Taxonomical Aids Questions in Gujarati

(B) વનસ્પતિઉદ્યાન એ વિશિષ્ટ બગીચાઓ છે જેમાં સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ હોય છે.
વિધાન $(3)$ સાચું છે કારણ કે વનસ્પતિઉદ્યાનો વૈજ્ઞાનિક સંશોધન,સંરક્ષણ અને શિક્ષણ માટે જીવંત વનસ્પતિઓ જાળવી રાખે છે.
વિધાન $(4)$ સાચું છે કારણ કે વનસ્પતિઉદ્યાનમાં દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય/વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેનું કુળ લખેલું હોય છે,જે વિવિધ વનસ્પતિ જાતિઓની ઓળખવિધિ કરવામાં મદદ કરે છે.
વિધાન $(1)$ વનસ્પતિ સંગ્રહાલય (Herbarium) ને દર્શાવે છે,જે સૂકવેલા અને સંગ્રહિત વનસ્પતિ નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે.
વિધાન $(2)$ પણ વનસ્પતિઉદ્યાનની પ્રાથમિક વ્યાખ્યા કરતા વનસ્પતિ સંગ્રહાલય અથવા વર્ગીકરણની ઓળખ ચાવીઓ (Taxonomic keys) માટે વધુ યોગ્ય છે.
તેથી,વિધાન $(3)$ અને $(4)$ વનસ્પતિઉદ્યાન માટે સાચાં છે.

(C) પ્રાણીઉદ્યાન (Zoological Park) એ એવી જગ્યા છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવ સંભાળ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે.
આ સુવિધાઓ આપણને જંગલી પ્રાણીઓની ખોરાકની આદતો અને વર્તણૂક વિશે શીખવામાં મદદ કરે છે.
પ્રાણીઉદ્યાનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાશપ્રાય: જાતિઓ માટે સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવાનો છે,જેથી તેઓ જીવંત રહી શકે અને પ્રજનન કરી શકે,જે તેમના સંરક્ષણમાં મદદરૂપ થાય છે.

(A) ઇન્ડિયન બોટાનિકલ ગાર્ડન હાવડા (કોલકાતા પાસે),પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલું છે,દહેરાદૂનમાં નહીં. તેથી,જોડી $A$ અસત્ય છે. અન્ય જોડીઓ સાચી છે: લૉઇડ બોટાનિકલ ગાર્ડન દાર્જિલિંગમાં છે,નેશનલ બોટાનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(NBRI)$ લખનૌમાં છે અને સેન્ટ્રલ નેશનલ વનસ્પતિ સંગ્રહાલય કોલકાતામાં આવેલું છે.

(D) ઉલ્લેખિત પ્રાણી ઉદ્યાનો માટેના સાચા સ્થળો નીચે મુજબ છે:
$1$. નેહરુ ઝૂલોજિકલ પાર્ક હૈદરાબાદમાં આવેલું છે,નવી દિલ્હીમાં નહીં.
$2$. સફારી પાર્ક (ગીર નેશનલ પાર્ક) સાસણગીરમાં આવેલું છે,જે સાચું છે.
$3$. હિમાલયન ઝૂલોજિકલ પાર્ક દાર્જિલિંગમાં આવેલું છે,હૈદરાબાદમાં નહીં.
તેથી,$(A)$ અને $(C)$ બંને જોડ ખોટી છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$A$. ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા કોલકાતામાં આવેલું છે,જે સાચી જોડ છે.
$B$. નેશનલ ઝૂઓલોજિકલ પાર્ક નવી દિલ્હીમાં આવેલું છે,જે સાચી જોડ છે.
$C$. અરિગનાર અન્ના ઝૂઓલોજિકલ પાર્ક વંડાલુર,ચેન્નાઈ,તમિલનાડુમાં આવેલું છે,કર્ણાટકમાં નહીં. તેથી,આ ખોટી જોડ છે.
$D$. હિમાલયન ઝૂઓલોજિકલ પાર્ક ગંગટોક,સિક્કિમમાં આવેલું છે,જે સાચી જોડ છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. વનસ્પતિ સંગ્રહાલય ઓફ ફોરેસ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દેહરાદૂનમાં આવેલું છે $(A-iii)$.
$B$. લોઇડ બોટનિકલ ગાર્ડન પશ્ચિમ બંગાળના દાર્જિલિંગમાં આવેલું છે $(B-iv)$.
$C$. ઇન્દ્રોડા પાર્ક (ઇન્દ્રોડા નેચર પાર્ક) ગાંધીનગર,ગુજરાતમાં આવેલું છે $(C-ii)$.
$D$. રોયલ બોટનિકલ ગાર્ડન (ક્યુ) બ્રિટનમાં આવેલું છે $(D-i)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $A-iii, B-iv, C-ii, D-i$ છે.

