Structural Organisation of a Cell Questions in Gujarati

(N/A) $CO_2$ અને પાણી જેવા પદાર્થો પ્રસરણની પ્રક્રિયા દ્વારા કોષની અંદર અને બહાર ગતિ કરે છે. જ્યારે કોષની અંદર $CO_2$ નું પ્રમાણ વધી જાય છે,ત્યારે કોષની અંદર અને બહારના વાતાવરણ વચ્ચે સાંદ્રતાનો તફાવત સર્જાય છે. $CO_2$ પ્રસરણ દ્વારા વધુ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાં બહાર નીકળે છે. તેવી જ રીતે,પાણી કોષની અંદર અને બહાર આસૃતિ (Osmosis) નામની વિશિષ્ટ પ્રક્રિયા દ્વારા ગતિ કરે છે,જે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓની વધુ સાંદ્રતાથી ઓછી સાંદ્રતા તરફની ગતિ છે.

(N/A) કોષરસસ્તરને પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષમાં અમુક ચોક્કસ પદાર્થોને અંદર આવવા અને બહાર જવાની પસંદગીયુક્ત મંજૂરી આપે છે. તે કેટલાક વિશિષ્ટ અણુઓને પસાર થવા દે છે જ્યારે અન્ય પદાર્થોની અવરજવરને અટકાવે છે,આમ તે કોષના આંતરિક વાતાવરણને જાળવી રાખે છે.

(N/A) પૂર્ણ કરેલ કોષ્ટક નીચે મુજબ છે:

પ્રોકેરિયોટિક કોષ	યુકેરિયોટિક કોષ
$1.$ કદ: સામાન્ય રીતે નાનું $(1-10 \,\mu m)$	$1.$ કદ: સામાન્ય રીતે મોટું $(5-100 \,\mu m)$
$2.$ કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર: કોષકેન્દ્રપટલના અભાવને કારણે અસ્પષ્ટ,જેને ન્યુક્લિઓઇડ કહેવાય છે	$2.$ કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર: સુસ્પષ્ટ અને કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું
$3.$ રંગસૂત્ર: એક	$3.$ એક કરતા વધારે રંગસૂત્રો
$4.$ પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ	$4.$ પટલમય અંગિકાઓ (જેમ કે કણાભસૂત્ર,રંજકકણો) હાજર હોય છે

(B) કોષ એ જીવનનો મૂળભૂત બંધારણીય અને કાર્યાત્મક એકમ છે. તેનું આયોજન વિવિધ અંગિકાઓ અને જૈવ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા જળવાઈ રહે છે. જો ભૌતિક કે રાસાયણિક પ્રભાવને કારણે આ આયોજન નષ્ટ થઈ જાય,તો કોષ શ્વસન,પોષણ અને ઉત્સર્જન જેવી આવશ્યક જીવન પ્રક્રિયાઓ કરવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે. પરિણામે,કોષ તેના મૂળભૂત કાર્યો કરી શકશે નહીં અને થોડા સમય પછી મૃત્યુ પામશે.

(N/A) વનસ્પતિ કોષ અને પ્રાણી કોષ વચ્ચેનો તફાવત:
$1$. કોષદીવાલ: વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસસ્તરની બહાર મજબૂત કોષદીવાલ હોય છે,જ્યારે પ્રાણી કોષોમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે.
$2$. આકાર: કોષદીવાલને કારણે વનસ્પતિ કોષો સામાન્ય રીતે નિશ્ચિત અને નિયમિત આકાર ધરાવે છે,જ્યારે પ્રાણી કોષો સામાન્ય રીતે અનિયમિત આકારના હોય છે.
$3$. કદ: વનસ્પતિ કોષો સામાન્ય રીતે પ્રાણી કોષો કરતા કદમાં મોટા હોય છે.
$4$. રંજકકણો: વનસ્પતિ કોષોમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે રંજકકણો (જેમ કે હરિતકણ) હોય છે,જે પ્રાણી કોષોમાં ગેરહાજર હોય છે (યુગ્લીના જેવા કેટલાક પ્રજીવો સિવાય).
$5$. રસધાની: વનસ્પતિ કોષોમાં એક મોટી અને કાયમી કેન્દ્રીય રસધાની હોય છે,જ્યારે પ્રાણી કોષોમાં ઘણી નાની અને કામચલાઉ રસધાનીઓ હોય છે.

