્રજનન તબક્કાની શરૂઆતનો ચોક્કસ સંકેત આપતા નથી.

(D) માનવ નરમાં,વૃષણો ઉદરીય ગુહાની બહાર વૃષણકોથળી નામની કોથળી જેવી રચનામાં આવેલા હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે શુક્રકોષજનન (શુક્રકોષોનું નિર્માણ) ની પ્રક્રિયા માટે શરીરના સામાન્ય તાપમાન કરતા $2-2.5^{\circ}C$ નીચું તાપમાન જરૂરી હોય છે.
વૃષણકોથળી આ ઠંડું વાતાવરણ પૂરું પાડે છે,જે શુક્રકોષોના તંદુરસ્ત વિકાસ અને અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક છે.

(A) વૃષણ એ નર પ્રજનન તંત્રના પ્રાથમિક અંગો છે. પુખ્તાવસ્થા દરમિયાન તેમના મુખ્ય કાર્યોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. જનન કોષો (શુક્રકોષો) નું નિર્માણ,જે શુક્રકોષજનન પ્રક્રિયા છે.
$2$. નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો સ્ત્રાવ,જે નરમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે.
તેનાથી વિપરીત,જરાયુ (placenta) નો વિકાસ એ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માદા પ્રજનન તંત્ર સાથે સંકળાયેલ કાર્ય છે,અને ઇસ્ટ્રોજનનો સ્ત્રાવ મુખ્યત્વે માદાઓમાં અંડાશય દ્વારા થાય છે.
તેથી,$(iii)$ અને $(iv)$ એ વૃષણના કાર્યો નથી.

(B) પુરુષ પ્રજનન તંત્રમાં,શુક્રકોષોનું નિર્માણ $Testis$ (શુક્રપિંડ) માં થાય છે.
શુક્રપિંડમાંથી,શુક્રકોષો $Vas$ $deferens$ (શુક્રવાહિની) દ્વારા વહન પામે છે.
ત્યારબાદ શુક્રવાહિની $Urethra$ (મૂત્રમાર્ગ) સાથે જોડાય છે,જે મૂત્ર અને શુક્રકોષો બંને માટે સામાન્ય માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $Testis \to Vas$ $deferens \to Urethra$ છે.

(N/A) લિંગી પ્રજનન દરમિયાન,જનનકોષોના નિર્માણ સમયે અર્ધીકરણ (reduction division) નામની પ્રક્રિયા થાય છે. આ પ્રક્રિયા નર અને માદા બંને જનનકોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યાને અડધી કરી દે છે. જ્યારે આ બે એકકીય જનનકોષો ફલનની પ્રક્રિયા દરમિયાન જોડાય છે,ત્યારે રંગસૂત્રોની મૂળ સંખ્યા (જે પિતૃઓમાં હોય છે તેટલી જ) યુગ્મનજમાં પુનઃસ્થાપિત થાય છે અને પરિણામે સંતતિમાં પણ તે જ સંખ્યા જળવાઈ રહે છે.

(N/A) હા,કોઈ ચોક્કસ સજીવના યુગ્મનજ,ભ્રૂણીય કોષો અને પુખ્ત સજીવમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા સમાન રહે છે.
આ સ્થિરતા જળવાઈ રહે છે કારણ કે આ તમામ કોષો સમભાજન (mitotic cell division) દ્વારા નિર્માણ પામે છે.
સમભાજનમાં,પિતૃ કોષ વિભાજન પામીને બે સંતતિ કોષો ઉત્પન્ન કરે છે જેમાં પિતૃ કોષ જેટલી જ રંગસૂત્રોની સંખ્યા હોય છે,જે વિકાસના આ તબક્કાઓ દરમિયાન આનુવંશિક સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