(D) રૉયલ બોટાનિકલ ગાર્ડન,ક્યુ,ઇંગ્લેન્ડ એ વિશ્વનું સૌથી પ્રખ્યાત અને સુપ્રસિદ્ધ વનસ્પતિ ઉદ્યાન માનવામાં આવે છે.
તે વિશ્વના સૌથી મોટા અને વિવિધતાસભર વનસ્પતિશાસ્ત્રીય અને માયકોલોજીકલ સંગ્રહો ધરાવે છે.
જોકે લૉઇડ બોટાનિકલ ગાર્ડન અથવા ન્યૂયૉર્ક બોટાનિકલ ગાર્ડન જેવા અન્ય ઉદ્યાનો પણ મહત્વના છે,પરંતુ ક્યુ ગાર્ડન્સ તેના ઐતિહાસિક મહત્વ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો માટે વૈશ્વિક સ્તરે જાણીતું છે.

(B) વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ છે જે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન,સંરક્ષણ,પ્રદર્શન અને શિક્ષણ માટે વનસ્પતિઓના જીવંત સંગ્રહને જાળવી રાખે છે.
તેઓ નવસ્થાન $(ex-situ)$ સંરક્ષણના કેન્દ્રો તરીકે કાર્ય કરે છે,જ્યાં વિવિધ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ,જેમાં દુર્લભ અને ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે,તેમના જર્મપ્લાઝમ (જનીનિક દ્રવ્ય) ને તેમના કુદરતી વસવાટની બહાર સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.
આનાથી વૈજ્ઞાનિકો વનસ્પતિની વિવિધતાનો અસરકારક રીતે અભ્યાસ અને રક્ષણ કરી શકે છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. રોયલ બોટનિક ગાર્ડન ક્યુ,બ્રિટન ખાતે આવેલું છે. $(A-r-i)$
$2$. ઇન્ડિયન બોટનિક ગાર્ડન શિબપુર,કોલકાતા (પશ્ચિમ બંગાળ) ખાતે આવેલું છે. $(B-s-iii)$
$3$. ન્યુયોર્ક બોટનિક ગાર્ડન ન્યુયોર્ક,$U$.$S$.$A$. ખાતે આવેલું છે. $(C-p-ii)$
$4$. લોઇડ બોટનિક ગાર્ડન દાર્જિલિંગ,પશ્ચિમ બંગાળ ખાતે આવેલું છે. $(D-q-iv)$
તેથી,સાચો ક્રમ $(A-r-i), (B-s-iii), (C-p-ii), (D-q-iv)$ છે.

(C) ઝુલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા $(ZSI)$ એ પ્રાણીશાસ્ત્રીય સંશોધન અને અભ્યાસ માટેની એક અગ્રણી સંસ્થા છે. તે ભારતભરમાં અનેક પ્રાદેશિક કેન્દ્રો અને મ્યુઝિયમ ધરાવે છે. $ZSI$ સાથે સંકળાયેલા મુખ્ય મ્યુઝિયમ અને પ્રાદેશિક કેન્દ્રો કોલકાતા (મુખ્ય મથક) અને જોધપુર (ડેઝર્ટ રિજનલ સેન્ટર) ખાતે આવેલા છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) બાયોલોજીકલ મ્યુઝિયમ (જૈવિક સંગ્રહાલયો) સામાન્ય રીતે શાળાઓ,કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપવામાં આવે છે. આ સંગ્રહાલયો અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સંગ્રહિત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનો સંગ્રહ પૂરો પાડે છે. તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(B) જૈવિક મ્યુઝિયમમાં,નમૂનાઓને શીશી કે બરણીમાં સંગ્રાહક દ્રાવણ (Preservative solutions) નો ઉપયોગ કરીને સાચવવામાં આવે છે. આ દ્રાવણો જૈવિક નમૂનાઓને સડતા કે બગડતા અટકાવે છે,જેથી તેમને લાંબા સમય સુધી અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે રાખી શકાય છે. આ હેતુ માટે ફોર્મેલિન (Formalin) સામાન્ય રીતે વપરાતું સંગ્રાહક દ્રાવણ છે.

