What is living? Questions in Gujarati

(A) વિધાન $P$ સાચું છે કારણ કે પ્રજનન,વૃદ્ધિ,વિકાસ,અનુકૂલન અને મૃત્યુ એ સજીવોના પાયાના જૈવિક લક્ષણો છે.
વિધાન $Q$ પણ સાચું છે કારણ કે તમામ સજીવોને તેમની ચયાપચયની ક્રિયાઓ જાળવી રાખવા માટે ઊર્જાની જરૂર હોય છે,જેમાં ઊર્જાનું રૂપાંતરણ (દા.ત. ખોરાકમાંથી રાસાયણિક ઊર્જાનું $ATP$ માં રૂપાંતર) સામેલ છે.
જોકે,વિધાન $Q$ એ વિધાન $P$ માં દર્શાવેલ લક્ષણો માટેનું સીધું કારણ કે સમજૂતી નથી. આ બંને અલગ જૈવિક ગુણધર્મો છે. તેથી,બંને વિધાનો સાચાં છે,પરંતુ $Q$ એ $P$ ની સમજૂતી આપતું નથી.

(D) વિધાન $I$ સાચું છે: આનુવંશિકતામાં પિતૃઓમાંથી સંતતિમાં $DNA$ નું વહન થાય છે.
વિધાન $II$ સાચું છે: અનુકૂલન એ સજીવનું મૂળભૂત લક્ષણ છે જેમાં સજીવો તેમના પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધે છે.
વિધાન $III$ ખોટું છે: ચયાપચય,જેમાં ઊર્જાના જટિલ રૂપાંતરણોનો સમાવેશ થાય છે,તે તમામ જીવંત સજીવોનું એક મુખ્ય લક્ષણ છે અને જીવન માટે અત્યંત આવશ્યક છે.
વિધાન $IV$ સાચું છે: આકારજનન $(Morphogenesis)$ એ જૈવિક પ્રક્રિયા છે જે વૃદ્ધિ અને વિકાસ દરમિયાન સજીવને તેનો આકાર પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,વિધાનો $I, II$ અને $IV$ સાચા છે.

(C) $1$. સજીવો 'ચેતના' (consciousness) નામનો એક અજોડ ગુણધર્મ ધરાવે છે,જે પર્યાવરણીય ઉત્તેજનાઓ પ્રત્યે સંવેદના અને પ્રતિચાર આપવાની ક્ષમતા છે.
$2$. આને સજીવોની વ્યાખ્યાયિત લાક્ષણિકતા માનવામાં આવે છે કારણ કે તે તમામ સજીવોમાં અપવાદ વિના જોવા મળે છે.
$3$. પ્રયોગશાળામાં થતી અલગ ચયાપચયિક પ્રતિક્રિયાઓ $(A)$ એ જીવંત પ્રક્રિયાઓ છે,પરંતુ તે પોતે સજીવ નથી.
$4$. દ્રવ્યમાનમાં વધારો (વૃદ્ધિ) નિર્જીવ વસ્તુઓમાં પણ જોવા મળે છે (જેમ કે પર્વતો,ખડકો) જે બાહ્ય સંચયને કારણે થાય છે $(D)$,અને આંતરિક વૃદ્ધિ એ ચેતનાની જેમ તમામ સજીવો માટે એકમાત્ર વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ નથી.

(C) સજીવ એ સ્વયં-પ્રજનનક્ષમ,ઉત્ક્રાંતિ પામતી અને સ્વયં-નિયંત્રિત આંતરક્રિયા કરતી પ્રણાલી છે જે બાહ્ય ઉત્તેજનાઓ સામે પ્રતિચાર આપવા સક્ષમ છે. જોકે ભૌતિકવિજ્ઞાન અને રસાયણવિજ્ઞાન આણ્વિય ક્રિયાવિધિઓને સમજવા માટેનો આધાર પૂરો પાડે છે,પરંતુ સજીવની સાચી સમજણ તેના જૈવિક કાર્યો જેવા કે ચયાપચય,વૃદ્ધિ,પ્રજનન અને સભાનતા જેવા લક્ષણોના અભ્યાસ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી,વિકલ્પ $C$ સૌથી યોગ્ય જવાબ છે.

(D) પ્રજનન એ સજીવોનું એક વિશિષ્ટ લક્ષણ છે,પરંતુ તે સજીવ હોવાની વ્યાખ્યા માટેનું એકમાત્ર લક્ષણ નથી. વંધ્ય સજીવો (જેમ કે ખચ્ચર,કામદાર મધમાખીઓ અથવા વંધ્ય માનવ દંપતીઓ) પ્રજનન કરી શકતા નથી અને તેથી તેઓ પુખ્તાવસ્થાએ નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરવામાં અસમર્થ હોય છે. આમ,પ્રજનન એ સજીવ હોવા માટેનું અનિવાર્ય લક્ષણ નથી.

(C) નિર્જીવ પદાર્થોનો અભ્યાસ,જેમાં તેમની રચના,બંધારણ અને ગુણધર્મોનો સમાવેશ થાય છે,તે મુખ્યત્વે ભૌતિક વિજ્ઞાન હેઠળ આવે છે,જેમાં $Physics$ (ભૌતિકવિજ્ઞાન) અને $Chemistry$ (રસાયણવિજ્ઞાન) નો સમાવેશ થાય છે. ભૌતિકવિજ્ઞાન પ્રકૃતિ અને ઉર્જાના મૂળભૂત નિયમો સાથે સંબંધિત છે,જ્યારે રસાયણવિજ્ઞાન પદાર્થોના બંધારણ અને તેમની પ્રતિક્રિયાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેથી,નિર્જીવ ઘટકોને સમજવા માટે $Physics$ અને $Chemistry$ બંનેનો ઉપયોગ થાય છે.

