Physical and Chemical Changes, Elements and Compounds Questions in Gujarati

(N/A) શુદ્ધ પદાર્થ એટલે એવો પદાર્થ કે જેમાં રહેલા તમામ કણો સમાન રાસાયણિક પ્રકૃતિ ધરાવતા હોય.
ઉદાહરણ તરીકે: $Hydrogen$,$Water$,$Gold$ વગેરે શુદ્ધ પદાર્થો છે.
નોંધ: તમામ તત્વો અને સંયોજનોને શુદ્ધ પદાર્થો માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમનું બંધારણ નિશ્ચિત હોય છે અને તેમના ગુણધર્મો સમાન હોય છે.

(N/A) ભૌતિક ફેરફાર: આ એવા ફેરફારો છે જેમાં કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી અને રાસાયણિક બંધારણ સમાન રહે છે.
- વૃક્ષો કાપવા
- પેનમાં માખણ ઓગળવું
- પાણીને ઉકાળીને વરાળ બનાવવી
- પાણીમાં સામાન્ય મીઠું ઓગાળવું
- કાચા ફળોમાંથી ફ્રૂટ સલાડ બનાવવો
રાસાયણિક ફેરફાર: આ એવા ફેરફારો છે જેમાં અલગ રાસાયણિક ગુણધર્મો ધરાવતા નવા પદાર્થો બને છે.
- કબાટને કાટ લાગવો (લોખંડ ઓક્સિજન અને ભેજ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને આયર્ન ઓક્સાઇડ બનાવે છે)
- પાણીમાંથી વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર કરીને તેનું હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન વાયુઓમાં વિઘટન થવું (વિદ્યુત વિભાજન)
- કાગળ અને લાકડું સળગાવવું (દહન પ્રક્રિયા)

(B) આપેલ રંગહીન પ્રવાહી શુદ્ધ પાણી છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે,આપણે તેનું ઉત્કલનબિંદુ માપી શકીએ છીએ.
શુદ્ધ પાણીનું પ્રમાણિત વાતાવરણીય દબાણે ઉત્કલનબિંદુ $100\,^{\circ}\text{C}$ નિશ્ચિત હોય છે.
જો પ્રવાહી બરાબર $100\,^{\circ}\text{C}$ તાપમાને ઉકળે,તો તે શુદ્ધ પાણી છે.
જો ઉત્કલનબિંદુ અલગ હોય,તો તે અશુદ્ધિઓની હાજરી સૂચવે છે.

(A) શુદ્ધ પદાર્થ એટલે એવો પદાર્થ કે જેમાં રહેલા તમામ કણો સમાન રાસાયણિક પ્રકૃતિ ધરાવતા હોય. તેનું બંધારણ સમગ્ર રીતે સમાન રહે છે.
$(a)$ બરફ એ ઘન પાણી $(H_2O)$ છે,જે એક શુદ્ધ સંયોજન છે.
$(b)$ દૂધ એ પાણી,ચરબી અને પ્રોટીનનું મિશ્રણ (કલિલ) છે.
$(c)$ લોખંડ $(Fe)$ એક તત્વ છે,જે શુદ્ધ પદાર્થ છે.
$(d)$ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ સામાન્ય રીતે પાણીમાં હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડ વાયુ $(HCl)$ નું દ્રાવણ છે,તેથી તે મિશ્રણ છે.
$(e)$ કેલ્શિયમ ઓક્સાઇડ $(CaO)$ એક શુદ્ધ સંયોજન છે.
$(f)$ પારો $(Hg)$ એક તત્વ છે,જે શુદ્ધ પદાર્થ છે.
$(g)$ ઈંટ એ વિવિધ ખનિજો અને માટીના ઘટકોનું મિશ્રણ છે.
$(h)$ લાકડું એ સેલ્યુલોઝ,લિગ્નિન અને અન્ય કાર્બનિક સંયોજનોનું જટિલ મિશ્રણ છે.
$(i)$ હવા એ નાઇટ્રોજન,ઓક્સિજન,આર્ગોન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વિવિધ વાયુઓનું મિશ્રણ છે.
તેથી,શુદ્ધ પદાર્થો $(a), (c), (e)$ અને $(f)$ છે.

(B) લોખંડને કાટ લાગવો એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં લોખંડ ઓક્સિજન અને ભેજ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને હાઇડ્રેટેડ આયર્ન$(III)$ ઓક્સાઇડ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયાને ક્ષારણ (corrosion) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં નવો પદાર્થ બને છે અને તે અપરિવર્તનીય હોવાથી,તેને રાસાયણિક ફેરફાર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) ભૌતિક ફેરફાર એવો ફેરફાર છે જેમાં કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી અને પદાર્થનું રાસાયણિક બંધારણ સમાન રહે છે.
$(i)$ લોખંડની ધાતુનું પીગળવું એ ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં માત્ર પદાર્થની અવસ્થામાં ફેરફાર થાય છે.
$(ii)$ લોખંડનું કટાવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે લોખંડ ઓક્સિજન અને ભેજ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને આયર્ન ઓક્સાઇડ બનાવે છે,જે એક નવો પદાર્થ છે.
$(iii)$ લોખંડના સળિયાને વાળવો એ ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં માત્ર ધાતુના આકારમાં ફેરફાર થાય છે.
$(iv)$ લોખંડની ધાતુમાંથી તાર ખેંચવો એ ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં તેની રાસાયણિક ઓળખ બદલ્યા વિના ધાતુના આકાર/સ્વરૂપમાં ફેરફાર થાય છે.
તેથી,$(i), (iii)$ અને $(iv)$ ભૌતિક ફેરફારો છે.

