Cell Organelles Questions in Gujarati

(B) તે બે અંગિકાઓ જે પોતાનું જનીનિક દ્રવ્ય $(DNA)$ અને રીબોઝોમ્સ ધરાવે છે તે $Mitochondria$ (કણાભસૂત્ર) અને $Plastids$ (રંજકકણો) છે. આ અંગિકાઓને અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ તેમના પોતાના કેટલાક પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરી શકે છે.

(N/A) લાયસોઝોમમાં ખૂબ જ શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો (hydrolytic enzymes) હોય છે જે કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરવા માટે સક્ષમ હોય છે.
જ્યારે કોષ ઈજાગ્રસ્ત થાય છે અથવા તેના ચયાપચયની પ્રક્રિયામાં ખલેલ પહોંચે છે,ત્યારે લાયસોઝોમ ફાટી જાય છે અને આ ઉત્સેચકો પોતાના જ કોષનું પાચન કરી નાખે છે.
આ સ્વયં-પાચનની ક્રિયાને કારણે,લાયસોઝોમને કોષની 'આત્મઘાતી કોથળીઓ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) કોષની અંદર રિબોઝોમ્સ પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે. તે નાના,દાણાદાર બંધારણો છે જે કોષરસમાં મુક્ત રીતે તરતા હોય છે અથવા ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ ની સપાટી પર જોડાયેલા હોય છે.

(B) કોષના જીવન પર ગોલ્ગી પ્રસાધનની ગેરહાજરીની અસર:
$(i)$ કોષની અંદર અને બહાર વિવિધ લક્ષ્યો સુધી પ્રોટીનનું પેકેજિંગ અને વિતરણ ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થશે.
$(ii)$ કોષીય ઉત્પાદનોને યોગ્ય રીતે સંગ્રહિત,સંશોધિત કે વર્ગીકૃત કરી શકાશે નહીં.
$(iii)$ લાયસોઝોમ્સનું નિર્માણ અટકી જશે. આના પરિણામે કોષમાં ઘસાઈ ગયેલી અને મૃત કોષીય અંગિકાઓનો ભરાવો થશે,જે અંતે કોષના મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.

(N/A) $Mitochondria$ (કણાભસૂત્ર) ને કોષનું શક્તિઘર કહેવામાં આવે છે.
આનું કારણ એ છે કે કોષીય શ્વસનની પ્રક્રિયા કણાભસૂત્રમાં થાય છે,જે $ATP$ ($Adenosine$ $Triphosphate$) ના સ્વરૂપમાં ઉર્જા ઉત્પન્ન કરે છે.
આ ઉર્જા કોષની વિવિધ રાસાયણિક પ્રવૃત્તિઓ કરવા માટે જરૂરી છે.

(A) કોષરસસ્તર બનાવતા લિપિડ્સનું સંશ્લેષણ લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ માં થાય છે.
કોષરસસ્તરના પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ સાથે જોડાયેલા રીબોઝોમ્સ દ્વારા થાય છે.
ત્યારબાદ આ ઘટકોને કોષરસસ્તર સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે,જે કોષરસસ્તરના નિર્માણ (membrane biogenesis) માં મદદ કરે છે.

(B) અમીબા 'ફેગોસાઇટોસિસ' (એન્ડોસાઇટોસિસનો એક પ્રકાર) નામની પ્રક્રિયા દ્વારા પોતાનો ખોરાક મેળવે છે.
જ્યારે ખોરાકના કણો અમીબાની નજીક આવે છે,ત્યારે તે તેની કોષરસસ્તરને લંબાવીને આંગળી જેવા પ્રવર્ધો બનાવે છે,જેને સ્યુડોપોડિયા (ખોટા પગ) કહેવામાં આવે છે.
આ સ્યુડોપોડિયા ખોરાકના કણને ઘેરી લે છે અને જોડાઈને અન્નધાની (food vacuole) બનાવે છે.
અન્નધાનીની અંદર,જટિલ પદાર્થોનું સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થાય છે,જે પછી કોષરસમાં પ્રસરણ પામે છે.