(D) સજીવોનાં વ્યાખ્યાયિત લક્ષણો એવા લક્ષણો છે જે તમામ સજીવોમાં અપવાદ વિના જોવા મળે છે.
$1$. વૃદ્ધિ અને વિકાસ તમામ સજીવોમાં જોવા મળે છે,જોકે તે વિશિષ્ટ લક્ષણ નથી (કારણ કે નિર્જીવ વસ્તુઓ પણ પદાર્થના સંચય દ્વારા વૃદ્ધિ પામી શકે છે).
$2$. પર્યાવરણ પ્રત્યેની સભાનતા (ઉત્તેજના સામે પ્રતિચાર) એ એક વ્યાખ્યાયિત ગુણધર્મ છે કારણ કે તે તમામ સજીવોમાં હાજર હોય છે અને નિર્જીવ વસ્તુઓમાં જોવા મળતું નથી.
$3$. અનુકૂલન એ જીવનનો મૂળભૂત ગુણ છે.
આ તમામ લક્ષણો જીવન માટે આવશ્યક હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) સજીવોને નિર્જીવ પદાર્થોથી અલગ પાડતો મૂળભૂત લાક્ષણિક ગુણધર્મ 'જીવનની હાજરી' છે. જોકે સજીવો ચોક્કસ આકાર ધરાવી શકે છે,પરંતુ તે સાર્વત્રિક વ્યાખ્યાયિત ગુણધર્મ નથી કારણ કે કેટલાક સજીવો (જેમ કે અમીબા) અનિયમિત આકાર ધરાવે છે. તેથી,જીવનની હાજરી એ પ્રાથમિક વ્યાખ્યાયિત લાક્ષણિકતા છે.

(D) સજીવની વ્યાખ્યા તેના કાર્યાત્મક લક્ષણો જેવા કે વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય,કોષીય આયોજન અને સભાનતા પર આધારિત છે. 'જીવ હોવો' એ એક સામાન્ય ખ્યાલ છે,પરંતુ તે આ વિશિષ્ટ કાર્યાત્મક લક્ષણો દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે. તેથી,સજીવની વ્યાખ્યામાં જીવ હોવો અને કાર્યાત્મક લક્ષણો બંનેને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. આથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) સજીવો ઘણા એવા લાક્ષણિક ગુણધર્મો ધરાવે છે જે તેમને નિર્જીવ પદાર્થોથી અલગ પાડે છે.
$1$. વૃદ્ધિ અને વિકાસ: બધા જ સજીવો દ્રવ્યમાન અને કોષોની સંખ્યામાં વધારો કરે છે.
$2$. પ્રજનન: સજીવો પોતાની જાતિનું સાતત્ય જાળવી રાખવા માટે પોતાના જેવા જ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે.
$3$. સભાનતા: પર્યાવરણને પારખવાની અને બાહ્ય ઉત્તેજનાઓ સામે પ્રતિચાર આપવાની ક્ષમતા એ તમામ સજીવોનો મુખ્ય ગુણધર્મ છે.
આ તમામ લક્ષણો સજીવોમાં જોવા મળતા હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.

(D) સજીવને તેની ચયાપચય,વૃદ્ધિ,પ્રજનન અને ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર જેવી આવશ્યક જૈવિક ક્રિયાઓ કરવાની ક્ષમતા દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. આ ક્રિયાઓ સજીવને હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવી રાખવા અને તેના પર્યાવરણ સાથે અસરકારક રીતે આંતરક્રિયા કરવામાં મદદ કરે છે. તેથી,જીવન ધરાવનાર અને આ કાર્યો કરવાની ક્ષમતા બંને સજીવના લક્ષણો છે.

(C) સજીવોના લક્ષણો તેમના જીવનચક્ર દરમિયાન એક જૈવિક ક્રમનું અનુસરણ કરે છે.
$1$. વૃદ્ધિ અને વિકાસ એ સજીવના જીવનના પ્રારંભિક તબક્કા છે.
$2$. પ્રજનન એ એક મુખ્ય લક્ષણ છે જે જાતિની સાતત્યતા જાળવી રાખે છે.
$3$. ચયાપચય એ શરીરમાં થતી તમામ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો સરવાળો છે,જે જીવન ટકાવી રાખવા માટે અનિવાર્ય છે.
$4$. પર્યાવરણ પ્રત્યે પ્રતિચાર (સભાનતા) સજીવોને બાહ્ય ઉત્તેજનાઓને અનુભવવાની અને પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતા આપે છે.
$5$. અનુકૂલન એ ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા છે જેમાં સજીવ તેના નિવાસસ્થાન માટે વધુ યોગ્ય બને છે.
$6$. વૃદ્ધત્વ અને અંતે મૃત્યુ એ જૈવિક જીવનચક્રના અંતિમ તબક્કા છે.
વિકલ્પ $(C)$ આ જૈવિક પ્રક્રિયાઓના તાર્કિક ક્રમને યોગ્ય રીતે દર્શાવે છે.