(C) રાસાયણિક ફેરફાર એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં એક અથવા વધુ પદાર્થો બદલાઈને એક અથવા વધુ નવા અને અલગ પદાર્થો બનાવે છે.
$(i)$ લાકડાનું સડવું: આ એક રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે સૂક્ષ્મજીવો લાકડાનું વિઘટન કરીને નવા પદાર્થો બનાવે છે.
$(ii)$ લાકડાનું સળગવું: આ એક રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે લાકડું ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ,પાણીની વરાળ અને રાખ બનાવે છે,જે નવા પદાર્થો છે.
$(iii)$ લાકડાને વહેરવું: આ એક ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં માત્ર લાકડાનો આકાર અને કદ બદલાય છે,તેના રાસાયણિક ગુણધર્મો નહીં.
$(iv)$ લાકડાના ટુકડામાં ખીલી ઠોકવી: આ એક ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં લાકડા કે ખીલીના રાસાયણિક બંધારણમાં કોઈ ફેરફાર થયા વગર માત્ર યાંત્રિક ક્રિયા થાય છે.
તેથી,$(i)$ અને $(ii)$ રાસાયણિક ફેરફારો છે.

(B) પ્રક્રિયા $2A + B \to A_2B$ એ રાસાયણિક સંયોજનના નિર્માણને દર્શાવે છે.
$(i)$ ખોટું: રાસાયણિક સંયોજન $(A_2B)$ તેના ઘટક તત્વો ($A$ અને $B$) કરતા સંપૂર્ણપણે અલગ ગુણધર્મો ધરાવે છે.
$(ii)$ સાચું: સંયોજન હંમેશા દળ દ્વારા નિશ્ચિત બંધારણ ધરાવે છે.
$(iii)$ ખોટું: કારણ કે $A_2B$ એ બે પદાર્થોના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં રાસાયણિક જોડાણથી બને છે,તેથી તેને સંયોજન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$(iv)$ ખોટું: $A_2B$ એ સંયોજન છે,તત્વ નથી,કારણ કે તે રાસાયણિક રીતે જોડાયેલા બે અલગ પ્રકારના પરમાણુઓનું બનેલું છે.
તેથી,વિધાનો $(i), (iii)$ અને $(iv)$ ખોટા છે.

(A) $1$. તત્વની વ્યાખ્યા મુજબ,તે એવા પદાર્થો છે જેને સાદી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિભાજિત કરી શકાતા નથી. તેથી,$X$ અને $Y$ તત્વો છે.
$2$. જ્યારે બે કે તેથી વધુ તત્વો રાસાયણિક રીતે નિશ્ચિત પ્રમાણમાં જોડાય છે,ત્યારે તે સંયોજન બનાવે છે. અહીં,$X$ અને $Y$ જોડાઈને $P$ બનાવે છે,તેથી $P$ એક સંયોજન છે.
$3$. સંયોજનોનું બંધારણ હંમેશા દળની દ્રષ્ટિએ નિશ્ચિત હોય છે.
$4$. તેથી,વિધાનો $(i), (iii)$ અને $(iv)$ સાચા છે.

(N/A) ભૌતિક ગુણધર્મો: $(a)$ અને $(c)$. આ ગુણધર્મો પદાર્થની રાસાયણિક ઓળખ બદલ્યા વિના તેના આંતરિક લક્ષણો અથવા બંધારણનું વર્ણન કરે છે.
રાસાયણિક ગુણધર્મો: $(b)$ અને $(d)$. આ ગુણધર્મો પદાર્થની ચોક્કસ રાસાયણિક ફેરફાર અથવા પ્રતિક્રિયામાંથી પસાર થવાની ક્ષમતાનું વર્ણન કરે છે,જેના પરિણામે નવા પદાર્થો બને છે.

(B) શુદ્ધ સોનું ($24$ કેરેટ) અત્યંત નરમ અને તન્ય હોય છે,જે તેને દાગીના બનાવવા માટે અયોગ્ય બનાવે છે કારણ કે તે સરળતાથી આકાર બદલી શકે છે. સોનાને તાંબા અથવા ચાંદીના થોડા પ્રમાણ સાથે મિશ્રિત કરીને,ધાતુ નોંધપાત્ર કઠિનતા અને માળખાકીય મજબૂતી મેળવે છે. આનાથી દાગીના સમય જતાં તેમનો આકાર અને ટકાઉપણું જાળવી રાખે છે.