(D) રિબોઝોમ્સ કોષમાં પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે.
ઉત્સેચકો મુખ્યત્વે પ્રોટીનયુક્ત હોવાથી,રિબોઝોમ્સ તેમના સંશ્લેષણમાં સામેલ હોય છે.
જો કે,મોટાભાગના અંતઃસ્ત્રાવો કાં તો સ્ટીરોઈડ્સ (લિપિડ્સ) અથવા પ્રોટીન હોય છે. જ્યારે કેટલાક પ્રોટીન-આધારિત અંતઃસ્ત્રાવો રિબોઝોમ્સ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે,ત્યારે ઘણા અંતઃસ્ત્રાવો તે રીતે બનતા નથી. વધુ મહત્વની વાત એ છે કે,સ્ટાર્ચ એ કાર્બોહાઇડ્રેટ (પોલિસેકરાઇડ) છે જે વનસ્પતિઓમાં પ્લાસ્ટિડ્સ (જેમ કે એમાયલોપ્લાસ્ટ્સ) દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે,રિબોઝોમ્સ દ્વારા નહીં.
તેથી,$(iii)$ અને $(iv)$ ને સામાન્ય કોષ જીવવિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં રિબોઝોમ્સના પ્રાથમિક કાર્યો ગણવામાં આવતા નથી.

(A) અંતઃકોષરસજાળ $(ER)$ પ્રોટીન અને લિપિડ્સના સંશ્લેષણ,ફોલ્ડિંગ,ફેરફાર અને વહનમાં સામેલ છે. તે ઉર્જા ઉત્પન્ન કરતી નથી. $ATP$ ના સ્વરૂપમાં ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવાનું કાર્ય કણાભસૂત્ર $(mitochondria)$ નું છે,જેને કોષનું શક્તિઘર કહેવામાં આવે છે.

(C) પગલું $1$: આપેલી અંગિકાઓના પટલની રચના ઓળખો.
પગલું $2$: $\text{કણાભસૂત્ર}$ અને $\text{રંજકકણ}$ એ બેવડા પટલ ધરાવતી અંગિકાઓ છે।
પગલું $3$: $\text{કોષકેન્દ્ર}$ પણ બેવડા પટલથી આવરિત હોય છે।
પગલું $4$: $\text{લાઈસોઝોમ}$ એ એકલ પટલ ધરાવતી અંગિકા છે।
તેથી, સાચો વિકલ્પ $C$ છે।

(B) $RER$ (ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ) ની સપાટી પર રિબોઝોમ્સ આવેલા હોય છે,જે પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે. લાયસોઝોમલ ઉત્સેચકો પ્રોટીન હોવાથી,તેઓ $RER$ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે. તેથી,વિકલ્પ $b$ સાચો છે.
વિકલ્પ $a$ ખોટો છે કારણ કે $RER$ પ્રોટીન બનાવે છે અને $SER$ (લીસી અંતઃકોષરસજાળ) લિપિડ બનાવે છે.
વિકલ્પ $c$ ખોટો છે કારણ કે અંતઃકોષરસજાળ કોષરસસ્તરના ઘટકોના સંશ્લેષણમાં સામેલ છે,તેના વિનાશમાં નહીં.
વિકલ્પ $d$ ખોટો છે કારણ કે ન્યુક્લિઓઇડ એ આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં જોવા મળતો અસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર છે,સુકોષકેન્દ્રી કોષના કોષકેન્દ્રરસમાં નહીં.

(C) પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના યકૃતના કોષોમાં,$SER$ (લીસી અંતઃકોષરસજાળ) ઘણા ઝેરી પદાર્થો અને દવાઓના વિષહરણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. $SER$ ની પટલ સપાટી પર રહેલા ઉત્સેચકો ઝેરી પદાર્થોના ચયાપચયની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે,જેનાથી કોષનું રક્ષણ થાય છે.

(D) અંતઃકોષરસજાળ $(ER)$ પ્રોટીન અને લિપિડ બંનેના સંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે.
ખાસ કરીને,ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ તેની સપાટી પર રિબોઝોમ્સ ધરાવે છે અને મુખ્યત્વે પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં સામેલ છે.
લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ માં રિબોઝોમ્સનો અભાવ હોય છે અને તે મુખ્યત્વે લિપિડના સંશ્લેષણમાં સામેલ છે.
આ અણુઓનો ઉપયોગ પછીથી પટલના નિર્માણ (membrane biogenesis) માટે થાય છે,જે કોષરસસ્તર બનાવવાની પ્રક્રિયા છે.

(B) $Golgi$ પ્રસાધન એ કોષીય અંગિકા છે જે પ્રોટીન અને લિપિડ્સના રૂપાંતરણ,પેકેજિંગ અને વહન માટે જવાબદાર છે. તે સરળ શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરા બનાવવાની પ્રક્રિયામાં પણ સામેલ છે.