(D) પ્રજનન એ સજીવોનું એક લાક્ષણિક લક્ષણ છે. એકકોષી અને બહુકોષી બંને પ્રકારના સજીવો સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે પ્રજનન કરવા સક્ષમ હોય છે. વંધ્ય સજીવો (જેમ કે કામદાર મધમાખીઓ અથવા ખચ્ચર) એવા સજીવો છે જે પ્રજનન કરી શકતા નથી,પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે કયા પ્રકારના સજીવો સામાન્ય રીતે પ્રજનન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેથી,એકકોષી અને બહુકોષી બંને સજીવો પ્રજનન કરવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે.

(B) સજીવોમાં વૃદ્ધિ એ એક લાક્ષણિક ગુણધર્મ છે.
વનસ્પતિઓમાં, કોષ વિભાજન દ્વારા વૃદ્ધિ તેમના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન સતત જોવા મળે છે.
જો કે, પ્રાણીઓમાં વૃદ્ધિ માત્ર અમુક ઉંમર સુધી જ જોવા મળે છે, ત્યારબાદ સજીવનું કદ વધતું અટકી જાય છે અને તે જાળવણી અને સમારકામ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
તેથી, સાચો જવાબ $\text{પ્રાણીઓ}$ છે.

(D) સજીવો તેમના પર્યાવરણને અનુભવવાની અને પર્યાવરણીય ઉત્તેજનાઓ પ્રત્યે પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ ઉત્તેજનાઓ ભૌતિક,રાસાયણિક અથવા જૈવિક હોઈ શકે છે.
$1$. ભૌતિક પરિબળો: પ્રકાશ,તાપમાન અને પાણી એ આવશ્યક અજૈવિક પરિબળો છે જે સજીવોની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અને વર્તણૂકને અસર કરે છે.
$2$. રાસાયણિક પરિબળો: પર્યાવરણમાં રહેલા પ્રદૂષકો અને અન્ય રાસાયણિક પદાર્થો દેહધાર્મિક પ્રતિભાવોને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.
$3$. જૈવિક પરિબળો: અન્ય સજીવો સાથેની આંતરક્રિયાઓ (જેમ કે શિકાર,સ્પર્ધા,સહજીવન) પણ પ્રતિભાવો જન્માવે છે.
તેથી,સજીવો આ તમામ બાહ્ય પરિબળો પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

(D) સજીવો પર્યાવરણ પ્રત્યે સંવેદના અને પ્રતિભાવ દર્શાવે છે,જેને 'ચેતના' (Consciousness) કહેવામાં આવે છે. સજીવો પ્રકાશ,પાણી,તાપમાન,પ્રદૂષકો અથવા અન્ય સજીવો જેવા પર્યાવરણીય પરિબળો સામે પ્રતિભાવ આપે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,વૃદ્ધિ અને પ્રજનન એ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ છે,પરંતુ પર્યાવરણીય પરિબળોને કારણે સજીવના આકાર અને વિકાસમાં થતા ફેરફારોને 'આકારજનન' (Morphogenesis) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,પર્યાવરણીય પરિબળોની અસર હેઠળ સજીવના વિકાસની પ્રક્રિયા આકારજનન સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.

(A) જૈવિક તંત્રોમાં,પેશીઓના ગુણધર્મો તેના ઘટક કોષોમાં હોતા નથી,પરંતુ તે ઘટક કોષો વચ્ચેની આંતરક્રિયાઓના પરિણામે ઉદ્ભવે છે. તેવી જ રીતે,કોષીય અંગિકાઓના ગુણધર્મો તેના આણ્વિય ઘટકોમાં હોતા નથી,પરંતુ તે અંગિકાના આણ્વિય ઘટકો વચ્ચેની આંતરક્રિયાઓના પરિણામે ઉદ્ભવે છે. આ આંતરક્રિયાઓ સંગઠનના ઉચ્ચ સ્તરે ઉદ્ભવતા ગુણધર્મો (emergent properties) તરફ દોરી જાય છે. તેથી,ઉચ્ચ કક્ષાના સજીવોમાં જીવનની વિલક્ષણ ઘટનાઓ દેહના ઘટક ભાગો વચ્ચેની આંતરક્રિયાઓનું પરિણામ છે.

(C) પેશીના ગુણધર્મો તેના ઘટક કોષોમાં હાજર હોતા નથી,પરંતુ તે ઘટક કોષો વચ્ચે થતી આંતરક્રિયાઓના પરિણામે ઉદ્ભવે છે. તેવી જ રીતે,કોષીય અંગિકાઓના ગુણધર્મો અંગિકાના આણ્વિય ઘટકોમાં હાજર હોતા નથી,પરંતુ અંગિકા બનાવતા આણ્વિય ઘટકો વચ્ચેની આંતરક્રિયાઓના પરિણામે ઉદ્ભવે છે. આ આંતરક્રિયાઓ સંગઠનના ઉચ્ચ સ્તરે ઉદ્ભવતા ગુણધર્મો (emergent properties) માટે જવાબદાર છે.

(C) સજીવોનો અભ્યાસ,જેમાં તેમનું વર્ગીકરણ,લક્ષણો અને જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે,તેને સામૂહિક રીતે $Biology$ (જીવવિજ્ઞાન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Cytology$ (કોષવિજ્ઞાન) એ કોષોનો અભ્યાસ છે.
$Biochemistry$ (જીવરસાયણવિજ્ઞાન) એ સજીવોની અંદર થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ છે.
$Physics$ (ભૌતિકવિજ્ઞાન) એ દ્રવ્ય અને ઉર્જા સાથે સંબંધિત છે.
તેથી,જાતિનો અભ્યાસ એ $Biology$ (જીવવિજ્ઞાન) નો એક પાયાનો ભાગ છે.