(N/A) આ તત્વને $Metal$ (ધાતુ) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
ધાતુઓ એવા તત્વો છે જે સામાન્ય રીતે રણકાર ઉત્પન્ન કરવાના ગુણધર્મ (જ્યારે અથડાવવામાં આવે ત્યારે રણકાર ઉત્પન્ન કરે છે) અને તન્યતા (જેને ખેંચીને પાતળા તાર બનાવી શકાય છે) ધરાવે છે.
આ તત્વમાં અપેક્ષિત અન્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ચળકાટ: તેઓ ચમકદાર દેખાવ ધરાવે છે.
$2$. ટીપાઉપણું: તેમને ટીપીને પાતળા પતરાં બનાવી શકાય છે.
$3$. વાહકતા: તેઓ ઉષ્મા અને વિદ્યુતના સારા વાહક છે.
$4$. ઊંચા ગલનબિંદુ અને ઉત્કલનબિંદુ.

(A) તે એક શુદ્ધ પદાર્થ છે.
ભલે સુક્રોઝના સ્ફટિકો અલગ-અલગ સ્ત્રોતો (શેરડી અને બીટરૂટ) માંથી મેળવવામાં આવ્યા હોય,તેમનું રાસાયણિક બંધારણ સમાન હોય છે.
શુદ્ધ પદાર્થ માત્ર એક જ પ્રકારના કણોનો બનેલો હોય છે.
સુક્રોઝનું રાસાયણિક સૂત્ર $C_{12}H_{22}O_{11}$ હોવાથી,તેના સ્ત્રોતને ધ્યાનમાં લીધા વિના,આ સ્ફટિકોનું મિશ્રણ એક શુદ્ધ પદાર્થ જ રહે છે.

(N/A) આ એક રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં નવા પદાર્થો બને છે અને આ પ્રક્રિયા સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં ઉલટાવી શકાતી નથી.
$(b)$ હા,ઉપરની પ્રક્રિયામાં મળતી નીપજોને પાણીમાં ઓગાળીને એસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણ બનાવી શકાય છે:
$1.$ બેઝિક દ્રાવણ: કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ $(CaO)$ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ $(Ca(OH)_2)$ બનાવે છે,જે બેઝિક સ્વભાવ ધરાવે છે.
$CaO + H_2O \rightarrow Ca(OH)_2$
$2.$ એસિડિક દ્રાવણ: કાર્બન ડાયોક્સાઈડ $(CO_2)$ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$ બનાવે છે,જે એસિડિક સ્વભાવ ધરાવે છે.
$CO_2 + H_2O \rightarrow H_2CO_3$

(N/A) આયોડિન એ ચળકાટ ધરાવતી અધાતુ છે.
$(b)$ બ્રોમિન એકમાત્ર એવી અધાતુ છે જે ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં હોય છે.
$(c)$ ગ્રેફાઇટ એ કાર્બનનું અપરરૂપ છે અને મુક્ત ઇલેક્ટ્રોનની હાજરીને કારણે તે વિદ્યુતનું સુવાહક છે.
$(d)$ કાર્બન તેની કેટેનેશનના વિશિષ્ટ ગુણધર્મને કારણે સૌથી વધુ સંખ્યામાં સંયોજનો બનાવવા માટે જાણીતું છે.
$(e)$ સલ્ફર અને ફોસ્ફરસ એ કાર્બન સિવાયની અધાતુઓ છે જે અપરરૂપતા દર્શાવે છે.
$(f)$ ઓક્સિજન એ દહનની પ્રક્રિયા માટે જરૂરી અધાતુ છે.

(N/A) રાસાયણિક બંધારણના આધારે,પદાર્થોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ કરવામાં આવે છે:
તત્વો: આ એવા શુદ્ધ પદાર્થો છે જે માત્ર એક જ પ્રકારના પરમાણુઓ ધરાવે છે. આકૃતિ પરથી,તત્વો છે: $Cu$ (તાંબુ),$Zn$ (ઝિંક),$O_2$ (ઓક્સિજન),$F_2$ (ફ્લોરિન),$Hg$ (પારો),અને હીરો (કાર્બનનું અપરરૂપ).
સંયોજનો: આ એવા પદાર્થો છે જે બે કે તેથી વધુ તત્વોના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં રાસાયણિક સંયોજનથી બને છે. આકૃતિ પરથી,સંયોજનો છે: $H_2O$ (પાણી) અને $CaCO_3$ (કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ).
નોંધ: રેતી,$NaCl(aq)$ અને લાકડું જેવા પદાર્થો મિશ્રણ છે,શુદ્ધ તત્વો કે સંયોજનો નથી.

(A, C, E, F, G, I) સંયોજન એ એક એવો પદાર્થ છે જે જ્યારે બે કે તેથી વધુ રાસાયણિક તત્વો એકબીજા સાથે રાસાયણિક રીતે જોડાય છે ત્યારે બને છે. તત્વો એ શુદ્ધ પદાર્થો છે જે ફક્ત એક જ પ્રકારના પરમાણુઓ ધરાવે છે.
$1$. ક્લોરિન વાયુ $(Cl_2)$ એ તત્વ છે.
$2$. પોટેશિયમ ક્લોરાઇડ $(KCl)$ એ સંયોજન છે.
$3$. આયર્ન $(Fe)$ એ તત્વ છે.
$4$. આયર્ન સલ્ફાઇડ $(FeS)$ એ સંયોજન છે.
$5$. એલ્યુમિનિયમ $(Al)$ એ તત્વ છે.
$6$. આયોડિન $(I_2)$ એ તત્વ છે.
$7$. કાર્બન $(C)$ એ તત્વ છે.
$8$. કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ એ સંયોજન છે.
$9$. સલ્ફર પાવડર $(S)$ એ તત્વ છે.
તેથી,જે પદાર્થો સંયોજનો નથી તે છે: ક્લોરિન વાયુ,આયર્ન,એલ્યુમિનિયમ,આયોડિન,કાર્બન અને સલ્ફર પાવડર.