(D) સામાન્ય વૃદ્ધિ એટલે શરીરમાં થતી એકંદર વિકાસની પ્રક્રિયાઓ,જેમ કે ઊંચાઈમાં વધારો,વજનમાં વધારો અને શરીરના આકાર અને કદમાં ફેરફાર.
જાતીય પરિપક્વતા એ તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતા ચોક્કસ ફેરફારો છે,જેમ કે અવાજમાં ફેરફાર (ઘેરો અવાજ),નવા વાળની ભાત (ગૌણ જાતીય લક્ષણો),અને સ્ત્રીઓમાં સ્તનનો વિકાસ.
જ્યારે સામાન્ય વૃદ્ધિ એ શારીરિક વિકાસની સતત પ્રક્રિયા છે,ત્યારે જાતીય પરિપક્વતા પ્રજનન ક્ષમતા તરફના સંક્રમણને દર્શાવે છે.

(N/A) સ્ખલન દરમિયાન શુક્રકોષનો માર્ગ નીચે મુજબ છે: $\text{શુક્રપિંડ }(Testis) \rightarrow \text{અધિવૃષણનલિકા }(Epididymis) \rightarrow \text{શુક્રવાહિની }(Vas \ deferens) \rightarrow \text{મૂત્રમાર્ગ }(Urethra) \rightarrow \text{શિશ્ન }(Penis)$।
સંકળાયેલી ગ્રંથિઓ અને તેમના કાર્યો:
$1$. $\text{શુક્રાશય }(Seminal \ vesicles)$: તે એવા પ્રવાહીનો સ્ત્રાવ કરે છે જે શુક્રકોષોને પોષણ પૂરું પાડે છે અને તેમના વહનને સરળ બનાવે છે।
$2$. $\text{પ્રોસ્ટેટ }\ \text{ગ્રંથિ }(Prostate \ gland)$: તે એવા પ્રવાહીનો સ્ત્રાવ કરે છે જે શુક્રકોષોને પોષણ આપે છે અને તેમની ગતિશીલતામાં મદદ કરે છે।
$3$. $\text{બલ્બોયુરેથ્રલ }\ \text{ગ્રંથિઓ }(Bulbourethral \ glands)$: તે લુબ્રિકેટિંગ પ્રવાહીનો સ્ત્રાવ કરે છે જે મૂત્રમાર્ગની એસિડિટીને તટસ્થ કરે છે।

(B) જો ફલન ન થાય,તો અંડકોષ મૃત્યુ પામે છે અને ગર્ભાશયનું જાડું તથા પોચું અસ્તર,જે ગર્ભને પોષણ આપવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું,તેની હવે જરૂર રહેતી નથી. પરિણામે,આ અસ્તર ધીમે ધીમે તૂટી જાય છે અને રુધિર તથા શ્લેષ્મ સ્વરૂપે યોનિમાર્ગ દ્વારા શરીરની બહાર નીકળે છે,જેને ઋતુસ્ત્રાવ (menstruation) કહેવામાં આવે છે.

(B) ભ્રૂણના સ્થાપન પછી,વિકસતા ગર્ભને પોષણ આપવા માટે ગર્ભાશયની દીવાલમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો થાય છે.
$1$. ગર્ભાશયનું અસ્તર (એન્ડોમેટ્રિયમ) જાડું થાય છે અને તે અત્યંત રુધિરવાહિનીયુક્ત બને છે,એટલે કે તેને પોષણ પૂરું પાડવા માટે રુધિરનો પુરવઠો પુષ્કળ પ્રમાણમાં મળે છે.
$2$. $placenta$ (જરાયુ) નામની એક વિશિષ્ટ પેશી વિકસે છે,જે ભ્રૂણ અને માતાની ગર્ભાશયની દીવાલ વચ્ચે રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક જોડાણ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3$. $placenta$ માતાના રુધિર અને ગર્ભના રુધિર વચ્ચે પોષક તત્વો,ઓક્સિજન અને નકામા પદાર્થોની આપ-લે કરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) અંડપિંડ: તે અંડકોષના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે.
$(b)$ અંડવાહિની: આ તે સ્થાન છે જ્યાં ફલનની પ્રક્રિયા થાય છે.
$(c)$ ગર્ભાશય: આ ગર્ભસ્થાપનનું સ્થાન છે જ્યાં ભ્રૂણનો વિકાસ થાય છે.
$(d)$ યોનિમાર્ગ: તે માદા પ્રજનન તંત્રમાં શુક્રકોષોના પ્રવેશ માટેનો માર્ગ પૂરો પાડે છે.