(N/A)

પ્રોકેરિયોટિક કોષ	યુકેરિયોટિક કોષ
$1$. કદ: સામાન્ય રીતે નાનું $(1-10 \,\mu m)$,જ્યાં $1 \,\mu m = 10^{-6} \,m$.	$1$. કદ: સામાન્ય રીતે મોટું $(5-100 \,\mu m)$.
$2$. કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર: કોષકેન્દ્રપટલના અભાવને કારણે અસ્પષ્ટ હોય છે; જેને ન્યુક્લિયોઇડ કહેવાય છે.	$2$. કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર: સુસ્પષ્ટ અને કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોય છે.
$3$. રંગસૂત્ર: એક જ હોય છે.	$3$. એક કરતા વધારે રંગસૂત્રો હોય છે.
$4$. પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.	$4$. કણાભસૂત્ર,રંજકકણ જેવી પટલમય અંગિકાઓ હાજર હોય છે.

(B) જો કોષરસસ્તર ફાટી જાય અથવા તૂટી જાય તો:
$1$. કોષ તેની રચનાત્મક અખંડિતતા અને હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવી રાખવાની ક્ષમતા ગુમાવશે.
$2$. તમામ ઉપયોગી પદાર્થો (જેમ કે પ્રોટીન,આયનો અને પોષક તત્વો) કોષની બહાર નીકળી જશે.
$3$. કોષના ઘટકો અને તેના બાહ્ય પર્યાવરણ વચ્ચે કોઈ તફાવત રહેશે નહીં,જેના પરિણામે કોષનું મૃત્યુ થશે.
$4$. કોષ તેનો સામાન્ય આકાર ગુમાવશે અને અંતે નાશ પામશે.

(B) આસૃતિ એટલે અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા દ્રાવકના અણુઓનું (સામાન્ય રીતે પાણી) તેમની ઊંચી સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી નીચી સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફ થતું વહન.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,પાણીના અણુઓ કોષરસ પટલની આરપાર બંને દિશામાં ગતિ કરવા માટે મુક્ત હોય છે,પરંતુ ચોખ્ખું વહન હંમેશા પાણીની ઊંચી સાંદ્રતાથી નીચી સાંદ્રતા તરફ થાય છે.

(A) અન્ય વિકલ્પોથી વિપરીત,વાયરસ એ કોષ નથી. વાયરસ પ્રોટીનના આવરણમાં બંધાયેલ આનુવંશિક દ્રવ્ય ($DNA$ અથવા $RNA$) ધરાવે છે. આ સરળ બંધારણને કારણે,વાયરસને સ્ફટિક સ્વરૂપમાં ફેરવી શકાય છે અને નિર્જીવ પદાર્થોની જેમ સંગ્રહિત કરી શકાય છે. આ ગુણધર્મ સૌપ્રથમ $1935$ માં વેન્ડેલ સ્ટેનલી દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યો હતો.

(B) જો આસપાસના માધ્યમમાં પાણીના અણુઓની સાંદ્રતા કોષમાં રહેલા પાણીના અણુઓની સાંદ્રતા કરતા વધારે હોય,તો કોષને અધોસાંદ્ર (hypotonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવ્યો છે તેમ કહેવાય.
આસૃતિ (osmosis) ની પ્રક્રિયા મુજબ,પાણીના અણુઓ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફ ગતિ કરે છે.
તેથી,પાણી કોષની અંદર પ્રવેશશે,જેના કારણે કોષ ફૂલી જશે.

(C) રંગસૂત્રો $DNA$ અને પ્રોટીનના બનેલા હોય છે. સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,$DNA$ હિસ્ટોન પ્રોટીન સાથે વીંટળાયેલું હોય છે અને ન્યુક્લિયોસોમ જેવી રચના બનાવે છે,જે આગળ જતાં સંકોચાઈને રંગસૂત્રોનું નિર્માણ કરે છે.