(A) ભૌતિક ફેરફારો: $(a), (b), (e)$. આ ભૌતિક ફેરફારો છે કારણ કે તેમાં કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી અને રાસાયણિક બંધારણ સમાન રહે છે.
રાસાયણિક ફેરફારો: $(c), (d)$. આ રાસાયણિક ફેરફારો છે કારણ કે તેમાં અલગ રાસાયણિક ગુણધર્મો ધરાવતા નવા પદાર્થો બને છે. કેરોસીનનું સળગવું એ દહન પ્રક્રિયા છે,અને ચામાં લીંબુનો રસ ઉમેરવાથી લીંબુમાં રહેલા એસિડ અને ચાના રંગદ્રવ્યો વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થાય છે.

(N/A) તત્વો: આ શુદ્ધ પદાર્થો છે જે ફક્ત એક જ પ્રકારના પરમાણુઓ ધરાવે છે. ઉદાહરણો: સોડિયમ,ચાંદી,ટીન અને સિલિકોન.
સંયોજનો: આ એવા શુદ્ધ પદાર્થો છે જે બે કે તેથી વધુ તત્વોના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં રાસાયણિક સંયોજન દ્વારા બને છે. ઉદાહરણો: કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ,મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ.
મિશ્રણો: આ એવા પદાર્થો છે જે બે કે તેથી વધુ ઘટકોના કોઈપણ પ્રમાણમાં ભૌતિક મિશ્રણ દ્વારા બને છે. ઉદાહરણો: માટી,ખાંડનું દ્રાવણ,કોલસો,હવા,સાબુ અને રુધિર.

(A, B, D, E, G) રાસાયણિક ફેરફારોમાં પદાર્થના રાસાયણિક બંધારણમાં ફેરફાર થાય છે,જેના પરિણામે નવા પદાર્થો બને છે.
$(a)$ વનસ્પતિની વૃદ્ધિ: તેમાં જટિલ જૈવ-રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ સામેલ છે.
$(b)$ લોખંડનું કટાવું: લોખંડ ઓક્સિજન અને ભેજ સાથે પ્રક્રિયા કરીને આયર્ન ઓક્સાઈડ બનાવે છે.
$(d)$ ખોરાક રાંધવો: તેમાં પોષક તત્વોનું રાસાયણિક વિઘટન થાય છે.
$(e)$ ખોરાકનું પાચન: ઉત્સેચકો જટિલ અણુઓને સરળ અણુઓમાં તોડે છે.
$(g)$ મીણબત્તીનું સળગવું: દહન એ એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે.
લોખંડના રજકણો અને રેતીનું મિશ્રણ $(c)$ અને પાણીનું થીજી જવું $(f)$ એ ભૌતિક ફેરફારો છે કારણ કે તેમાં કોઈ નવા રાસાયણિક પદાર્થો બનતા નથી.

(A) $(i)$ પિત્તળ એ મિશ્રણ છે (તે તાંબા અને જસતની મિશ્રધાતુ છે).
$(ii)$ હીરો એ તત્વ છે (તે કાર્બનનું અપરરૂપ છે,જે ફક્ત કાર્બનના પરમાણુઓનું બનેલું છે).
$(iii)$ રેતી એ સંયોજન છે (તે મુખ્યત્વે સિલિકોન ડાયોક્સાઇડ,$SiO_2$ છે).

(N/A)

ભૌતિક ફેરફાર	રાસાયણિક ફેરફાર
$1$. ભૌતિક ફેરફાર દરમિયાન કોઈ નવા પદાર્થો બનતા નથી.	$1$. અલગ ગુણધર્મો ધરાવતા નવા પદાર્થો બને છે.
$2$. પદાર્થને સરળતાથી તેની મૂળ સ્થિતિમાં પાછો લાવી શકાય છે,એટલે કે,તે એક પ્રતિવર્તી પ્રક્રિયા છે.	$2$. તે મોટે ભાગે અપ્રતિવર્તી પ્રક્રિયા છે.

(B) તત્વ એ દ્રવ્યનું એવું મૂળભૂત સ્વરૂપ છે જેને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વધુ સાદા પદાર્થોમાં વિભાજિત કરી શકાતું નથી.
$(b)$ કાર્બન,સિલિકોન અને ક્લોરિન એ અધાતુઓ છે.

(N/A) રુધિરને મિશ્રણ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેના ઘટકો (જેમ કે પ્લાઝ્મા,રક્તકણો,શ્વેતકણો અને ત્રાકકણો) ને ભૌતિક પદ્ધતિઓ જેવી કે સેન્ટ્રિફ્યુગેશન દ્વારા અલગ કરી શકાય છે અને તેનું પ્રમાણ વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ બદલાય છે.
ગ્રેફાઇટને તત્વ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તે માત્ર એક જ પ્રકારના પરમાણુઓ (કાર્બન પરમાણુઓ) નું બનેલું છે અને તેને રાસાયણિક કે ભૌતિક પદ્ધતિઓ દ્વારા વધુ સાદા પદાર્થોમાં વિભાજિત કરી શકાતું નથી.