(C) જૈવિક આયોજન ઉપ-સૂક્ષ્મ સ્તરથી લઈને જીવાવરણ સુધી વિસ્તરેલું છે.
$1$. પરમાણુઓ,અણુઓ અને અંગિકાઓને નિર્જીવ ઘટકો ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ સ્વતંત્ર રીતે જીવનના મૂળભૂત લક્ષણો (જેમ કે ચયાપચય,પ્રજનન અથવા કોષીય આયોજન) દર્શાવતા નથી.
$2$. કોષ એ જીવનનો મૂળભૂત બંધારણીય અને કાર્યાત્મક એકમ છે,જે તેને જૈવિક આયોજનનું પ્રથમ સ્તર બનાવે છે.
$3$. સમાજ એ એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરતા સજીવોનો સમૂહ છે.
$4$. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,પરમાણુ એ આયોજનની સૌથી પાયાની નિર્જીવ કક્ષા છે.

(A) જૈવિક સંગઠનના સ્તરોનો અભ્યાસ વિવિધ વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રોમાં કરવામાં આવે છે:
$1$. $(a)$ પેશીઓનો અભ્યાસ $(iv)$ કોષવિજ્ઞાન (હિસ્ટોલોજી) હેઠળ કરવામાં આવે છે.
$2$. $(b)$ પરમાણુઓ એ પાયાના એકમો છે જેનો અભ્યાસ $(iii)$ ભૌતિકવિજ્ઞાન અને રસાયણવિજ્ઞાનમાં થાય છે.
$3$. $(c)$ જાતિઓનો અભ્યાસ $(i)$ પરિસ્થિતિવિદ્યા (સજીવોની તેમના પર્યાવરણ સાથેની આંતરક્રિયા) ના સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે.
$4$. $(d)$ સજીવો એ $(ii)$ જીવવિજ્ઞાનનો મુખ્ય વિષય છે.
તેથી,સાચી જોડ $a-iv, b-iii, c-i, d-ii$ છે.

(D) જૈવિક સંગઠનના સ્તરોને તેમના કદ અને દ્રશ્યમાનતાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. $(a)$ દ્રશ્યમાન: સજીવો નરી આંખે જોઈ શકાય છે,તેથી $(a)$ ની સામે $(ii)$ આવે.
$2$. $(b)$ સૂક્ષ્મદર્શી: કોષોને સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ જોઈ શકાય છે,તેથી $(b)$ ની સામે $(i)$ આવે.
$3$. $(c)$ અતિ-સૂક્ષ્મદર્શી: અણુઓ એટલા નાના હોય છે કે તેને સામાન્ય સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર વડે જોઈ શકાતા નથી,તેથી $(c)$ ની સામે $(iv)$ આવે.
$4$. $(d)$ વૈચારિક: સમુદાય એ એક અમૂર્ત પારિસ્થિતિક ખ્યાલ છે જે આંતરક્રિયા કરતા સજીવોના સમૂહને દર્શાવે છે,તેથી $(d)$ ની સામે $(iii)$ આવે.
આમ,સાચી જોડ $a-ii, b-i, c-iv, d-iii$ છે.

(B) આ પ્રશ્નને ઉકેલવા માટે,આપણે જૈવિક સંગઠનના સ્તરનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ:
$1$. દ્રશ્ય સ્તર $(a)$ માં અંગતંત્રો $(R)$ જેવી જટિલ રચનાઓનો સમાવેશ થાય છે,જેનો અભ્યાસ જીવ વિજ્ઞાન $(iv)$ હેઠળ થાય છે. તેથી,$a-R-iv$.
$2$. ઉપસૂક્ષ્મદર્શી સ્તર $(b)$ માં ઉપપરમાણ્વીય કણો $(S)$ નો સમાવેશ થાય છે,જેનો અભ્યાસ ભૌતિકશાસ્ત્ર $(i)$ હેઠળ થાય છે. તેથી,$b-S-i$.
$3$. સંકલ્પનિક સ્તર $(c)$ માં નિવાસનતંત્રો $(P)$ જેવી મોટા પાયાની આંતરક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે,જેનો અભ્યાસ પરિસ્થિતિ વિદ્યા $(ii)$ હેઠળ થાય છે. તેથી,$c-P-ii$.
$4$. સૂક્ષ્મદર્શી સ્તર $(d)$ માં પેશી $(Q)$ જેવી કોષીય રચનાઓનો સમાવેશ થાય છે,જેનો અભ્યાસ કોષ વિજ્ઞાન $(iii)$ હેઠળ થાય છે. તેથી,$d-Q-iii$.
આમ,સાચી જોડ $a-R-iv, b-S-i, c-P-ii, d-Q-iii$ છે.

(A) જૈવિક સંગઠનની શ્રેણીમાં,સ્તરોને તેમના કદ અને દ્રશ્યતાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$A$. અણુઓ (Molecules) ઉપસૂક્ષ્મદર્શક હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેમને સામાન્ય પ્રકાશ સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર વડે પણ જોઈ શકાતા નથી.
$B$. પરમાણુઓ (Atoms) પણ ઉપસૂક્ષ્મદર્શક હોય છે,જે નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી.
$C$. અંગો (Organs) સ્થૂળદર્શક (નરી આંખે જોઈ શકાય તેવા) હોય છે,સૂક્ષ્મદર્શક નથી.
$D$. અંગિકાઓ (Organelles) કોષોની અંદર જોવા મળતી સૂક્ષ્મદર્શક રચનાઓ છે,તે માત્ર સંકલ્પનાત્મક નથી.
તેથી,સાચી જોડ $A$ છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ દ્રશ્ય કદ એ (ii) સજીવોના સ્તર સાથે સંબંધિત છે.
$(b)$ સૂક્ષ્મદર્શી કદ એ $(i)$ કોષોના સ્તર સાથે સંબંધિત છે.
$(c)$ ઉપસૂક્ષ્મદર્શી કદ એ (iv) પરમાણુઓના સ્તર સાથે સંબંધિત છે.
$(d)$ સંકલ્પનિક કદ એ (iii) સમાજના સ્તર સાથે સંબંધિત છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(a)$-(ii),$(b)$-$(i)$,$(c)$-(iv),$(d)$-(iii) છે.