(N/A) $\text{જન્યુ}$ (gamete) એ લિંગી પ્રજનનમાં ભાગ લેતો વિશિષ્ટ જાતીય કોષ અથવા જનન કોષ છે. જન્યુઓના બે પ્રકાર હોય છે: નર અને માદા.
$\text{યુગ્મનજ}$ (zygote) એ ફલનની પ્રક્રિયાના પરિણામે બનતો દ્વિકીય કોષ છે, જેમાં નર જન્યુ અને માદા જન્યુ એકબીજા સાથે જોડાય છે.
જોડાતા બંને જન્યુઓ તેમના $DNA$ માં તેમના પિતૃઓના લક્ષણો ધરાવે છે. ફલન દ્વારા બંને પિતૃઓના જનીનિક દ્રવ્યો એક $\text{યુગ્મનજ}$ કોષમાં ભેગા થાય છે.
$\text{યુગ્મનજ}$ એ નવી પેઢીનો પ્રથમ કોષ છે. તે વારંવાર સમવિભાજન પામીને ભ્રૂણ બનાવે છે, જે ત્યારબાદ વિકાસ પામીને નવા સજીવમાં પરિણમે છે.

(N/A) જરાયુ એ ગર્ભાશયની દીવાલમાં સ્થાપિત એક વિશિષ્ટ તકતી જેવું પેશીય જોડાણ છે,જે વિકાસ પામતા ગર્ભને માતા સાથે જોડે છે.
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન તેની ભૂમિકાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. તે ગર્ભ તરફની સપાટી પર રસાંકુરો (villi) ધરાવે છે,જે માતા પાસેથી ગ્લુકોઝ અને ઓક્સિજનના વહન માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
$2$. તે માતાના રુધિરમાંથી ગર્ભ સુધી પોષક તત્વો અને ઓક્સિજનના વહનને સરળ બનાવે છે.
$3$. તે ઉત્સર્ગ અંગ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેના દ્વારા ગર્ભ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થો અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ માતાના રુધિરમાં દૂર કરવામાં આવે છે.

(N/A) જાતીય સમાગમ દરમિયાન,શુક્રકોષો યોનિમાર્ગ દ્વારા પ્રવેશ કરે છે અને ઉપરની તરફ અંડવાહિની (oviduct) માં ગતિ કરે છે.
$(b)$ અંડપિંડમાંથી મુક્ત થયેલ અંડકોષ અંડવાહિની સુધી પહોંચે છે.
$(c)$ શુક્રકોષ અંડવાહિનીમાં અંડકોષને મળે છે,જ્યાં તેમનું મિલન થાય છે,જેને ફલન કહેવામાં આવે છે.
$(d)$ ફલન મહિનામાં એકવાર થાય છે કારણ કે માસિક ચક્ર દરમિયાન અંડપિંડ દર મહિને માત્ર એક જ અંડકોષ મુક્ત કરે છે.

(A) પુખ્તાવસ્થા દરમિયાન,શરીરમાં નોંધપાત્ર વિકાસલક્ષી ફેરફારો થાય છે.
છોકરાઓમાં,વૃષણ (testes) $Testosterone$ નામનો અંતઃસ્ત્રાવ મુક્ત કરવાનું શરૂ કરે છે,જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો જેવા કે ચહેરા પર વાળ આવવા,અવાજ ઘેરો થવો અને સ્નાયુઓનો વિકાસ થવા માટે જવાબદાર છે.
છોકરીઓમાં,અંડપિંડ (ovaries) $Oestrogen$ નામનો અંતઃસ્ત્રાવ મુક્ત કરવાનું શરૂ કરે છે,જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો જેવા કે સ્તનનો વિકાસ,નિતંબનો વિસ્તાર વધવો અને માસિક ચક્રની શરૂઆત થવા માટે જવાબદાર છે.