(A) સંગ્રહાલયોમાં પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓના નમૂનાઓને સામાન્ય રીતે સ્ટફિંગ પદ્ધતિ દ્વારા સાચવવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,આંતરિક અંગોને દૂર કરવામાં આવે છે અને સજીવના કુદરતી આકાર અને દેખાવને જાળવી રાખવા માટે તેની ચામડીમાં રૂ,ઘાસ અથવા લાકડાનો વહેર જેવી સામગ્રી ભરવામાં આવે છે.

(D) મ્યુઝિયમ એ એવી સંસ્થાઓ છે જે વૈજ્ઞાનિક,કલાત્મક અથવા ઐતિહાસિક મહત્વની વસ્તુઓના સંગ્રહને સાચવે છે. જીવવિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં,મ્યુઝિયમમાં સામાન્ય રીતે અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓ હોય છે. આમાં સૂકવેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓ,જારમાં સાચવેલા પ્રાણીઓના નમૂનાઓ અને પ્રાણીઓના કંકાલનો સમાવેશ થાય છે. ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસનો અભ્યાસ કરવા માટે અશ્મિઓને પણ મ્યુઝિયમમાં સાચવવામાં આવે છે. તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(B) ટેક્સિડર્મી એ પ્રાણીના શરીરને પ્રદર્શન અથવા અભ્યાસ માટે સાચવી રાખવાની કળા છે.
શરીરનું વિઘટન અને સડો અટકાવવા માટે,આંતરિક અંગો,ખાસ કરીને પાચનતંત્રના અંગોને શરીરની ગુહામાંથી દૂર કરવામાં આવે છે.
પાચન અંગો દૂર કર્યા પછી,ચામડી પર સંગ્રાહક દ્રાવણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ પ્રાણીનો મૂળ આકાર પાછો મેળવવા માટે તેમાં રૂ,લાકડાનો વહેર અથવા ફોમ જેવા પદાર્થો ભરવામાં આવે છે.

(B) જૈવિક સંગ્રહાલયોમાં,કીટકોનો સંગ્રહ કરવા માટે સૌ પ્રથમ કીટકોને મારવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ,તેમને નુકસાનથી બચાવવા માટે પિન (pinning) લગાવવામાં આવે છે અને પછી કીટક બોક્સમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં નમૂનાઓને યોગ્ય રીતે પ્રદર્શિત કરવા માટે પિન લગાવવામાં આવે છે જેથી તેમને જીવાત અને સડોથી સુરક્ષિત રાખી શકાય.

(A) વિધાન $I$ સાચું છે: મ્યુઝિયમનો મુખ્ય હેતુ જૈવવિવિધતા અને સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન કરવાનો છે.
વિધાન $II$ સાચું છે: મ્યુઝિયમમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને અશ્મિઓના નમૂનાઓનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.
વિધાન $III$ ખોટું છે: સ્ટફિંગ પદ્ધતિ મોટા પ્રાણીઓ (જેમ કે પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ) માટે વપરાય છે,કીટકો માટે નહીં.
વિધાન $IV$ સાચું છે: કીટકોને મારીને,પિન લગાવીને અને તેમના આંતરિક અંગો દૂર કરીને કીટકબોક્સમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે જેથી તેમનું વિઘટન ન થાય.
વિધાન $V$ સાચું છે: ઘણા મ્યુઝિયમમાં મ્યુઝિયમ વિજ્ઞાન (museology) ની વ્યવસ્થા હોય છે.
આમ,વિધાન $I, II, IV$ અને $V$ સાચાં છે. આપેલા વિકલ્પો મુજબ,સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ $A$ $(I, II, V)$ છે.

(D) મ્યુઝિયમ એવી સંસ્થાઓ છે જ્યાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વિવિધ વસ્તુઓનો સંગ્રહ સાચવવામાં આવે છે.
શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જેવી કે શાળાઓ અને કોલેજોમાં સ્થાપિત જૈવિક મ્યુઝિયમમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓ હોય છે.
આ મ્યુઝિયમમાં ઘણીવાર એવી ગેલેરીઓ હોય છે જેમાં પ્રાણીઓના કંકાલ,જારમાં સંગ્રહિત સસ્તન પ્રાણીઓ,પક્ષીઓ અને કીટકોના નમૂનાઓ તેમજ સૂકવેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓ પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે.
તેથી,મ્યુઝિયમમાં કંકાલ અને સસ્તન પ્રાણીઓ માટે ગેલેરી હોઈ શકે છે.
આમ,વિકલ્પ $D$ એ સૌથી યોગ્ય જવાબ છે.