(C) વર્ગીકરણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા કોઈપણ સજીવને સરળતાથી નિરીક્ષણ કરી શકાય તેવા લક્ષણોના આધારે અનુકૂળ કક્ષાઓમાં જૂથબદ્ધ કરવામાં આવે છે.
$1$. તેમાં સજીવોને અર્થપૂર્ણ કક્ષાઓ (વર્ગકો) માં જૂથબદ્ધ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. તે અભ્યાસ માટે અનુકૂળ વર્ગક-વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે.
$3$. તે સરળતાથી નિરીક્ષણ કરી શકાય તેવા લક્ષણો પર આધારિત છે.
$4$. નામકરણ (સજીવોના નામ આપવાની પ્રક્રિયા) એ વર્ગીકરણથી અલગ પ્રક્રિયા છે,જોકે તે બંને વર્ગીકરણ વિદ્યા (Taxonomy) નો ભાગ છે. તેથી,નામકરણ એ વર્ગીકરણની વ્યાખ્યા કે તેનો ભાગ નથી.

(A) ઓળખવિધિ (Identification) એ સજીવનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરવાની અને તેને ચોક્કસ નામ આપવાની પ્રક્રિયા છે,જે તેને અન્ય સજીવોથી અલગ પાડે છે અને તેની અર્થપૂર્ણ રજૂઆત કરવામાં મદદ કરે છે.
વર્ગીકરણ એ સજીવોને તેમના અવલોકનક્ષમ લક્ષણોના આધારે વિવિધ કક્ષાઓમાં વહેંચવાની પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સજીવોની ચોક્કસ અને અર્થપૂર્ણ રજૂઆત કરતી કાર્યપદ્ધતિ એટલે ઓળખવિધિ.

(D) સજીવોમાં વિવિધતા વિવિધ સ્તરે જોવા મળે છે. દરેક સજીવ ચોક્કસ રચનાત્મક લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવે છે,વિશિષ્ટ દેહધાર્મિક કાર્યો કરે છે અને તેના પર્યાવરણના પ્રતિભાવમાં અનન્ય વર્તણૂક દર્શાવે છે. તેથી,સજીવોમાં જોવા મળતી વિવિધતાના મૂળભૂત પ્રકારો રચના,વર્તન અને કાર્ય છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$1$. પાત્રમાં (in vitro) થતી અલગ થયેલી ચયાપચયિક પ્રતિક્રિયાઓ પોતે સજીવ નથી,પરંતુ તે જીવંત પ્રક્રિયાઓ છે.
$2$. દળમાં વધારો સજીવ અને નિર્જીવ બંનેમાં જોવા મળે છે (દા.ત.,પર્વતો,ખડકો અને રેતીના ઢગલા સપાટી પર પદાર્થો જમા થવાથી વધે છે).
$3$. સભાનતા,જે પર્યાવરણને સમજવાની અને પર્યાવરણીય ઉત્તેજનાઓ સામે પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતા છે,તે સજીવોનો વ્યાખ્યાયિત ગુણધર્મ છે. મનુષ્યો એકમાત્ર એવા સજીવો છે જેઓ પોતાના વિશે જાગૃત છે,એટલે કે તેમની પાસે સ્વયં સભાનતા અને ઘટનાઓની સ્મૃતિ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. સ્પર્શ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા (અથવા સભાનતા) એ સજીવોનો વ્યાખ્યાયિત ગુણધર્મ માનવામાં આવે છે.
$1$. સભાનતા એ સજીવોની તેમના પર્યાવરણને અનુભવવાની અને પર્યાવરણીય ઉત્તેજનાઓ (જે ભૌતિક,રાસાયણિક અથવા જૈવિક હોઈ શકે છે) પ્રત્યે પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા છે.
$2$. આદિકોષકેન્દ્રીથી લઈને સૌથી જટિલ સુકોષકેન્દ્રી સજીવો સુધીના તમામ સજીવો પર્યાવરણીય સંકેતોને અનુભવી શકે છે અને તેનો પ્રતિભાવ આપી શકે છે.
$3$. જોકે વૃદ્ધિ અને પ્રજનન એ સજીવોના લક્ષણો છે,પરંતુ તે 'વ્યાખ્યાયિત' લક્ષણો નથી કારણ કે નિર્જીવ વસ્તુઓ પણ વૃદ્ધિ પામી શકે છે (દા.ત.,સ્ફટિકની વૃદ્ધિ) અને કેટલાક સજીવો (જેમ કે વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ અથવા વંધ્ય માનવ દંપતીઓ) પ્રજનન કરતા નથી.
$4$. તેથી,સભાનતા એ એકમાત્ર એવું લક્ષણ છે જે તમામ સજીવોમાં અપવાદ વિના જોવા મળે છે.