(B) આસૃતિ (Osmosis) એટલે દ્રાવકના અણુઓનું (સામાન્ય રીતે પાણી) અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ સાંદ્રતા ધરાવતા દ્રાવણ તરફ થતું વહન. આ પ્રક્રિયામાં પાણીના અણુઓ તેમના વધુ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી ઓછા સાંદ્રતાવાળા વિસ્તાર તરફ ગતિ કરે છે,જેથી બંને બાજુએ દ્રાવ્યની સાંદ્રતા સમાન થઈ શકે. તેથી,અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું વધુ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તાર તરફનું વહન એ આસૃતિની સાચી વ્યાખ્યા છે.

(C) પ્લાઝમોલિસિસ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વનસ્પતિ કોષનો કોષરસ કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાય છે.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે કોષને હાયપરટોનિક દ્રાવણમાં (કોષરસ કરતા વધુ સાંદ્રતા ધરાવતું દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે.
સાંદ્રતાના તફાવતને કારણે,બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષની બહાર નીકળી જાય છે.
જેમ જેમ પાણી કોષની બહાર નીકળે છે,તેમ પ્રોટોપ્લાસ્ટ સંકોચાય છે,જેના કારણે કોષરસ કોષદીવાલથી દૂર ખેંચાય છે.

(A) પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી. આ અવ્યાખ્યાયિત કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર,જેમાં માત્ર ન્યુક્લિક એસિડ હોય છે,તેને ન્યુક્લિઓઇડ કહેવામાં આવે છે.

(D) કોષઅંતઃગ્રહણ (endocytosis) શબ્દ બે ભાગોનો બનેલો છે: 'endo' એટલે અંદરની તરફ અને 'cytosis' એટલે કોષને લગતી હિલચાલ. અમીબા તેની લવચીક કોષરસસ્તરનો ઉપયોગ કરીને બાહ્ય વાતાવરણમાંથી ખોરાકના કણોને ગળી જાય છે,આ પ્રક્રિયાને કોષઅંતઃગ્રહણ (ખાસ કરીને ભક્ષણ અથવા phagocytosis) કહેવામાં આવે છે.

(B) પૂર્વગ $\mu$ (માઇક્રો) એ $10^{-6}$ ના અવયવને દર્શાવે છે. તેથી,$1 \, \mu m$ (માઇક્રોમીટર) એ $10^{-6} \, m$ (મીટર) ની બરાબર છે. આ એકમનો ઉપયોગ જીવવિજ્ઞાનમાં કોષો અને અંગિકાઓના કદને માપવા માટે સામાન્ય રીતે કરવામાં આવે છે.

(A) વિકલ્પ $A$ અસંગત છે કારણ કે તે ખોટું વિધાન છે. વનસ્પતિ કોષરસસ્તર મુખ્યત્વે લિપિડ અને પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે,કાઈટિનનું નહીં. કાઈટિન એ ફૂગની કોષદીવાલ અને સંધિપાદ પ્રાણીઓના બાહ્ય કંકાલમાં જોવા મળતી બંધારણીય પોલીસેકેરાઈડ છે,વનસ્પતિના કોષરસસ્તરમાં નહીં. વિકલ્પ $B$,$C$ અને $D$ એ કોષરસસ્તરના બંધારણ અને વહનના ગુણધર્મો વિશેના વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચા વિધાનો છે.

(B) જ્યારે તમે લાંબા સમય સુધી કપડાં ધોવો છો,ત્યારે સાબુનું દ્રાવણ તમારી ત્વચાના કોષોની સાપેક્ષમાં અતિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણ તરીકે કાર્ય કરે છે.
આસૃતિની પ્રક્રિયા મુજબ,પાણી અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફ ગતિ કરે છે.
સાબુનું દ્રાવણ તમારી ત્વચાના કોષોના કોષરસ કરતાં વધુ સાંદ્ર હોવાથી,આંગળીના કોષોમાંથી પાણી બહાર નીકળીને સાબુના દ્રાવણમાં જાય છે.
પાણીના આ ઘટાડાને કારણે ત્વચાના કોષો સંકોચાઈ જાય છે,જેના પરિણામે તમારી આંગળીઓ કરચલીવાળી દેખાય છે.