(N/A) $1$. લોખંડના રજકણો અને સલ્ફરના પાવડરનું મિશ્રણ તેના ઘટકોના વ્યક્તિગત ગુણધર્મો જાળવી રાખે છે. લોખંડના કણો ચુંબક દ્વારા આકર્ષાય છે અને સલ્ફર કાર્બન ડાયસલ્ફાઈડ $(CS_2)$ માં દ્રાવ્ય છે. આ દર્શાવે છે કે મિશ્રણમાં રહેલા ઘટકો પોતાની ઓળખ ગુમાવતા નથી.
$2$. આયર્ન સલ્ફાઈડ $(FeS)$ એ લોખંડ અને સલ્ફર વચ્ચેની રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા બનતું સંયોજન છે. સંયોજનમાં,ઘટક તત્વો તેમના મૂળ ગુણધર્મો ગુમાવે છે. તેથી,આયર્ન સલ્ફાઈડ ચુંબક દ્વારા આકર્ષાતું નથી અને સલ્ફર કાર્બન ડાયસલ્ફાઈડમાં ઓગળતું નથી.
$3$. આમ,તે સાબિત થાય છે કે મિશ્રણ તેના ઘટકોના ગુણધર્મો દર્શાવે છે,જ્યારે સંયોજન તેના ઘટક તત્વો કરતા સંપૂર્ણપણે નવા ગુણધર્મો ધરાવે છે.

(N/A)

માપદંડ	સંયોજનો વિરુદ્ધ મિશ્રણો
બંધારણ	સંયોજનોનું બંધારણ નિશ્ચિત હોય છે,જ્યારે મિશ્રણોનું બંધારણ બદલાતું રહે છે.
ગલનબિંદુ અને ઉત્કલનબિંદુ	સંયોજનોના ગલનબિંદુ અને ઉત્કલનબિંદુ ચોક્કસ હોય છે,જ્યારે મિશ્રણોના હોતા નથી.
ઘટકોના ગુણધર્મો	સંયોજનોમાં,ઘટકો તેમના વ્યક્તિગત ગુણધર્મો ગુમાવે છે. મિશ્રણોમાં,ઘટકો તેમના મૂળ ગુણધર્મો જાળવી રાખે છે.
અલગીકરણ	સંયોજનોને માત્ર રાસાયણિક પદ્ધતિઓ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે,જ્યારે મિશ્રણોને ભૌતિક પદ્ધતિઓ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે.

(N/A)

તત્વ	સંયોજન
$(1)$ તે દ્રવ્યનું સૌથી સરળ સ્વરૂપ છે જેને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વધુ સરળ પદાર્થોમાં વિભાજિત કરી શકાતું નથી.	$(1)$ તે એવો પદાર્થ છે જે બે કે તેથી વધુ તત્વોના રાસાયણિક સંયોજનથી ચોક્કસ પ્રમાણમાં બનેલો હોય છે.
$(2)$ તે માત્ર એક જ પ્રકારના પરમાણુઓનો બનેલો હોય છે.	$(2)$ તેને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેના ઘટક તત્વોમાં અલગ કરી શકાય છે.

તત્વનું ઉદાહરણ: $\text{કોપર }(Cu)$.
સંયોજનનું ઉદાહરણ: $\text{પાણી }(H_{2}O)$.

(N/A) ગોઇટર અને હાઇપોથાઇરોડિઝમના શારીરિક લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ હાઇપોથાઇરોડિઝમ દરમિયાન,શરીરનો ચયાપચયનો દર ઘટી જાય છે.
$(ii)$ શરીરના વજનમાં વધારાની સાથે વધુ ઊંઘ અને સુસ્તી જોવા મળે છે.
$(iii)$ ગળામાં સોજો (ગોઇટર) અને ક્યારેક પગમાં સોજો જોવા મળે છે.
$(iv)$ ગોઇટર દરમિયાન,થાઇરોઇડ ગ્રંથિ નોંધપાત્ર રીતે મોટી થાય છે.
$(b)$ અન્ય લોકોને પોસ્ટરો,બેનરો દ્વારા અથવા સ્થાનિક વિસ્તારમાં નાના જાગૃતિ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરીને આયોડિનયુક્ત મીઠાના મહત્વ વિશે માહિતગાર કરી શકાય છે.
$(c)$ આયોડિન એ અધાતુ છે જેની સંજ્ઞા $I$ છે.
$(d)$ આયોડિન એક અધાતુ છે જે ઘન સ્વરૂપે ધાતુ જેવું રાખોડી દેખાય છે અને ગરમ કરવા પર જાંબલી વાયુમાં ફેરવાય છે. તેનું ઉત્કલન બિંદુ લગભગ $457.4 \ K$ છે અને ઘનતા લગભગ $4.933 \ g/cm^3$ છે. આયોડિન ગરમ કરવા પર ઉર્ધ્વપાતન પામે છે.
$(e)$ મૂળ મીઠાના રાસાયણિક બંધારણમાં કોઈ મોટો તફાવત નથી. મુખ્ય તફાવત એ છે કે સામાન્ય મીઠું મુખ્યત્વે $NaCl$ છે,જ્યારે આયોડિનયુક્ત મીઠામાં $NaCl$ માં થોડી માત્રામાં આયોડિનના સંયોજનો (જેમ કે પોટેશિયમ આયોડાઇડ) ઉમેરવામાં આવે છે,જે આપણા માટે એક આવશ્યક સૂક્ષ્મ પોષકતત્વ છે. આ જરૂરી છે કારણ કે વિશ્વભરની ઘણી જમીનમાં આયોડિનનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે,જેના કારણે પાકમાં અને ત્યારબાદ મનુષ્યોમાં તેની ઉણપ સર્જાય છે,જે ગોઇટરનું કારણ બને છે.