(D) સાચો જવાબ $(D)$ છે.
જૈવિક જાતિના ખ્યાલ મુજબ,સજીવોને એક જ જાતિના ગણવામાં આવે છે જો તેઓ કુદરતી પરિસ્થિતિઓમાં એકબીજા સાથે મુક્તપણે પ્રજનન કરીને ફળદ્રુપ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી શકે.
વનસ્પતિઓના કિસ્સામાં,જો બે વનસ્પતિઓ એકબીજા સાથે મુક્તપણે પ્રજનન કરી શકે અને સક્ષમ બીજ ઉત્પન્ન કરી શકે,તો તેમને એક જ જાતિની માનવામાં આવે છે.
જોકે જનીનિક સમાનતા,બાહ્યકારવિદ્યાકીય દેખાવ અને રંગસૂત્રોની સંખ્યા મહત્વપૂર્ણ છે,પરંતુ આંતરપ્રજનન કરવાની ક્ષમતા એ જાતિના વર્ગીકરણ માટેનો નિર્ણાયક માપદંડ છે.

(D) બધા જ સજીવો કોષોના બનેલા હોય છે. જીવંત કોષોના પાયાના લક્ષણોમાં વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય અને વિકાસનો સમાવેશ થાય છે. આપેલા તમામ વિકલ્પો કોષીય પ્રવૃત્તિ દરમિયાન અથવા તેના પરિણામે થતી આવશ્યક જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દર્શાવે છે,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) વૃદ્ધિને સજીવ અથવા તેના ભાગોના કદ,કદમાન અથવા દળમાં થતા અપરિવર્તનીય વધારા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. જૈવિક પરિભાષામાં,શરીરના દળમાં વધારો અને સજીવોની સંખ્યામાં વધારો એ વૃદ્ધિના બે લક્ષણો છે. તેથી,શરીરના દળમાં થતા વધારાને વૃદ્ધિ તરીકે ગણવામાં આવે છે.

(D) સજીવોના લક્ષણોમાં વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય,સભાનતા અને કોષીય આયોજનનો સમાવેશ થાય છે.
$A$,$B$,અને $C$ એ સજીવોના લાક્ષણિક ગુણધર્મો છે.
$D$ (પ્રકાશ) એ અજૈવિક પર્યાવરણીય પરિબળ છે,તે સજીવનું લક્ષણ નથી.
તેથી,$D$ એ અસંગત વિકલ્પ છે.

(A) વૃદ્ધિને કોષો અથવા સજીવોના દળ અને સંખ્યામાં થતા અપરિવર્તનીય વધારા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
બહુકોષીય સજીવોમાં,વૃદ્ધિ એટલે દળમાં વધારો અને વ્યક્તિઓની (અથવા કોષોની) સંખ્યામાં વધારો.
આ બે લાક્ષણિકતાઓ,એટલે કે દળમાં વધારો અને વ્યક્તિઓની સંખ્યામાં વધારો,વૃદ્ધિના 'જોડિયા લક્ષણો' (twin characteristics) તરીકે ઓળખાય છે.
તેથી,$X$ એ દળ છે,$Y$ એ સંખ્યા છે,અને $Z$ એ જોડિયા છે.

(D) પર્યાવરણને અનુભવવાની અને પર્યાવરણીય ઉત્તેજના સામે પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતા એ સજીવોનો એક મુખ્ય ગુણધર્મ છે.
$1.$ આ વિધાન ખોટું છે કારણ કે પર્યાવરણને અનુભવવું એ નિર્જીવ વસ્તુઓનું લક્ષણ નથી.
$2.$ આ વિધાન સાચું છે કારણ કે સભાનતા (ઉત્તેજના અનુભવવી અને પ્રતિક્રિયા આપવી) એ તમામ સજીવોનું પાયાનું લક્ષણ છે.
$3.$ આ વિધાન ખોટું છે કારણ કે ઉત્તેજના ભૌતિક,રાસાયણિક અથવા જૈવિક સ્વરૂપની હોઈ શકે છે.
તેથી,માત્ર વિધાન $2$ સાચું છે.

(A) ચયાપચય એ સજીવમાં થતી તમામ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો સરવાળો છે.
વિધાન $X$ સાચું છે કારણ કે ચયાપચય એ તમામ સજીવોનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે,અને નિર્જીવ વસ્તુઓ ચયાપચયિક પ્રતિક્રિયાઓ દર્શાવતી નથી.
વિધાન $Y$ પણ સાચું છે કારણ કે ચયાપચયિક પ્રતિક્રિયાઓ શરીરની બહાર (in vitro) કોષમુક્ત તંત્રોમાં કરી શકાય છે. આવી પ્રક્રિયાઓને જીવંત પ્રક્રિયાઓ ગણવામાં આવે છે,જોકે તે તંત્ર પોતે સજીવ નથી.
તેથી,બંને વિધાનો સાચા છે.

(B) બેક્ટેરિયા અને લીલ જેવા એકકોષી સજીવોમાં,વૃદ્ધિ અને પ્રજનન એકબીજાના પર્યાય છે કારણ કે તેઓ પ્રજનન કરવા માટે કોષોની સંખ્યામાં વધારો કરે છે.
વનસ્પતિઓમાં,વર્ધનશીલ પેશીઓની હાજરીને કારણે તેમના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન સતત વૃદ્ધિ જોવા મળે છે.
પ્રાણીઓમાં,વૃદ્ધિ માત્ર અમુક ઉંમર સુધી જ જોવા મળે છે,ત્યારબાદ તેઓ વૃદ્ધિ કરવાનું બંધ કરે છે.
બહુકોષી સજીવો કોષ વિભાજન દ્વારા વૃદ્ધિ પામે છે.
તેથી,વિધાન 'વનસ્પતિઓમાં,વૃદ્ધિ માત્ર અમુક ઉંમર સુધી જ જોવા મળે છે' એ ખોટું છે,કારણ કે વનસ્પતિઓ અનિશ્ચિત વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.