(N/A)

એસ્ટ્રોજન	ટેસ્ટોસ્ટેરોન
$(i)$ તે માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ છે.	$(i)$ તે નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ છે.
$(ii)$ તે માદા પ્રજનન અંગો (અંડપિંડ) દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.	$(ii)$ તે નર પ્રજનન અંગો (શુક્રપિંડ) દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
$(iii)$ તે માદા પ્રજનન અંગોના વિકાસમાં મદદ કરે છે અને માદા ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે.	$(iii)$ તે નર પ્રજનન અંગોના વિકાસમાં મદદ કરે છે અને નર ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે.

(A) પુખ્તાવસ્થા દરમિયાન,માનવ શરીરમાં નોંધપાત્ર શારીરિક અને દેખાવના ફેરફારો થાય છે.
આ ફેરફારો મુખ્યત્વે જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
પુરુષોમાં,શુક્રપિંડ (testes) $Testosterone$ નો સ્ત્રાવ કરે છે,જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો જેવા કે ચહેરા પર વાળ આવવા,અવાજ ઘેરો થવો અને સ્નાયુઓનો વિકાસ થવા માટે જવાબદાર છે.
સ્ત્રીઓમાં,અંડપિંડ (ovary) $Estrogen$ નો સ્ત્રાવ કરે છે,જે સ્તનોનો વિકાસ અને માસિક ચક્રની શરૂઆત જેવા ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ શુક્રપિંડમાંથી $Testosterone$ અને અંડપિંડમાંથી $Estrogen$ છે.

(N/A) $(i)$ માદા જનનકોષો (અંડકોષો) નું ઉત્પાદન કરવું.
$(ii)$ માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો (ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન) નો સ્ત્રાવ કરવો.

(B) રંગસૂત્રો $DNA$ અને પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે. કોષચક્રની આંતરાવસ્થા દરમિયાન,આનુવંશિક દ્રવ્ય રંગસૂત્રજાળ (chromatin) તરીકે ઓળખાતા છૂટા જાળા સ્વરૂપે હોય છે. જોકે,જ્યારે કોષ વિભાજનની પ્રક્રિયા (સમભાજન અથવા અર્ધીકરણ) માં પ્રવેશે છે,ત્યારે રંગસૂત્રજાળ સંકોચાઈને અત્યંત વ્યવસ્થિત,દોરી જેવા બંધારણોમાં ફેરવાય છે જેને રંગસૂત્રો કહેવામાં આવે છે. તેથી,રંગસૂત્રોને માત્ર કોષ વિભાજનના તબક્કા દરમિયાન જ સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ સ્પષ્ટપણે ઓળખી અને અવલોકન કરી શકાય છે.

(B) વૃષણો ઉદરીય ગુહાની બહાર વૃષણ કોથળીમાં આવેલા હોય છે કારણ કે શુક્રકોષજનન (શુક્રકોષોનું ઉત્પાદન) ની પ્રક્રિયા માટે શરીરના સામાન્ય આંતરિક તાપમાન કરતા આશરે $2\,^{\circ}C$ થી $2.5\,^{\circ}C$ જેટલું નીચું તાપમાન જરૂરી છે. આ નીચું તાપમાન શુક્રકોષોના અસ્તિત્વ અને પરિપક્વતા માટે આવશ્યક છે.