(II, III) મીણબત્તીનું સળગવું: જ્યારે મીણબત્તી સળગે છે,ત્યારે મીણ પીગળે છે,જે એક ભૌતિક ફેરફાર છે. તે જ સમયે,મીણ ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને $CO_2$ અને $H_2O$ ની વરાળ ઉત્પન્ન કરે છે,જે એક રાસાયણિક ફેરફાર છે. આમ,બંને ફેરફારો એકસાથે થાય છે.
$(b)$ રાસાયણિક ફેરફારો નીચે મુજબ છે:
$(ii)$ વનસ્પતિની વૃદ્ધિ: આમાં જટિલ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અને સજીવના બંધારણમાં કાયમી ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે.
$(iii)$ લોખંડનું કટાવું: આ એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જેમાં લોખંડ ઓક્સિજન અને ભેજ સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઇડ્રેટેડ આયર્ન$(III)$ ઓક્સાઈડ બનાવે છે.

(N/A) $1$. ધાતુઓ: ગુણધર્મ: તે ચળકાટ ધરાવે છે. ઉદાહરણ: લોખંડ $(Fe)$.
$2$. અધાતુઓ: ગુણધર્મ: તે ઉષ્મા અને વિદ્યુતના મંદ વાહક છે. ઉદાહરણ: ઓક્સિજન $(O_2)$.
$3$. અર્ધધાતુઓ: ગુણધર્મ: તે ધાતુઓ અને અધાતુઓ વચ્ચેના મધ્યવર્તી ગુણધર્મો દર્શાવે છે. ઉદાહરણ: જર્મેનિયમ $(Ge)$.

(C) ધાતુઓ અને અધાતુઓ વચ્ચેની તુલના:

ધાતુઓ	અધાતુઓ
$(1)$ ધાતુઓ ટીપી શકાય તેવી (malleable) અને તાર ખેંચી શકાય તેવી (ductile) હોય છે.	$(1)$ અધાતુઓ બરડ હોય છે.
$(2)$ ધાતુઓ રણકાર ઉત્પન્ન કરે છે,એટલે કે તેમને અથડાવતા અવાજ આવે છે.	$(2)$ અધાતુઓ રણકાર ઉત્પન્ન કરતી નથી.
$(3)$ ધાતુઓ ઉષ્મા અને વિદ્યુતની સુવાહક છે.	$(3)$ અધાતુઓ ઉષ્મા અને વિદ્યુતની મંદ વાહક છે (હીરા અને ગ્રેફાઈટ સિવાય).
$(4)$ ધાતુઓ સામાન્ય રીતે ઓરડાના તાપમાને ઘન હોય છે (પારો/મર્ક્યુરી સિવાય).	$(4)$ અધાતુઓ ઓરડાના તાપમાને ઘન,પ્રવાહી કે વાયુ સ્વરૂપે હોઈ શકે છે.

$(b)$ જે તત્વો ધાતુઓ અને અધાતુઓ વચ્ચેના ગુણધર્મો ધરાવે છે તેમને અર્ધધાતુઓ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ: બોરોન $(B)$ અને સિલિકોન $(Si)$.
$(c)$ આપેલા તત્વોમાંથી સોડિયમ $(Na)$ અને મર્ક્યુરી $(Hg)$ ધાતુઓ છે.

(N/A) $NH_4Cl$ (એમોનિયમ ક્લોરાઈડ) અને ખાંડને ગરમ કરવાની પ્રક્રિયાઓ અલગ છે કારણ કે તેમાં અલગ-અલગ ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો થાય છે.
$1$. $NH_4Cl$ એ ઉર્ધ્વપાતી પદાર્થ છે. જ્યારે તેને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનું ઉર્ધ્વપાતન થાય છે,એટલે કે તે પ્રવાહી અવસ્થામાં આવ્યા વિના સીધું જ ઘનમાંથી વાયુ અવસ્થામાં રૂપાંતરિત થાય છે.
$2$. ખાંડ $(C_{12}H_{22}O_{11})$ એ ઉર્ધ્વપાતી પદાર્થ નથી. જ્યારે તેને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાં નિર્જલીકરણ અને ઉષ્મીય વિઘટન જેવી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ થાય છે,જેના પરિણામે તે ઉર્ધ્વપાતનને બદલે બળીને કાળો કોલસો (કાર્બન) બની જાય છે.