(D) સજીવોને નિર્જીવ પદાર્થોથી અલગ પાડતા કેટલાક મુખ્ય લક્ષણો દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
$1$. સ્વ-પ્રજનનક્ષમ: સજીવોમાં પ્રજનન કરવાની અને પોતાની નકલો બનાવવાની ક્ષમતા હોય છે.
$2$. સ્વ-નિયમનકારી: તેઓ હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવી રાખે છે,જે બાહ્ય ફેરફારો હોવા છતાં તેમના આંતરિક વાતાવરણને નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતા છે.
$3$. ઉદવિકાસ પામતા: સજીવોમાં કુદરતી પસંદગી દ્વારા પેઢી દર પેઢી અનુકૂલન સાધવાની અને ઉદવિકાસ પામવાની ક્ષમતા હોય છે.
આ તમામ ગુણધર્મો જીવનને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટેના મૂળભૂત લક્ષણો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) અમીબા,ક્લેમિડોમોનાસ (એકકોષી લીલ) અને બેક્ટેરિયા જેવા એકકોષી સજીવોમાં પ્રજનન એ વૃદ્ધિનો પર્યાય છે.
આનું કારણ એ છે કે આ સજીવો કોષ વિભાજન દ્વારા કોષોની સંખ્યામાં વધારો કરે છે,જે વૃદ્ધિ (સજીવોની સંખ્યામાં વધારો) અને પ્રજનન (સંતતિનું નિર્માણ) બંનેની વ્યાખ્યા છે.
તેથી,આ સજીવો માટે વૃદ્ધિ અને પ્રજનન એ પરસ્પર સંકળાયેલી ઘટનાઓ છે.

(C) વિધાન $X$ સાચું છે કારણ કે પર્વતો,ખડકો અને રેતીના ઢગલા જેવી નિર્જીવ વસ્તુઓ તેમની સપાટી પર પદાર્થોના જમા થવાને કારણે વૃદ્ધિ દર્શાવે છે (બાહ્ય વૃદ્ધિ).
વિધાન $Y$ ખોટું છે કારણ કે વૃદ્ધિ એ માત્ર નિર્જીવ વસ્તુઓનું જ લક્ષણ નથી; તે સજીવોનું પણ એક લક્ષણ છે (આંતરિક વૃદ્ધિ).
તેથી,$X$ સાચું છે અને $Y$ ખોટું છે.

(C) $1$. પ્રજનન એ તમામ સજીવોનું વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ નથી કારણ કે ખચ્ચર,કામદાર મધમાખીઓ અને વંધ્ય માનવ યુગલો જેવા કેટલાક સજીવો પ્રજનન કરતા નથી.
$2$. ચયાપચય એ તમામ સજીવોનું વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ છે; તે દરેક જીવંત કોષમાં થાય છે.
$3$. $Amoeba$ જેવા એકકોષીય સજીવોમાં,વૃદ્ધિ અને પ્રજનન સમાન છે કારણ કે તેઓ કોષ વિભાજન દ્વારા કોષોની સંખ્યામાં વધારો કરે છે.
$4$. વૃદ્ધિ એ સજીવોનું વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ નથી કારણ કે પર્વતો,ખડકો અને રેતીના ઢગલા જેવી નિર્જીવ વસ્તુઓ પણ સપાટી પર પદાર્થોના જમા થવાથી વૃદ્ધિ પામે છે.

(C) વિધાન $(i)$ સાચું છે કારણ કે વૃદ્ધિ એ સજીવોનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે,જેમાં તેઓ દળ અને કોષોની સંખ્યામાં વધારો કરે છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે કારણ કે બધા જ સજીવો પ્રજનન કરતા નથી; ઉદાહરણ તરીકે,વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ,ખચ્ચર અને વંધ્ય માનવ યુગલો પ્રજનન કરી શકતા નથી.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે કારણ કે અમીબા જેવા એકકોષીય સજીવો કોષ વિભાજન (દ્વિભાજન) દ્વારા પ્રજનન કરે છે,જે આ સજીવોમાં વૃદ્ધિ સમાન જ છે.
તેથી,વિધાન $(i)$ અને $(iii)$ સાચા છે.

(C) પ્રજનન એ સજીવોનું એક લાક્ષણિક લક્ષણ છે,પરંતુ તે જીવનનું સર્વગ્રાહી વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ નથી.
કેટલાક સજીવો,જેમ કે ખચ્ચર,કામદાર મધમાખી અને વંધ્ય માનવ યુગલો,પ્રજનન કરી શકતા નથી.
તેથી,પ્રજનન કરવામાં અસમર્થ હોવાનો અર્થ એ નથી કે તેઓ નિર્જીવ છે.
આમ,સાચું વિધાન એ છે કે ખચ્ચર અને કામદાર મધમાખી બંને પ્રજનન કરી શકતા નથી.