(C) જો અંડકોષનું ફલન ન થાય,તો ગર્ભાશયના જાડા અને પોચા અસ્તરની જરૂર રહેતી નથી. પરિણામે,આ અસ્તર ધીમે ધીમે તૂટી જાય છે અને રુધિર તથા શ્લેષ્મ સ્વરૂપે યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર આવે છે. આ પ્રક્રિયાને રજોસ્ત્રાવ અથવા માસિક ધર્મ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) દર મહિને ગર્ભાશયનું અસ્તર જાડું અને પોચું બને છે જેથી તે ફલન થયેલા અંડકોષ (ભ્રૂણ) ને સ્વીકારવા અને તેના પોષણ માટે તૈયાર થઈ શકે. આ રુધિરવાહિનીઓથી સમૃદ્ધ અસ્તર વિકસતા ભ્રૂણને જરૂરી રુધિર પુરવઠો અને પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.

(N/A) $(i)$ $DNA$ મુખ્યત્વે કોષના કોષકેન્દ્રમાં,ખાસ કરીને રંગસૂત્રોની અંદર આવેલું હોય છે.
$(ii)$ જનીનો એ $DNA$ ના ટુકડાઓ છે જે રંગસૂત્રો પર આવેલા હોય છે.
$(b)$ $DNA$ નું પૂરું નામ ડીઓક્સિરાઇબો ન્યુક્લિક એસિડ (Deoxyribonucleic Acid) છે.

(N/A) મુખ્ય તફાવત એ છે કે શુક્રકોષો પ્રચલનશીલ (motile) હોય છે,જ્યારે અંડકોષો અપ્રચલનશીલ (non-motile) હોય છે.
આ તફાવતનું મહત્વ એ છે કે શુક્રકોષની પ્રચલનશીલતા તેને સ્ત્રીના પ્રજનન માર્ગમાં મુસાફરી કરીને ફલન માટે અંડકોષ સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.
વૈકલ્પિક રીતે,બીજો મહત્વનો તફાવત તેમના રંગસૂત્રોમાં છે:
શુક્રકોષોમાં $X$ અથવા $Y$ રંગસૂત્ર હોય છે.
અંડકોષોમાં માત્ર $X$ રંગસૂત્ર હોય છે.
આ તફાવતનું મહત્વ એ છે કે તે ફલન સમયે બાળકના જાતિ નિર્ધારણ માટે જવાબદાર છે:
જો $X$ રંગસૂત્ર ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન કરે,તો યુગ્મનજ $XX$ (માદા) બને છે.
જો $Y$ રંગસૂત્ર ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન કરે,તો યુગ્મનજ $XY$ (નર) બને છે.

(N/A) $(i)$ જાતીય પ્રજનનમાં નર અને માદા જન્યુઓનું સંયુગ્મન થાય છે. આ જનન કોષો/જન્યુઓમાં દૈહિક કોષોની તુલનામાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા અડધી હોય છે.
$(ii)$ જ્યારે ફલન સમયે નર અને માદા જન્યુઓ જોડાય છે, ત્યારે યુગ્મનજમાં દરેક પિતૃ તરફથી રંગસૂત્રોનો એક સેટ પ્રાપ્ત થાય છે, જે રંગસૂત્રોની મૂળ સંખ્યાને પુનઃસ્થાપિત કરે છે, આમ પ્રજાતિની સ્થિરતા જળવાઈ રહે છે.

(N/A)

નર જન્યુ	માદા જન્યુ
$(i)$ તે માદા જન્યુની સરખામણીમાં કદમાં નાનો હોય છે.	$(i)$ તે કદમાં મોટો હોય છે.
$(ii)$ તે સામાન્ય રીતે પ્રચલનશીલ (motile) હોય છે.	$(ii)$ તે સામાન્ય રીતે અપ્રચલનશીલ (non-motile) હોય છે.

(N/A) જરાયુ: $(i)$ તે માતાના રુધિરમાંથી ગર્ભ સુધી ગ્લુકોઝ,ઓક્સિજન અને પોષક તત્વોના વહનમાં મદદ કરે છે. $(ii)$ તે ગર્ભ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોને માતાના રુધિરમાં સ્થાનાંતરિત કરીને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
$(b)$ અંડવાહિની: $(i)$ તે અંડપિંડમાંથી અંડકોષને ગર્ભાશય સુધી લઈ જવામાં મદદ કરે છે. $(ii)$ આ તે સ્થાન છે જ્યાં ફલનની પ્રક્રિયા થાય છે.