(C) મ્યુઝિયમ એ એક એવી સંસ્થા છે જે વૈજ્ઞાનિક,કલાત્મક અથવા ઐતિહાસિક મહત્વની વસ્તુઓ અને નમૂનાઓનો સંગ્રહ કરે છે. જીવવિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં,મ્યુઝિયમ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓને (જે ઘણીવાર બરણીમાં અથવા સૂકા નમૂના તરીકે સંગ્રહિત હોય છે) અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે જાળવી રાખીને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણનો હેતુ સિદ્ધ કરે છે. આ ઉપરાંત,તેઓ ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે પ્રદેશના સાંસ્કૃતિક અને કુદરતી વારસાને જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) પ્રાણી ઉદ્યાન એ એવી જગ્યા છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવ સંભાળ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે. આ ઉદ્યાનોને પ્રાણીઓના કુદરતી નિવાસસ્થાનની શક્ય તેટલી નજીક નકલ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. પ્રાણી ઉદ્યાનોમાં વિવિધ પ્રકારના પ્રાણીઓ રાખવામાં આવે છે,જેમાં $A$ (સસ્તન પ્રાણીઓ),$B$ (પક્ષીઓ) અને $C$ (અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ) નો સમાવેશ થાય છે,જેથી તેમના ખોરાકની ટેવો અને વર્તણૂકનો અભ્યાસ સરળ બને. તેથી,આ તમામ જૂથોને પ્રાણી ઉદ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે.

(D) મ્યુઝિયમ એ એક એવી સંસ્થા છે જે કલાત્મક,સાંસ્કૃતિક,ઐતિહાસિક અથવા વૈજ્ઞાનિક મહત્વની વસ્તુઓના સંગ્રહની જાળવણી કરે છે. આ સંગ્રહોને જાળવવા અને સંશોધન કરવા માટે,મ્યુઝિયમમાં સામાન્ય રીતે સંદર્ભ માટે પુસ્તકાલય,જાળવણી અને વિશ્લેષણ માટે પ્રયોગશાળા અને મ્યુઝિયમનું સંચાલન કરતા કર્મચારીઓ માટે આવાસની સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેથી,મ્યુઝિયમમાં ઉપર જણાવેલ તમામ સુવિધાઓ સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે.

(D) મ્યુઝિયમ સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. જોકે,શાળાઓ અને કોલેજોની સરખામણીમાં યુનિવર્સિટીઓમાં ઘણીવાર વધુ વિસ્તૃત,વિશિષ્ટ અને સંશોધન-લક્ષી સંગ્રહો હોય છે,જે તેમને ઉચ્ચ અભ્યાસ અને સંશોધનના હેતુઓ માટે વધુ સમૃદ્ધ અને માહિતીસભર બનાવે છે.

(A) ટેક્સિડર્મી એ અભ્યાસ અથવા પ્રદર્શન માટે પ્રાણીઓને સાચવવાની એક પદ્ધતિ છે. આ પ્રક્રિયામાં,પ્રાણીની ચામડીને કાળજીપૂર્વક દૂર કરવામાં આવે છે અને આંતરિક અંગોને બહાર કાઢવામાં આવે છે. પ્રાણીનો મૂળ આકાર અને બંધારણ જાળવી રાખવા માટે,શરીરની પોલાણમાં રૂ અને વનસ્પતિના સૂકા ભૂકા (જેમ કે લાકડાનો વહેર અથવા પરાળ) નું મિશ્રણ ભરવામાં આવે છે. આનાથી સડો અટકે છે અને લાંબા ગાળાના સંગ્રહ માટે નમૂનાનું સ્વરૂપ જાળવી રાખવામાં મદદ મળે છે.

(D) મ્યુઝિયમ એ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ છે જે કલાકૃતિઓ અને નમૂનાઓનો સંગ્રહ સાચવે છે. પ્રાથમિક કક્ષાનાં મ્યુઝિયમ સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જોવા મળે છે,જેથી વિદ્યાર્થીઓને જૈવિક નમૂનાઓ અને ઐતિહાસિક વસ્તુઓના પાયાના શિક્ષણ અને અવલોકનમાં મદદ મળી શકે. તેથી,શાળાઓ અને કોલેજો બંને પ્રાથમિક કક્ષાનાં મ્યુઝિયમ માટેના સ્થળો તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) મ્યુઝિયમ સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. જો કે, $\text{યુનિવર્સિટીઓ}$ (Universities) માં આવેલા મ્યુઝિયમ સામાન્ય રીતે સૌથી વધુ સમૃદ્ધ અને માહિતીસભર હોય છે, કારણ કે તેમાં ઘણીવાર વ્યાપક સંશોધન સંગ્રહો, વિશિષ્ટ નમૂનાઓ અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો હોય છે જે ઉચ્ચ શિક્ષણ અને અદ્યતન વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને ટેકો આપે છે.