(N/A) $(i)$ જ્યારે લોખંડનો વહેર અને સલ્ફરને સાથે ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેમની વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈને આયર્ન$(II)$ સલ્ફાઈડ બને છે,જેનું સૂત્ર $FeS$ છે.
$(ii)$ જ્યારે આયર્ન$(II)$ સલ્ફાઈડ $(FeS)$ માં મંદ હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ વાયુ $(H_2S)$ ઉત્પન્ન થાય છે.
રાસાયણિક સમીકરણ: $FeS(s) + 2HCl(aq) \rightarrow FeCl_2(aq) + H_2S(g)$.
હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ $(H_2S)$ વાયુના બે ગુણધર્મો:
$(a)$ તે રંગહીન વાયુ છે.
$(b)$ તેની વાસ સડેલા ઈંડા જેવી હોય છે.

(N/A)

તત્વો	સંયોજનો
$(i)$ માત્ર એક જ પ્રકારના પરમાણુઓથી બનેલા હોય છે.	$(i)$ બે કે તેથી વધુ પ્રકારના પરમાણુઓ નિશ્ચિત પ્રમાણમાં રાસાયણિક રીતે જોડાઈને બને છે.
$(ii)$ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેને સરળ પદાર્થોમાં વિભાજિત કરી શકાતા નથી.	$(ii)$ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેને સરળ પદાર્થો (તત્વો) માં વિભાજિત કરી શકાય છે.

વર્ગીકરણ:
તત્વો: આયોડિન,$24$ કેરેટ સોનું,ઓક્સિજન વાયુ,કાર્બન.
સંયોજનો: સોડિયમ ક્લોરાઈડ,પાણી.

(A) શુદ્ધ પદાર્થ એટલે એવો પદાર્થ જે ફક્ત એક જ પ્રકારના કણોનો બનેલો હોય છે. આ કણો પરમાણુઓ (તત્વના કિસ્સામાં) અથવા અણુઓ (સંયોજનના કિસ્સામાં) હોઈ શકે છે. શુદ્ધ પદાર્થમાં રહેલા તમામ ઘટક કણો સમાન રાસાયણિક ગુણધર્મો ધરાવે છે.

(N/A) જે તત્વો ધાતુઓ અને અધાતુઓ બંનેના ગુણધર્મો ધરાવતા હોય,તેમને અર્ધધાતુઓ (metalloids) અથવા સેમીમેટલ્સ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: સિલિકોન $(Si)$,જર્મેનિયમ $(Ge)$,આર્સેનિક $(As)$,એન્ટિમની $(Sb)$ અને ટેલુરિયમ $(Te)$.

(C) કોઈ પદાર્થ કે સંયોજનને ત્યારે જ શુદ્ધ ગણવામાં આવે છે જો તે માત્ર એક જ પ્રકારના કણોનો બનેલો હોય અને પ્રમાણિત વાતાવરણીય દબાણ હેઠળ તેનું ગલનબિંદુ અને ઉત્કલનબિંદુ નિશ્ચિત હોય.
જો પદાર્થ અશુદ્ધ હોય,તો તે સામાન્ય રીતે ગલન કે ઉત્કલન માટે ચોક્કસ તાપમાનને બદલે તાપમાનનો ગાળો દર્શાવે છે.

(B) સંયોજન એ એક એવો પદાર્થ છે જે જ્યારે બે કે તેથી વધુ રાસાયણિક તત્વો દળના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં રાસાયણિક રીતે જોડાય છે ત્યારે બને છે.
પાણી $(H_2O)$ એક સંયોજન છે કારણ કે તે હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનના પરમાણુઓનું બનેલું છે,જે કદના પ્રમાણમાં $2:1$ અથવા દળના પ્રમાણમાં $1:8$ ના નિશ્ચિત ગુણોત્તરમાં રાસાયણિક રીતે જોડાયેલા હોય છે.
હવા એ નાઇટ્રોજન,ઓક્સિજન,આર્ગોન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વિવિધ વાયુઓનું મિશ્રણ છે.
સોડા વોટર એ પાણીમાં ઓગળેલા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુનું મિશ્રણ છે.
તળાવનું પાણી એ પાણી,ઓગળેલા ખનિજો,કાર્બનિક પદાર્થો અને સૂક્ષ્મજીવો ધરાવતું મિશ્રણ છે.
તેથી,પાણી એ સાચો જવાબ છે.