(N/A) શુક્રપિંડ: તે નર પ્રજનન તંત્રના મુખ્ય અંગો છે જે શુક્રકોષોના ઉત્પાદન (શુક્રકોષજનન) અને નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો સ્ત્રાવ કરવા માટે જવાબદાર છે.
$(b)$ પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ: તે એક સહાયક પ્રજનન ગ્રંથિ છે જે દૂધ જેવો આલ્કલાઇન પ્રવાહી સ્ત્રાવ કરે છે,જે વીર્યનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બનાવે છે અને શુક્રકોષોને પોષણ તથા વહન કરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) શુક્રકોષોનો માર્ગ નીચે મુજબ છે: $\text{શુક્રપિંડ} \rightarrow \text{અધિવૃષણનલિકા} \rightarrow \text{શુક્રવાહિની} \rightarrow \text{સ્ખલન નલિકા} \rightarrow \text{મૂત્રમાર્ગ} \rightarrow \text{શરીરની બહાર}$.
$(b)$ પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ અને શુક્રાશયના સ્ત્રાવ શુક્રકોષો માટે પ્રવાહી માધ્યમ પૂરું પાડે છે,જે તેમના વહનને સરળ બનાવે છે. આ ઉપરાંત,આ સ્ત્રાવો શુક્રકોષોને પોષણ આપે છે અને તેમાં એવા ઉત્સેચકો હોય છે જે શુક્રકોષોને સક્રિય કરવામાં અને જીવંત રાખવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) પપૈયું,તરબૂચ
$(b)$ કીટકો,પવન (હવા)
$(c)$ $(i)$ ગુપ્તાંગો પર વાળ આવવા.
$(ii)$ ત્વચા તેલીલી બનવી અને ખીલ થવા.

(N/A) વૃષણ ઉદરીય ગુહાની બહાર વૃષણકોથળીમાં આવેલા હોય છે કારણ કે શુક્રકોષજનન (શુક્રકોષોનું નિર્માણ) ની પ્રક્રિયા માટે શરીરના સામાન્ય આંતરિક તાપમાન કરતા $1-3\,^{\circ}C$ નીચું તાપમાન જરૂરી હોય છે.
અંતઃસ્ત્રાવી કાર્ય: વૃષણ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ તરીકે કાર્ય કરે છે અને નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ,$testosterone$ (ટેસ્ટોસ્ટેરોન),સીધો રુધિરમાં મુક્ત કરે છે.
બહિઃસ્ત્રાવી કાર્ય: વૃષણ બહિઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ તરીકે કાર્ય કરે છે અને નર જનનકોષો,જેને $sperms$ (શુક્રકોષો) કહેવાય છે,તેનું ઉત્પાદન કરીને નલિકાતંત્ર દ્વારા મુક્ત કરે છે.

(N/A) રંગસૂત્રો એ કોષના કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતી $DNA$ અને પ્રોટીનથી બનેલી દોરી જેવી રચનાઓ છે.
લિંગી પ્રજનન કરતા સજીવોમાં,જનનકોષોના નિર્માણ દરમિયાન અર્ધીકરણ (meiosis) નામની પ્રક્રિયા થાય છે. આ પ્રક્રિયા પિતૃ કોષ $(2n)$ ની સરખામણીમાં જનનકોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યાને અડધી $(n)$ કરી નાખે છે.
જ્યારે ફલનની પ્રક્રિયા થાય છે,ત્યારે નર જનનકોષ $(n)$ અને માદા જનનકોષ $(n)$ જોડાઈને ફલિતાંડ $(2n)$ બનાવે છે. આ જોડાણ સંતતિમાં રંગસૂત્રોની મૂળ દ્વિતીય સંખ્યાને પુનઃસ્થાપિત કરે છે,જે પેઢી દર પેઢી જાતિની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