(C) મ્યુઝિયમ (સંગ્રહાલય) એ એક એવી સંસ્થા છે જ્યાં વિવિધ વનસ્પતિ,પ્રાણી અને અશ્મિઓના નમૂનાઓને અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સાચવવામાં આવે છે.
નમૂનાઓને સામાન્ય રીતે સંગ્રાહક દ્રાવણોમાં પાત્રો અથવા બરણીઓમાં અથવા સૂકા નમૂનાઓ તરીકે સાચવવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,વનસ્પતિ સંગ્રહાલય ખાસ કરીને સૂકવેલા અને દબાવેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓ માટે છે,વનસ્પતિ ઉદ્યાન જીવંત વનસ્પતિઓ માટે છે,અને પ્રાણી ઉદ્યાન જીવંત પ્રાણીઓ માટે છે.

(C) $Museum$ (સંગ્રહસ્થાન) એ એવી જગ્યા છે જ્યાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહને સાચવવામાં આવે છે. મ્યુઝિયમમાં ઘણીવાર પ્રાણીઓ અને મનુષ્યોના કંકાલનો સંગ્રહ હોય છે,તેમજ પાત્રો કે બરણીઓમાં સાચવેલા નમૂનાઓ અને સ્ટફ્ડ (ચામડીમાં ભૂસું ભરીને સાચવેલા) નમૂનાઓ પણ જોવા મળે છે. તેથી,માનવ કંકાલ સામાન્ય રીતે $Museum$ માં જોવા મળે છે.

(A) મ્યુઝિયમ એ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓને સાચવવા અને પ્રદર્શિત કરવા માટેના સ્થળો છે. આ નમૂનાઓને કાચની બરણીઓમાં સંગ્રાહક દ્રાવણો (જેમ કે ફોર્મેલિન) માં અથવા સૂકા નમૂનાઓ (જેમ કે કંકાલ અથવા સ્ટફ્ડ પ્રાણીઓ) તરીકે રાખવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે થાય છે. જીવંત પ્રાણીઓને પ્રાણી ઉદ્યાનોમાં અને જીવંત વનસ્પતિઓને વનસ્પતિ ઉદ્યાનોમાં રાખવામાં આવે છે.

(B) વિધાન $S$ સાચું છે કારણ કે વનસ્પતિ સંગ્રહાલયો (Herbaria) સામાન્ય રીતે યુનિવર્સિટીઓ,સંશોધન સંસ્થાઓ અને વનસ્પતિ ઉદ્યાનો દ્વારા વર્ગીકરણના અભ્યાસ માટે જાળવવામાં આવે છે.
કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે તે વનસ્પતિ ઉદ્યાનની વ્યાખ્યા આપે છે,જે સંદર્ભ અને વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ છે.
જોકે,કારણ $R$ એ સમજાવતું નથી કે વનસ્પતિ સંગ્રહાલયો શા માટે આ સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલા છે; તે ફક્ત વનસ્પતિ ઉદ્યાન શું છે તેની વ્યાખ્યા આપે છે. તેથી,$R$ એ $S$ ની સાચી સમજૂતી નથી.

(A) મ્યુઝિયમમાં,નમૂનાઓને શીશીઓ અથવા બરણીઓમાં સંગ્રાહક દ્રાવણ (Preservative solution) નો ઉપયોગ કરીને સાચવવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે,જૈવિક નમૂનાઓને સડતા અટકાવવા માટે ફોર્મેલિન (ફોર્માલ્ડિહાઈડ) ના $10\%$ દ્રાવણનો ઉપયોગ સંગ્રાહક તરીકે કરવામાં આવે છે.
આ દ્રાવણ લાંબા ગાળાના અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સજીવોની રચનાત્મક અખંડિતતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(C) જૈવિક સંગ્રહાલયોમાં,પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓના નમૂનાઓને સામાન્ય રીતે તેમાં મસાલો ભરીને (સ્ટફિંગ) સાચવવામાં આવે છે.
સૌ પ્રથમ,આંતરિક અંગોને દૂર કરવામાં આવે છે અને ચામડીને સડતી અટકાવવા માટે રસાયણો સાથે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ,શરીરના મૂળ આકાર અને દેખાવને જાળવી રાખવા માટે તેમાં રૂ,ઘાસ અથવા લાકડાના વૂલ જેવી સામગ્રી ભરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાને ટેક્સિડર્મી (Taxidermy) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ,ખાસ કરીને બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી $(BNHS)$,મુંબઈમાં આવેલું છે. તે ભારતની સૌથી મોટી બિન-સરકારી સંસ્થાઓમાંની એક છે જે સંરક્ષણ અને જૈવવિવિધતાના સંશોધનમાં કાર્યરત છે.