(N/A) એન્ડોસાઇટોસિસ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા કોષો કોષરસસ્તર (plasma membrane) માંથી પુટિકાઓ બનાવીને તેમની આસપાસના પદાર્થોને ગળી જાય છે.
પ્રાણીકોષોમાં,કોષરસસ્તર એ સૌથી બહારનું આવરણ છે કારણ કે તેમાં મજબૂત કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે.
આ લવચીકતાને કારણે કોષરસસ્તર અંદરની તરફ વળી શકે છે અને બાહ્ય પદાર્થોને ગ્રહણ કરી શકે છે.
તેની સામે,વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસસ્તરની બહાર એક મજબૂત અને રક્ષણાત્મક કોષદીવાલ હોય છે,જે કોષરસસ્તરને અંદરની તરફ વળતા અથવા મોટા કણોને ગળતા અટકાવે છે,તેથી વનસ્પતિ કોષોમાં એન્ડોસાઇટોસિસ શક્ય નથી.

(N/A) આ પરિસ્થિતિ માટે જવાબદાર ઘટના $Exosmosis$ (બહિઃઆસૃતિ) છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ મીઠાનું સાંદ્ર દ્રાવણ (અતિસાંદ્ર દ્રાવણ) લે છે,ત્યારે પાચનમાર્ગના કોષોની બહાર મીઠાનું પ્રમાણ કોષોની અંદરના પ્રમાણ કરતા ઘણું વધારે થઈ જાય છે. સાંદ્રતામાં તફાવત હોવાને કારણે,$Exosmosis$ ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષોમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના માધ્યમમાં જાય છે. આનાથી પાચનતંત્રના કોષોમાં નિર્જલીકરણ (dehydration) થાય છે,જે શરીરની રક્ષણાત્મક પ્રતિક્રિયાને ઉત્તેજિત કરે છે અને પરિણામે વ્યક્તિને ઉલટી થાય છે.

(B) પાચિત ખોરાકના પોષક તત્વો (જેમ કે ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડ) નું શોષણ મુખ્યત્વે આંતરડાના અધિચ્છદ દ્વારા પ્રસરણ (સરળ અથવા સાધ્ય) અને સક્રિય વહન દ્વારા થાય છે.
પાણીનું શોષણ મુખ્યત્વે આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જે પાણીના અણુઓનું અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ પાણીના પોટેન્શિયલ ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછા પાણીના પોટેન્શિયલ ધરાવતા વિસ્તાર તરફનું વહન છે.

(B) જ્યારે શાકભાજીમાં મીઠું ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે આસપાસના માધ્યમની સાંદ્રતા શાકભાજીના કોષોના કોષરસની તુલનામાં અતિસાંદ્ર (hypertonic) બની જાય છે.
આ સાંદ્રતાના તફાવતને કારણે,પાણી કોષરસપટલ દ્વારા શાકભાજીના કોષોમાંથી બહારના માધ્યમમાં જાય છે.
પાણીના અણુઓનું વધુ પાણીના ક્ષમતાવાળા વિસ્તાર (કોષની અંદર) થી ઓછા પાણીના ક્ષમતાવાળા વિસ્તાર (કોષની બહાર) તરફ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા થતા આ વહનને $Exosmosis$ (બહિઃઆસૃતિ) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) બેક્ટેરિયલ કોષ એ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) કોષ છે,જ્યારે ડુંગળીના કોષ એ સુકોષકેન્દ્રી (eukaryotic) વનસ્પતિ કોષ છે. તેમના તફાવતો નીચે મુજબ છે:

બેક્ટેરિયલ કોષ	ડુંગળીના કોષ
$(i)$ કોષદીવાલ પેપ્ટીડોગ્લાયકનથી બનેલી હોય છે.	$(i)$ કોષદીવાલ સેલ્યુલોઝથી બનેલી હોય છે.
$(ii)$ કોષકેન્દ્ર ગેરહાજર હોય છે (ન્યુક્લિયોઇડ હોય છે).	$(ii)$ કોષકેન્દ્ર હાજર હોય છે.
$(iii)$ પટલમય અંગિકાઓ ગેરહાજર હોય છે.	$(iii)$ પટલમય અંગિકાઓ હાજર હોય છે.
$(iv)$ આ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે.	$(iv)$ આ સુકોષકેન્દ્રી સજીવો છે.

(B) કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ પ્રસરણની પ્રક્રિયા દ્વારા કોષની અંદર અને બહાર ગતિ કરે છે,જે ઉચ્ચ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તાર તરફ પદાર્થનું સ્વયંભૂ વહન છે.
પાણી $(H_2O)$ આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા કોષની અંદર અને બહાર ગતિ કરે છે,જે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું વધુ પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફનું વહન છે.

(N/A) ક્રોમેટિન એ આંતરાવસ્થા (interphase) દરમિયાન કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતા $DNA$ અને પ્રોટીનનું છૂટું,દોરી જેવું સ્વરૂપ છે. જ્યારે કોષ વિભાજન માટે તૈયાર થાય છે,ત્યારે આ ક્રોમેટિન ઘટ્ટ થઈને જાડા,સ્પષ્ટ બંધારણોમાં ફેરવાય છે જેને ક્રોમેટિડ કહેવામાં આવે છે. રંગસૂત્ર એ એક અથવા બે સમાન ક્રોમેટિડ્સ (સિસ્ટર ક્રોમેટિડ્સ) દ્વારા બનેલું બંધારણીય એકમ છે જે સેન્ટ્રોમિયર પર જોડાયેલું હોય છે,જે કોષ વિભાજન માટે આનુવંશિક દ્રવ્યને પેક અને વ્યવસ્થિત કરવાનું કાર્ય કરે છે.

(N/A) જ્યારે કોષમાં આસપાસના માધ્યમ કરતા પાણીનું પ્રમાણ વધારે હોય,ત્યારે પાણી કોષમાંથી બહાર માધ્યમમાં જાય છે. આ પ્રક્રિયાને બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) કહેવામાં આવે છે,જેના કારણે કોષ સંકોચાઈ જાય છે.
$(b)$ જ્યારે કોષમાં આસપાસના માધ્યમ કરતા પાણીનું પ્રમાણ ઓછું હોય,ત્યારે પાણી માધ્યમમાંથી કોષની અંદર પ્રવેશે છે. આ પ્રક્રિયાને અંતઃઆસૃતિ (endosmosis) કહેવામાં આવે છે,જેના કારણે કોષ ફૂલી જાય છે.
$(c)$ જ્યારે કોષમાં પાણીનું પ્રમાણ તેની આસપાસના માધ્યમ જેટલું જ હોય,ત્યારે કોષરસપટલ દ્વારા પાણીનું કોઈ ચોખ્ખું વહન થતું નથી. કોષ સમસાંદ્ર (isotonic) સ્થિતિમાં રહે છે અને તેના કદ કે આકારમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી.

(B) કોષરસસ્તર એ લિપિડ્સ અને પ્રોટીનથી બનેલી એક જીવંત રચના છે જે કોષમાં પદાર્થોની અવરજવરનું નિયમન કરે છે.
કોષદીવાલ એ વનસ્પતિ કોષો,ફૂગ અને બેક્ટેરિયામાં જોવા મળતું એક નિર્જીવ,સખત બાહ્ય આવરણ છે,જે મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝનું બનેલું હોય છે અને તે કોષને બંધારણીય આધાર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

(N/A) $(i)$ $Amoeba$ (અમીબા) એક એકકોષી સજીવ છે જે પ્રચલન અને ખોરાક ગ્રહણ કરવા માટે ખોટા પગ (pseudopodia) બનાવીને સતત પોતાનો આકાર બદલે છે.
$(ii)$ $Nerve$ $cell$ (ચેતાકોષ) એક નિશ્ચિત અને લાક્ષણિક આકાર ધરાવે છે,જેમાં લાંબા અક્ષતંતુ (axon) અને શિખાતંતુઓ (dendrites) હોય છે,જે સમગ્ર શરીરમાં વિદ્યુત આવેગોના વહન માટે મદદરૂપ થાય છે.