(A) $(i)$ $DNA$ ની નકલ જે સંપૂર્ણપણે સચોટ નથી,તે સંતતિમાં વિવિધતાઓ લાવે છે,જે ઉત્ક્રાંતિનો આધાર છે.
$(ii)$ લિંગી પ્રજનન કરતા સજીવોમાં,અર્ધીકરણ (meiosis) દ્વારા વિશિષ્ટ જનન કોષો (gametes) ઉત્પન્ન થાય છે,જેમાં પિતૃ કોષની તુલનામાં માત્ર અડધું $DNA$ અથવા અડધા રંગસૂત્રો હોય છે.
$(iii)$ જ્યારે આ એકકીય જનન કોષો ફલન દરમિયાન જોડાય છે,ત્યારે પરિણામી યુગ્મનજ (zygote) માં પ્રજાતિનું મૂળ $DNA$ પ્રમાણ પુનઃસ્થાપિત થાય છે,જેથી પેઢી દર પેઢી $DNA$ નું પ્રમાણ અચળ રહે છે.

(N/A) આપેલી આકૃતિમાં,'શુક્રપિંડ' (Testis) અને 'શિશ્ન' (Penis) ના લેબલ અદલાબદલી થયેલા છે. 'Testis' તરીકે લેબલ થયેલ રચના વાસ્તવમાં 'Penis' છે,અને 'Penis' તરીકે લેબલ થયેલ રચના વાસ્તવમાં 'Testis' (વૃષણકોથળીમાં) છે.
$(b)$ પુરુષ પ્રજનન તંત્રમાં મૂત્રમાર્ગ (urethra) શુક્રકોષો અને મૂત્ર બંને માટે સામાન્ય માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(c)$ શુક્રપિંડ 'ટેસ્ટોસ્ટેરોન' (Testosterone) નામનો અંતઃસ્ત્રાવ મુક્ત કરે છે,જે પુરુષોમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ માટે જવાબદાર છે.

(N/A) યોનિમાર્ગ: તે જન્મનળી તરીકે કાર્ય કરે છે અને જાતીય સમાગમ દરમિયાન શુક્રકોષોના માદા પ્રજનન માર્ગમાં પ્રવેશ માટેનો માર્ગ પૂરો પાડે છે.
$(b)$ અંડપિંડ: તે માદા જનનકોષો (અંડકોષો) ના ઉત્પાદન માટે અને ઇસ્ટ્રોજન તથા પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવોના સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે.

(N/A) $(i)$ પરાગનલિકાનું કાર્ય નર જન્યુઓને પરાગાસનથી અંડક સુધી ફલન માટે લઈ જવાનો માર્ગ પૂરો પાડવાનું છે.
$(ii)$ અંડાશયનું કાર્ય માદા જન્યુઓ (અંડકોષ) ઉત્પન્ન કરવાનું અને ઇસ્ટ્રોજન તથા પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરવાનું છે.
$(b)$ તરુણાવસ્થા દરમિયાન સ્ત્રીના શરીરમાં જોવા મળતા બે ફેરફારો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ સ્તનગ્રંથિઓનો વિકાસ અને વૃદ્ધિ.
$(ii)$ માસિક ચક્રની શરૂઆત (રજોદર્શન).

(N/A) એ શુક્રાશય (Seminal vesicle) છે અને $B$ એ પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ (Prostate gland) છે.
$(b)$ અંગ $X$ (શુક્રપિંડ) દ્વારા ઉત્પન્ન થતો અંતઃસ્ત્રાવ ટેસ્ટોસ્ટેરોન છે. તેની ભૂમિકા જનનકોષો (શુક્રકોષો) ના નિર્માણને નિયંત્રિત કરવાની અને માનવ નરમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસને નિયંત્રિત કરવાની છે.
$(c)$ $(i)$ નળી $C$ (શુક્રવાહિની) શુક્રકોષોનું વહન કરે છે.
$(ii)$ નળી $D$ (મૂત્રમાર્ગ) શુક્રકોષો (વીર્ય) અને મૂત્ર બંનેનું વહન કરે છે.