(D) ઝુઓલોજિકલ સર્વે ઑફ ઇન્ડિયા $(ZSI)$ ની સ્થાપના $1$ જુલાઈ $1916$ ના રોજ કરવામાં આવી હતી,જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતના પ્રાણીસૃષ્ટિના સર્વેક્ષણ,સંશોધન અને અન્વેષણને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
તેનું મુખ્ય મથક કોલકાતા,પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલું છે.

(C) વિધાન $S$ સાચું છે કારણ કે નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ ખરેખર લંડન,ઇંગ્લેન્ડમાં આવેલું છે.
કારણ $R$ ખોટું છે કારણ કે ફોરેસ્ટ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(FRI)$ અને તેનું વનસ્પતિ સંગ્રહાલય દેહરાદૂનમાં આવેલું છે,કોલકત્તામાં નહીં.
તેથી,$S$ સાચું છે અને $R$ ખોટું છે.

(B) જૈવિક સંગ્રહાલયોમાં,અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે નમૂનાઓને સાચવવામાં આવે છે.
$S$ સાચું છે: કીટકોને પકડી,મારીને અને પિન લગાવીને કીટબૉક્સમાં સાચવવામાં આવે છે.
$R$ સાચું છે: પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે તેમના આકાર અને બંધારણને જાળવી રાખવા માટે સ્ટફિંગ (ભરણ) પદ્ધતિ દ્વારા સાચવવામાં આવે છે.
જોકે,$R$ એ $S$ ની સમજૂતી નથી કારણ કે આ બંને અલગ-અલગ સજીવો માટે વપરાતી સંગ્રહની બે અલગ પદ્ધતિઓ છે.
તેથી,બંને વિધાનો સાચા છે,પરંતુ $R$ એ $S$ ની સમજૂતી નથી.

(A) જૈવિક સંગ્રહાલય એ એક શૈક્ષણિક સંસ્થા છે જે અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે નમૂનાઓને સાચવે છે અને પ્રદર્શિત કરે છે.
$1$. સંગ્રહાલયોમાં સામાન્ય રીતે $70-90\%$ ઇથેનોલ જેવા સંગ્રાહક દ્રાવણોનો ઉપયોગ કરીને પાત્ર કે બરણીઓમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓ સાચવવામાં આવે છે.
$2$. તેમાં વિવિધ પૃષ્ઠવંશીઓના હાડપિંજર દર્શાવવા માટે ઘણીવાર કંકાલ ગેલેરીઓ હોય છે.
$3$. સંગ્રહાલયના સંચાલન અને જાળવણી માટે વહીવટી કચેરીઓ અથવા સ્ટાફ રૂમ આવશ્યક છે.
$4$. પેશી સંવર્ધન એ વંધ્ય વાતાવરણમાં કોષો અથવા પેશીઓના વિકાસ માટે વપરાતી પ્રયોગશાળાની તકનીક છે,જે જૈવિક સંગ્રહાલયનું પ્રમાણભૂત લક્ષણ કે ઘટક નથી.

(B) મ્યુઝિયમ એ એક વર્ગીકરણ સહાયક છે જે અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે. નમૂનાઓને સંગ્રાહક દ્રાવણોમાં પાત્રો અથવા બરણીઓમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. તેમને સૂકા નમૂનાઓ તરીકે પણ સાચવી શકાય છે. કીટકોને એકત્રિત કર્યા પછી,મારીને અને પિન લગાવીને કીટક બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે. પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે સ્ટફિંગ કરીને સાચવવામાં આવે છે. મ્યુઝિયમમાં ઘણીવાર પ્રાણીઓના હાડપિંજરનો સંગ્રહ પણ હોય છે. તેથી,વિકલ્પ $B$ એ સાચી વ્યાખ્યા છે.