(B) સૌથી નાનો જાણીતો કોષ $PPLO$ (Pleuro-Pneumonia Like Organism) છે,જેને $Mycoplasma$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
તેનો વ્યાસ આશરે $0.1\, \mu m$ જેટલો હોય છે.
આ સજીવોમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે,જે તેમને પોતાનો આકાર બદલવાની અને ઓક્સિજન વગર જીવવાની ક્ષમતા આપે છે.

(B) સૌથી મોટો જાણીતો એકલ કોષ શાહમૃગનું ઈંડું છે.
તેનું કદ આશરે $170\, mm \times 135\, mm$ જેટલું હોય છે.

(B) ચેતાકોષ (neuron) એ માનવ શરીરનો સૌથી લાંબો કોષ છે. આ કોષો કરોડરજ્જુથી લઈને શરીરના અંગો સુધી વિસ્તરેલા હોય છે અને તેની લંબાઈ $1 \ m$ કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે.

(N/A) એકકોષી પ્રાણીઓના બે ઉદાહરણો $Amoeba$ (અમીબા) અને $Paramecium$ (પેરામીશિયમ) છે. આ સજીવો એક જ કોષના બનેલા હોય છે જે જીવનની તમામ આવશ્યક ક્રિયાઓ જેવી કે શ્વસન,પોષણ અને પ્રજનન કરે છે.

(N/A) $RNA$ એટલે કે Ribonucleic acid (રાઈબોન્યુક્લિક એસિડ).
$DNA$ એટલે કે Deoxyribonucleic acid (ડીઓક્સિરાઈબોન્યુક્લિક એસિડ).

(N/A) પ્રોકેરિયોટિક કોષો એવા કોષો છે જેમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે. પ્રોકેરિયોટિક કોષો ધરાવતા સજીવોના ઉદાહરણોમાં બેક્ટેરિયા અને બ્લુ-ગ્રીન આલ્ગી (જેને સાયનોબેક્ટેરિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) નો સમાવેશ થાય છે.

(B) રંગસૂત્રો એ પ્રાણી અને વનસ્પતિ કોષોના કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી દોરી જેવી રચનાઓ છે.
દરેક રંગસૂત્ર પ્રોટીન અને ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ $(DNA)$ ના એક અણુનું બનેલું હોય છે.
આ પ્રોટીન મુખ્યત્વે હિસ્ટોન પ્રોટીન છે,જે $DNA$ ને ઘટ્ટ રચનાઓમાં પેક કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) જનીનો આનુવંશિકતાના કાર્યાત્મક એકમો છે અને તે $DNA$ ના ખંડો છે. આ જનીનો ભૌતિક રીતે રંગસૂત્રો પર આવેલા હોય છે,જે સુકોષકેન્દ્રી કોષોના કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતી દોરી જેવી રચનાઓ છે.

(B) આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) કોષોમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી. આ પ્રકારના અસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશને,જેમાં માત્ર ન્યુક્લિક એસિડ હોય છે,તેને ન્યુક્લિઓઇડ (nucleoid) કહેવામાં આવે છે.

(A) એન્ડોસાયટોસિસ એ કોષીય પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા કોષો બાહ્ય પદાર્થો,જેમ કે પોષક તત્વો અથવા પ્રવાહીને કોષરસસ્તરની અંદર ઘેરીને ગ્રહણ કરે છે.
આ પ્રક્રિયામાં કોષરસસ્તર અંદરની તરફ વળીને એક પુટિકા (vesicle) બનાવે છે જે પદાર્થને આવરી લે છે,અને ત્યારબાદ તે કોષરસમાં વહન પામે છે.