(N/A) મનુષ્યનું નર પ્રજનન અંગ $Testis$ (શુક્રપિંડ) છે. તે $Testosterone$ (ટેસ્ટોસ્ટેરોન) નામના અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ કરે છે。
$Testosterone$ ના કાર્યો:
$(i)$ તે શુક્રકોષોના નિર્માણનું નિયમન કરે છે。
$(ii)$ તે તરુણાવસ્થા દરમિયાન પુરુષોમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ માટે જવાબદાર છે。
$(b)$ $(i)$ ફલન $Fallopian tube$ (અંડવાહિની) માં થાય છે。
$(ii)$ સ્થાપન $Uterus$ (ગર્ભાશય) માં થાય છે。
ગર્ભને પોષણ: ગર્ભને માતાના રુધિરમાંથી $Placenta$ (જરાયુ) નામના વિશિષ્ટ પેશી દ્વારા પોષણ મળે છે। $Placenta$ એ ગર્ભાશયની દીવાલમાં ખૂંપેલી તકતી જેવી રચના છે। તે માતાના રુધિરમાંથી ગ્લુકોઝ, ઓક્સિજન અને અન્ય આવશ્યક પોષક તત્વોને ગર્ભ સુધી પહોંચાડવા માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે, અને ગર્ભ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થોને દૂર કરવામાં પણ મદદ કરે છે。

(N/A) આકૃતિ: પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ માનવ માદા પ્રજનન તંત્રની આડછેદની આકૃતિ જુઓ.
નામનિર્દેશન:
$(i)$ અંડપિંડ: તે સ્થાન જ્યાં અંડકોષો વિકસે છે.
$(ii)$ અંડવાહિની (Fallopian tube): તે સ્થાન જ્યાં ફલનની પ્રક્રિયા થાય છે.
$(iii)$ ગર્ભાશય: તે સ્થાન જ્યાં ફલિત અંડકોષ (ભ્રૂણ) નું સ્થાપન થાય છે.
$(b)$ $(i)$ યુગ્મનજને સ્વીકારવા માટે,ગર્ભાશયનું અંદરનું સ્તર (endometrium) જાડું,નરમ અને રુધિરવાહિનીઓથી સમૃદ્ધ બને છે,જેથી વિકાસ પામતા ભ્રૂણને પોષણ મળી શકે.
$(ii)$ જો યુગ્મનજ ન બને,તો ગર્ભાશયના જાડા સ્તરની જરૂર રહેતી નથી. તે તૂટી જાય છે અને રુધિર તથા શ્લેષ્મ સ્વરૂપે યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર આવે છે,જેને ઋતુસ્ત્રાવ (menstruation) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) જરાયુ (Placenta): તે એક વિશિષ્ટ રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમ છે જે વિકાસ પામતા ભ્રૂણને માતાની ગર્ભાશયની દીવાલ સાથે જોડે છે.
રચના: તે ગર્ભાશયની દીવાલમાં સ્થાપિત થયેલી તકતી જેવી પેશી છે. ભ્રૂણની બાજુએ,તેમાં આંગળી જેવા પ્રવર્ધો હોય છે જેને જરાયુ અંકુર (villi) કહેવાય છે. માતાની બાજુએ,રુધિર અવકાશ (blood spaces) હોય છે જે આ અંકુરને ઘેરી લે છે,જેનાથી પદાર્થોની આપ-લે શક્ય બને છે.
કાર્યો:
$1$. તે માતાના રુધિરમાંથી ગ્લુકોઝ જેવા પોષક તત્વો અને ઓક્સિજન જેવા શ્વસન વાયુઓને ભ્રૂણ સુધી પહોંચાડવા માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે.
$2$. તે વિકાસ પામતા ભ્રૂણ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ચયાપચયના નકામા પદાર્થો અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડને માતાના રુધિરમાં સ્થાનાંતરિત કરીને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.