(C) મ્યુઝિયમ એ વર્ગીકરણના સાધનો છે જે સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
તેમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓનો સંગ્રહ હોય છે.
નમૂનાઓને પાત્રો અથવા બરણીઓમાં સંગ્રાહક દ્રાવણમાં સાચવવામાં આવે છે.
વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓને સૂકા નમૂનાઓ તરીકે પણ સાચવી શકાય છે.
કીટકોને એકત્રિત કર્યા પછી,મારીને અને પિન લગાવીને કીટક બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે.
પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે સ્ટફિંગ કરીને સાચવવામાં આવે છે.
મ્યુઝિયમમાં ઘણીવાર પ્રાણીઓના હાડપિંજરનો સંગ્રહ પણ હોય છે.
તેથી,મ્યુઝિયમનો મુખ્ય હેતુ સ્વયં-શિક્ષણ અથવા નિદર્શન માટે છે.

(C) યુનિવર્સિટીના મ્યુઝિયમની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે તે શાળાના મ્યુઝિયમની સરખામણીમાં વધુ સમૃદ્ધ અને માહિતીસભર હોય છે. તે વ્યાપક સંશોધન સંગ્રહો,વિશિષ્ટ નમૂનાઓ અને વિગતવાર દસ્તાવેજો માટેના ભંડાર તરીકે કાર્ય કરે છે,જે તેને ઉચ્ચ શિક્ષણ અને શૈક્ષણિક અભ્યાસ માટે એક મૂલ્યવાન સ્ત્રોત બનાવે છે.

(B) શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓ જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઘણીવાર અભ્યાસ અને સંશોધનના હેતુ માટે જૈવિક નમૂનાઓ,અશ્મિઓ અને ઐતિહાસિક કલાકૃતિઓને સાચવવા માટે મ્યુઝિયમ (સંગ્રહાલય) ધરાવે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓ શૈક્ષણિક સમૃદ્ધિ માટે મ્યુઝિયમ ધરાવતી સૌથી સામાન્ય સંસ્થાઓ છે. જોકે,જૈવિક અભ્યાસના સંદર્ભમાં,યુનિવર્સિટીઓ આવા સંગ્રહો માટેના પ્રાથમિક કેન્દ્રો છે.

(A) ઇથનોબોટનિકલ ગેલેરી એ એક વિશિષ્ટ સંગ્રહ છે જે વનસ્પતિ અને માનવી વચ્ચેના સંબંધોને પ્રદર્શિત કરે છે. આવી ગેલેરીઓ સામાન્ય રીતે $Botanical \text{ } Museum$ (વનસ્પતિ સંગ્રહાલય) માં જાળવવામાં આવે છે. વનસ્પતિ ઉદ્યાન જીવંત વનસ્પતિઓના ઉછેર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જ્યારે બોટનિકલ મ્યુઝિયમ સૂકા વનસ્પતિના નમૂનાઓ અને વનસ્પતિના ઉપયોગ સાથે સંબંધિત વસ્તુઓનું જતન કરે છે.

(A) બરણીમાં જૈવિક નમૂનાઓને (મ્યુઝિયમના નમૂનાઓ) સાચવવા માટે સંગ્રાહક દ્રાવણનો ઉપયોગ થાય છે. જૈવિક પેશીઓના સડો અટકાવવા માટે ફોર્મેલિન ($40\%$ ફોર્માલ્ડિહાઇડનું દ્રાવણ) સૌથી સામાન્ય રીતે વપરાતું સંગ્રાહક દ્રાવણ છે.

(C) મોટા કદના પ્રાણીઓ,જેમ કે સસ્તન પ્રાણીઓના મૃતદેહોને સાચવવા માટે સામાન્ય રીતે $Stuffing$ (ટેક્સિડર્મી) નામની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિમાં,પ્રાણીના આંતરિક અંગો અને માંસને દૂર કરવામાં આવે છે,અને તેની ચામડી પર પ્રક્રિયા કરીને તેને રૂ,ઘાસ અથવા લાકડાના વૂલ જેવા પદાર્થોથી ભરવામાં આવે છે જેથી પ્રાણીનો મૂળ આકાર અને કદ જળવાઈ રહે.
આનાથી નમૂનાને અભ્યાસ માટે અથવા સંગ્રહાલયોમાં પ્રદર્શન માટે સાચવી શકાય છે.