(B) આસૃતિ એ પ્રસરણની એક વિશિષ્ટ સ્થિતિ છે.
તેને અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું વધુ પાણીની સાંદ્રતા (અથવા વધુ જલક્ષમતા) ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી પાણીની સાંદ્રતા (અથવા ઓછી જલક્ષમતા) ધરાવતા વિસ્તાર તરફ થતા ચોખ્ખા વહન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે જ્યાં સુધી સંતુલન સ્થપાય નહીં.

(N/A) કોષમાં $CO_{2}$ નું અંદર અને બહાર વહન પ્રસરણ (diffusion) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જે ઉચ્ચ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી નીચી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાં પદાર્થનું સ્વયંભૂ વહન છે.
કોષમાં $H_{2}O$ નું અંદર અને બહાર વહન આસૃતિ (osmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું ઉચ્ચ જલક્ષમતાવાળા વિસ્તારમાંથી નીચી જલક્ષમતાવાળા વિસ્તારમાં થતું વહન છે.

(B) વાયરસમાં પોતાની ચયાપચયની મશીનરી (metabolic machinery) જેવી કે રિબોઝોમ્સ,ઉત્સેચકો અને ઉર્જા ઉત્પન્ન કરતી પ્રણાલીઓનો અભાવ હોય છે,જે પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને પ્રતિકૃતિ (replication) માટે જરૂરી છે. આ આવશ્યક ઘટકોના અભાવને કારણે,તેને ગુણન કરવા માટે જીવંત યજમાન કોષની ચયાપચયની મશીનરીનો ઉપયોગ કરવો પડે છે.

(A) જ્યારે જીવંત વનસ્પતિ કોષને અતિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષની બહાર નીકળી જાય છે.
પાણીના આ ઘટાડાને કારણે કોષરસ (protoplast) સંકોચાય છે અને કોષદીવાલથી દૂર જાય છે.
આ ચોક્કસ ઘટનાને રસસંકોચન (Plasmolysis) કહેવામાં આવે છે.

(B) $DNA$ નો કાર્યાત્મક એકમ જે આનુવંશિક માહિતીનું વહન કરે છે તેને $Gene$ (જનીન) કહેવામાં આવે છે. જનીનો એ $DNA$ શૃંખલાના ચોક્કસ ભાગો છે જે કાર્યાત્મક અણુઓ,સામાન્ય રીતે પ્રોટીન માટે સંકેત આપે છે,જે સજીવના લક્ષણો અને લાક્ષણિકતાઓ નક્કી કરે છે.

(B) આ પ્રક્રિયાને $Osmosis$ (આસૃતિ) કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે દ્રાક્ષને ખીર જેવા પ્રવાહી માધ્યમમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે દ્રાક્ષની અંદર પાણીનું પ્રમાણ તેની આસપાસના માધ્યમ કરતા ઓછું હોય છે.
આ સાંદ્રતાના તફાવતને કારણે,પાણીના અણુઓ અર્ધ-પ્રવેશશીલ કોષરસસ્તર દ્વારા બહારના માધ્યમમાંથી દ્રાક્ષની અંદર પ્રવેશ કરે છે.
અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું વધુ સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફના વહનને $Osmosis$ (આસૃતિ) કહેવામાં આવે છે.

(A) વિભાજન પામતા કોષમાં,$DNA$ રંગસૂત્રો (Chromosomes) તરીકે ઓળખાતી ઘટ્ટ,દોરી જેવી રચનાઓમાં સંગઠિત હોય છે.
$(b)$ વિભાજન ન પામતા કોષમાં,$DNA$ રંગસૂત્રદ્રવ્ય (Chromatin material) તરીકે ઓળખાતી દોરી જેવી રચનાઓના છૂટા અને ગૂંચવાયેલા જાળા સ્વરૂપે હાજર હોય છે.