(C) તત્વ એ એક શુદ્ધ પદાર્થ છે જે ફક્ત એવા પરમાણુઓનો બનેલો હોય છે જેમના પરમાણુ કેન્દ્રમાં પ્રોટોનની સંખ્યા સમાન હોય છે.
$A$. કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ એ કાર્બન અને ઓક્સિજનના પરમાણુઓથી બનેલું સંયોજન છે.
$B$. સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ એ સલ્ફર અને ઓક્સિજનના પરમાણુઓથી બનેલું સંયોજન છે.
$C$. ઓક્સિજન વાયુ $(O_2)$ ફક્ત ઓક્સિજનના પરમાણુઓનો બનેલો છે,તેથી તે એક તત્વ છે.
$D$. નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ $(NO_2)$ એ નાઇટ્રોજન અને ઓક્સિજનના પરમાણુઓથી બનેલું સંયોજન છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) શુદ્ધ પદાર્થ એટલે એવો પદાર્થ જેમાં રહેલા તમામ કણો સમાન રાસાયણિક પ્રકૃતિ ધરાવતા હોય. તત્વો અને સંયોજનોને શુદ્ધ પદાર્થો ગણવામાં આવે છે.
$CaO$ (કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ), $CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઈડ) અને $NaCl$ (સોડિયમ ક્લોરાઈડ) એ નિશ્ચિત બંધારણ ધરાવતા રાસાયણિક સંયોજનો છે.
ઈંટ એ વિવિધ પદાર્થોનું મિશ્રણ છે, પારો એક તત્વ છે (શુદ્ધ), પરંતુ લાકડું એ જટિલ મિશ્રણ છે.
લોખંડ એક તત્વ છે (શુદ્ધ), $CaO$ એક સંયોજન છે (શુદ્ધ), પરંતુ હવા એ વાયુઓનું મિશ્રણ છે.
બરફ એ શુદ્ધ પાણી $(H_2O)$ છે, પરંતુ દૂધ એ કલીલ (પાણી, ચરબી, પ્રોટીન વગેરેનું મિશ્રણ) છે.
તેથી, માત્ર શુદ્ધ પદાર્થો ધરાવતો સમૂહ $CaO, CO_2$ અને $NaCl$ છે.

(C) લોખંડનું કાટ ખાવું એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં લોખંડ હવામાં રહેલા ઓક્સિજન અને ભેજ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને હાઇડ્રેટેડ આયર્ન $(III)$ ઓક્સાઇડ $(Fe_2O_3 \cdot xH_2O)$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયાને ક્ષારણ (Corrosion) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કારણ કે આ પ્રક્રિયામાં અલગ રાસાયણિક ગુણધર્મો ધરાવતો નવો પદાર્થ બને છે, તેથી તે રાસાયણિક ફેરફાર છે.
આથી, કાટ ખાવો એ ક્ષારણ છે અને તે એક રાસાયણિક ફેરફાર છે.

(B) આ વિધાન ખોટું છે.
જ્યારે મીણબત્તી સળગે છે,ત્યારે ભૌતિક અને રાસાયણિક બંને ફેરફારો એકસાથે થાય છે.
$1$. ભૌતિક ફેરફાર: ગરમીને કારણે જ્યોતની નજીકનું મીણ પીગળે છે,જે ઘન અવસ્થામાંથી પ્રવાહી અવસ્થામાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ એક ભૌતિક ફેરફાર છે કારણ કે મીણનું રાસાયણિક બંધારણ બદલાતું નથી.
$2$. રાસાયણિક ફેરફાર: પીગળેલું મીણ (બાષ્પીભવન પામેલું) હવામાં રહેલા ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ,પાણીની વરાળ,ગરમી અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે. આ એક રાસાયણિક ફેરફાર છે કારણ કે તેમાં નવા પદાર્થો બને છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
અધાતુઓ સામાન્ય રીતે ચળકાટ ધરાવતી નથી (તેઓ ઝાંખી હોય છે) અને ઉષ્મા તથા વિદ્યુતની મંદ વાહક (અવાહક) હોય છે. ગ્રેફાઇટ જેવા કેટલાક અપવાદો છે જે વિદ્યુતના સુવાહક છે,પરંતુ સામાન્ય નિયમ મુજબ આ વિધાન ખોટું છે.

(A) આ વિધાન ખરું છે.
$1$. ટીપી શકાય તેવો ગુણધર્મ (Malleability): ધાતુઓને ટીપીને પાતળા પતરાં બનાવી શકાય છે.
$2$. તણાવપણું (Ductility): ધાતુઓમાંથી પાતળા તાર ખેંચી શકાય છે.
$3$. રણકાર (Sonorous): ધાતુઓ સપાટી સાથે અથડાવાથી રણકાર ઉત્પન્ન કરે છે.
$4$. ચળકાટ (Lustrous): ધાતુઓ પોતાની સપાટી પર વિશિષ્ટ ચમક ધરાવે છે.

(TRUE) આ વિધાન ખરું છે.
સંયોજનની વ્યાખ્યા એવા શુદ્ધ પદાર્થ તરીકે કરવામાં આવે છે જે બે કે તેથી વધુ તત્વોના દળના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં રાસાયણિક જોડાણથી બને છે. સંયોજનના ગુણધર્મો તેના ઘટક તત્વોના ગુણધર્મો કરતા સંપૂર્ણપણે અલગ હોય છે.

(B) કાર્બન પ્રકૃતિમાં બે મુખ્ય અવસ્થાઓમાં જોવા મળે છે: સંયુક્ત સ્વરૂપો અને મૂળભૂત (તત્વ) સ્વરૂપો.
સંયુક્ત સ્વરૂપોમાં,તે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ,કાર્બોનેટ્સ અને હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ્સ તરીકે જોવા મળે છે.
મૂળભૂત સ્વરૂપોમાં,કાર્બન તેના અપરરૂપો તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે,જેમાં હીરો અને ગ્રેફાઇટનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.