(A) મ્યુઝિયમ (સંગ્રહાલય) એ સંદર્ભ અને અભ્યાસ માટે જૈવિક નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે. લંડનનું નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે,પરંતુ ભારતીય જીવવિજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તકો (ખાસ કરીને $NCERT$) ના સંદર્ભમાં,મ્યુઝિયમનો ઉલ્લેખ મુખ્ય શહેરોમાં જોવા મળતા મહત્વપૂર્ણ સંગ્રહો તરફ નિર્દેશ કરે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Mumbai$ (મુંબઈ) તેના છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ વસ્તુ સંગ્રહાલય (અગાઉનું પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ મ્યુઝિયમ) માટે જાણીતું છે,જેમાં જૈવિક નમૂનાઓ સહિત પ્રાકૃતિક ઇતિહાસનો વિશાળ સંગ્રહ છે.

(A) મ્યુઝિયમ (સંગ્રહાલય) એ એવી જગ્યા છે જ્યાં સાહિત્યિક,કલાત્મક અને ઐતિહાસિક વસ્તુઓ તેમજ વૈજ્ઞાનિક રસ ધરાવતી વસ્તુઓનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે અને પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે. મુંબઈમાં આવેલું નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ એક જાણીતી સંસ્થા છે જે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓનું જતન કરે છે,જે તેને જૈવિક અભ્યાસના સંદર્ભમાં એક પ્રખ્યાત મ્યુઝિયમ બનાવે છે.

(B) મ્યુઝિયમ એ એવી જગ્યા છે જ્યાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓ રાખવામાં આવે છે. મ્યુઝિયમમાં ઘણીવાર પ્રાણીઓના કંકાલ,બરણીમાં સંગ્રહિત નમૂનાઓ અને સ્ટફ્ડ (ચામડીમાં રૂ ભરેલા) પ્રાણીઓ પ્રદર્શિત કરતી ગૅલેરીઓ હોય છે. પ્રાણી ઉદ્યાનો એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે. વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ ધરાવતા વિશિષ્ટ બગીચાઓ છે. વનસ્પતિ સંગ્રહાલય એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે જેને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.

(C) સંગ્રહાલયોમાં પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે 'સ્ટફિંગ' (stuffing) દ્વારા સાચવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં,પ્રાણીના આંતરિક અંગોને દૂર કરવામાં આવે છે અને તેના શરીરના આકાર અને રચનાને જાળવી રાખવા માટે ચામડીની અંદર રૂ,લાકડાનો વહેર અથવા પરાળ જેવી સામગ્રી ભરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિને ટેક્સિડર્મી (taxidermy) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) કીટકોને એકત્રિત કર્યા પછી,તેમને મારીને અને પિન લગાવીને કીટબૉક્સમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા નમૂનાઓને સડતા અને નુકસાન થતા અટકાવે છે,જેથી તેમનો અભ્યાસ કરી શકાય અને મ્યુઝિયમમાં પ્રદર્શિત કરી શકાય.

(A) મ્યુઝિયમ એ એક એવી સંસ્થા છે જે વૈજ્ઞાનિક,કલાત્મક અથવા ઐતિહાસિક મહત્વની વસ્તુઓનો સંગ્રહ કરે છે. જીવવિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં,મ્યુઝિયમનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે શૈક્ષણિક હેતુઓ અને સંશોધન માટે થાય છે. તેમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓ હોય છે. મ્યુઝિયમમાં ઘણીવાર કંકાલ અને અશ્મિઓ (વિકલ્પ $C$) હોય છે અને પ્રાણીઓના મૃતદેહોને સાચવવા માટે સ્ટફિંગ અથવા રાસાયણિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે (વિકલ્પ $D$). જોકે,'સાંસ્કૃતિક વારસાની જાળવણી કરવી' (વિકલ્પ $A$) એ જીવવિજ્ઞાનના મ્યુઝિયમનો પ્રાથમિક હેતુ નથી,કારણ કે તે કુદરતી ઇતિહાસના નમૂનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે,સાંસ્કૃતિક વસ્તુઓ પર નહીં.

(C) મ્યુઝિયમ એ એક એવી સંસ્થા છે જે વૈજ્ઞાનિક,કલાત્મક અથવા ઐતિહાસિક મહત્વની વસ્તુઓનો સંગ્રહ,જાળવણી,અર્થઘટન અને પ્રદર્શન કરે છે. જીવવિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં,મ્યુઝિયમ અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સચવાયેલા નમૂનાઓ માટે ભંડાર તરીકે કામ કરે છે. તે જૈવવિવિધતાના દસ્તાવેજીકરણ અને પ્રદેશના સાંસ્કૃતિક અને કુદરતી વારસાને જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ એ મ્યુઝિયમના હેતુનું સાચું વર્ણન છે.