(A) વર્ગીકરણની પ્રક્રિયામાં લક્ષણીકરણ,ઓળખવિધિ,નામકરણ અને વર્ગીકરણ જેવા અનેક સોપાનનો સમાવેશ થાય છે.
ઓળખવિધિ એ વર્ગીકરણ વિદ્યાની પ્રક્રિયાનું પ્રથમ અને પાયાનું સોપાન છે,જેમાં સજીવને તેની લાક્ષણિકતાઓના આધારે યોગ્ય રીતે ઓળખવામાં આવે છે અને તેને જાણીતા જૂથમાં મૂકવામાં આવે છે.
યોગ્ય ઓળખવિધિ વિના,સજીવનું નામકરણ (Nomenclature) અથવા તેને જૂથમાં વર્ગીકૃત કરવું અશક્ય છે.

(C) સજીવો વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય અને સભાનતા જેવા અનેક લક્ષણો દર્શાવે છે.
$1$. પાત્રમાં (in vitro) થતી અલગ કરેલી ચયાપચયિક પ્રતિક્રિયાઓ સજીવ નથી,પરંતુ તે ચોક્કસપણે સજીવ પ્રક્રિયાઓ છે.
$2$. જો આપણે વૃદ્ધિને દળમાં વધારો ગણીએ,તો નિર્જીવ વસ્તુઓ પણ વૃદ્ધિ પામી શકે છે (દા.ત.,પર્વતો,ખડકો અને રેતીના ઢગલા સપાટી પર પદાર્થોના જમા થવાથી વધે છે).
$3$. સજીવો અંદરથી વૃદ્ધિ પામે છે,જે એક વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ છે.
$4$. સભાનતા અથવા પર્યાવરણને અનુભવવાની અને ઉત્તેજના સામે પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતા એ તમામ સજીવોની સૌથી જટિલ અને વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતા છે.

(B) બધા જ જીવંત તંત્રોનું સૌથી પાયાનું અને આવશ્યક લક્ષણ જનીનિક માહિતીનો સંગ્રહ કરવાની અને સ્વયંજનન (self-replication) દ્વારા તેને આગળ વધારવાની ક્ષમતા છે. આ પ્રક્રિયા જીવનની સાતત્યતા અને એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં આનુવંશિક લક્ષણોના વહન માટે જવાબદાર છે. જોકે ચયાપચયિક ક્રિયાઓ અને શક્તિનો ઉપયોગ જીવન માટે મહત્વપૂર્ણ છે,પરંતુ આણ્વિય સ્તરે સજીવોને નિર્જીવ પદાર્થોથી અલગ પાડતું મુખ્ય લક્ષણ સ્વયંજનન છે.

(D) સજીવો વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય,કોષીય આયોજન અને સભાનતા જેવા અનેક લક્ષણો દર્શાવે છે.
આ પૈકી,સભાનતા (પર્યાવરણને અનુભવવાની અને ઉત્તેજના સામે પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા) એ સજીવોનો વ્યાખ્યાયિત ગુણધર્મ માનવામાં આવે છે.
જોકે વૃદ્ધિ અને પ્રજનન એ સજીવોના લક્ષણો છે,પરંતુ તે 'વ્યાખ્યાયિત' ગુણધર્મો નથી કારણ કે નિર્જીવ વસ્તુઓ પણ વૃદ્ધિ પામી શકે છે (દા.ત.,પર્વતો,ખડકો) અને કેટલાક સજીવો (દા.ત.,વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ,વંધ્ય માનવ યુગલો) પ્રજનન કરી શકતા નથી.
તેથી,પર્યાવરણને અનુભવવાની અને ઉત્તેજના સામે પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા એ સૌથી વિશિષ્ટ લક્ષણ છે જે સજીવોને નિર્જીવોથી અલગ પાડે છે.

(C) વિધાન $(a)$ ખોટું છે કારણ કે મોટાભાગના ઉચ્ચ કક્ષાના સજીવોમાં પ્રજનન અને વૃદ્ધિ એ પરસ્પર નિવારક ઘટનાઓ છે.
વિધાન $(b)$ સાચું છે કારણ કે ચયાપચય (શરીરમાં થતી તમામ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓનો સરવાળો) એ અપવાદ વિના તમામ સજીવોનું વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ છે.
વિધાન $(c)$ સાચું છે કારણ કે શરીરનું કોષીય આયોજન એ જીવન સ્વરૂપોનું વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ છે.
વિધાન $(d)$ ખોટું છે કારણ કે સભાનતા (પર્યાવરણને અનુભવવાની અને પર્યાવરણીય ઉત્તેજનાઓ સામે પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા) એ તમામ સજીવોનું સૌથી સ્પષ્ટ અને તકનીકી રીતે જટિલ વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ છે.
તેથી,વિધાનો $(b)$ અને $(c)$ સાચા છે.

(C) જાતિની વ્યાખ્યા એવા સજીવોના સમૂહ તરીકે કરવામાં આવે છે જે કુદરતી પરિસ્થિતિઓમાં આંતરપ્રજનન કરીને ફળદ્રુપ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
આ જાતિનો પાયાનો જૈવિક ખ્યાલ છે,જેને 'બાયોલોજીકલ સ્પીસીઝ કન્સેપ્ટ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જોકે એક જ જાતિના સભ્યો ઘણીવાર સમાન નિવાસસ્થાન અથવા જીવનપદ્ધતિ ધરાવતા હોય છે,પરંતુ તેમને અન્ય જાતિઓથી અલગ પાડતી મુખ્ય લાક્ષણિકતા તેમની આંતરપ્રજનન કરવાની અને સક્ષમ,ફળદ્રુપ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા છે.