(N/A) કોષો વિવિધ આકાર અને કદ ધરાવે છે,જે ઘણીવાર સજીવમાં તેમના વિશિષ્ટ કાર્યો સાથે સંબંધિત હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$1$. મેદ કોષો (Fat cells) સામાન્ય રીતે ગોળાકાર અથવા અંડાકાર હોય છે,જે તેમને ચરબીના ટીપાંનો સંગ્રહ કરવામાં મદદ કરે છે.
$2$. અસ્થિ કોષો (Bone cells) શાખાયુક્ત અથવા તારા જેવા આકારના હોય છે,જે તેમને અન્ય કોષો સાથે જોડાવા અને અસ્થિ પેશીમાં માળખાકીય નેટવર્ક બનાવવાની મંજૂરી આપે છે.
આકારમાં આ તફાવત દર્શાવે છે કે કોષની રચના શરીરની અંદર વિશિષ્ટ કાર્યો કરવા માટે અનુકૂલિત થયેલી હોય છે.

(N/A)

કોષકેન્દ્ર (Nucleus)	કોષકેન્દ્રક (Nucleoid)
$1.$ કોષકેન્દ્રપટલ હાજર હોય છે.	$1.$ કોષકેન્દ્રપટલ ગેરહાજર હોય છે.
$2.$ રંગસૂત્રજાળ અને એક કરતા વધારે રંગસૂત્રો હાજર હોય છે.	$2.$ માત્ર એક જ વર્તુળાકાર રંગસૂત્ર હાજર હોય છે.

(N/A) ફૂગના કોષોમાં મજબૂત કોષદીવાલ હોવાને કારણે તેઓ ખૂબ જ મંદ (અલ્પપરાસરી) બાહ્ય માધ્યમમાં પણ ફાટ્યા વગર ટકી શકે છે. જ્યારે ફૂગના કોષોને આવા મંદ માધ્યમમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણી કોષમાં પ્રવેશ કરે છે,જેનાથી કોષ ફૂલે છે. જેમ કોષ ફૂલે છે,તેમ તે કોષદીવાલ પર દબાણ (turgor pressure) ઉત્પન્ન કરે છે. કોષદીવાલ મજબૂત હોવાથી તે સામે એટલું જ સમાન અને વિરુદ્ધ દિશામાં દબાણ આપે છે,જે કોષને ફાટતા અટકાવે છે.

(N/A) $DNA$ એટલે ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ $(Deoxyribonucleic acid)$. તે એક જટિલ અણુ છે જે તમામ સજીવોના વિકાસ, કાર્ય, વૃદ્ધિ અને પ્રજનન માટે જરૂરી આનુવંશિક માહિતી ધરાવે છે. કોષ જ્યારે વિભાજન પામતો ન હોય ત્યારે $DNA$ કોષકેન્દ્રમાં ક્રોમેટિન દ્રવ્યના ભાગ રૂપે જોવા મળે છે. જ્યારે કોષ વિભાજનની તૈયારી કરે છે, ત્યારે આ ક્રોમેટિન દ્રવ્ય સંકોચાઈને રંગસૂત્રો $(Chromosomes)$ તરીકે ઓળખાતી રચનાઓમાં ગોઠવાય છે.
$(b)$ $DNA$ ના કાર્યાત્મક ખંડોને જનીન $(Genes)$ કહેવામાં આવે છે. જનીનો આનુવંશિકતાના પાયાના એકમો છે અને તે માતા-પિતા પાસેથી સંતાનોમાં લક્ષણોના વહન માટે જવાબદાર છે.

(N/A) જનીનો એ $DNA$ ના એવા ખંડો છે જે રંગસૂત્રો પર ચોક્કસ સ્થાન ધરાવે છે.
આ આનુવંશિકતાના પાયાના એકમો છે જે રંગસૂત્રો દ્વારા એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં વહન પામે છે.
તેઓ પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે જરૂરી આનુવંશિક માહિતી ધરાવે છે,જે કોષની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓનું નિયંત્રણ કરે છે,કોષના વિશિષ્ટ કાર્યો નક્કી કરે છે અને લક્ષણોની અભિવ્યક્તિનું નિયમન કરે છે.