(C) રસધાની એ વનસ્પતિ અને પ્રાણી કોષોના કોષરસમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકાઓ છે.
તેઓ પોષક તત્વો,પાણી અને નકામા પદાર્થોના સંગ્રહ જેવા વિવિધ કાર્યો કરે છે.
વનસ્પતિ કોષોમાં,તેઓ કોષનું દબાણ જાળવી રાખીને આસુનતા અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
પ્રચલન એ રસધાનીનું કાર્ય નથી; તે સામાન્ય રીતે પક્ષ્મ (cilia),કશા (flagella) અથવા ખોટા પગ (pseudopodia) જેવી વિશિષ્ટ રચનાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

(B) કેમિલો ગોલ્ગીએ 'બ્લેક રિએક્શન' (કાળી પ્રતિક્રિયા) નામની અભિરંજક પદ્ધતિ વિકસાવી હતી,જેમાં સિલ્વર નાઈટ્રેટનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો.
આ પદ્ધતિ તેમને ગોલ્ગી પ્રસાધન અને ચેતાકોષની રચનાઓનો વિગતવાર અભ્યાસ કરવામાં મદદરૂપ થઈ હતી.

(C) કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ એ અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ છે જે પોતાનું $DNA$ અને રિબોઝોમ ધરાવે છે. તેમની પાસે પોતાનું $DNA$ હોવાથી,તેઓ કોષકેન્દ્રના $DNA$ થી સ્વતંત્ર રીતે સ્વયં-જનન (replication) કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

(D) વનસ્પતિ કોષોમાં,પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા ખોરાકનું સંશ્લેષણ થાય છે,જે હરિતકણ (chloroplast) નામના વિશિષ્ટ અંગિકાઓમાં થાય છે. તેઓ ખોરાક ઉત્પાદનના સ્થળ હોવાથી,હરિતકણને કોષનું રસોડું કહેવામાં આવે છે.

(A) કોષમાં લિપિડના અણુઓ,જેમાં સ્ટીરોઈડ્સ અને ફોસ્ફોલિપિડ્સનો સમાવેશ થાય છે,તેનું સંશ્લેષણ લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ દ્વારા થાય છે. તેની સામે,ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સની હાજરીને કારણે મુખ્યત્વે પ્રોટીન સંશ્લેષણ સાથે સંકળાયેલી છે.

(D) આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોમાં પટલમય અંગિકાઓ જેવી કે કણાભસૂત્ર,લાઈસોઝોમ્સ અને રંજકકણોનો અભાવ હોય છે.
રીબોઝોમ્સ એ આદિકોષકેન્દ્રીય કોષોમાં જોવા મળતી એકમાત્ર અંગિકા છે,જે પટલવિહીન હોય છે અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે.

(A) રિબોઝોમ એ પટલવિહીન અંગિકા છે જે આદિકોષકેન્દ્રી અને સુકોષકેન્દ્રી બંને પ્રકારના કોષોમાં જોવા મળે છે. તે રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ અને પ્રોટીનથી બનેલી હોય છે. તેની સામે,ગોલ્ગી પ્રસાધન,હરિતકણ અને કોષકેન્દ્ર જેવી અંગિકાઓ પટલથી ઘેરાયેલી રચનાઓ છે.

(C) લાયસોઝોમ એ પટલથી ઘેરાયેલી કોષીય અંગિકાઓ છે જે પાચક ઉત્સેચકો ધરાવે છે. તેઓ ગોલ્ગી પ્રસાધનમાં પેકેજિંગની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે. લાયસોઝોમમાં રહેલા ઉત્સેચકો ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે,ત્યારબાદ તેને ફેરફાર અને વર્ગીકરણ માટે ગોલ્ગી પ્રસાધનમાં મોકલવામાં આવે છે,અને અંતે પુટિકાઓ (vesicles) તરીકે છૂટા પડીને લાયસોઝોમ બનાવે છે.

(C) લાયસોઝોમને 'આત્મઘાતી કોથળીઓ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે. જ્યારે કોષ ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે અથવા કોષીય ચયાપચયમાં ખલેલ પહોંચે છે,ત્યારે લાયસોઝોમ ફાટી શકે છે અને મુક્ત થયેલા ઉત્સેચકો પોતાના જ કોષનું પાચન કરી નાખે છે.

(N/A) પટલવિહીન કોષીય અંગિકા એટલે એવી રચના જે લિપિડના દ્વિસ્તરીય પટલ દ્વારા ઘેરાયેલી હોતી નથી. પટલવિહીન અંગિકાનું સૌથી મુખ્ય ઉદાહરણ $Ribosome$ (રીબોઝોમ) છે. અન્ય ઉદાહરણોમાં $Centrosome$ (તારાકેન્દ્ર) અને $Cytoskeleton$ (કોષપિંજર) નો સમાવેશ થાય છે.

(A) પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયામાં,પ્રકાશસંશ્લેષણ 'ક્રોમેટોફોર' નામની વિશિષ્ટ રચનાઓમાં થાય છે.
આ નાની,પટલમય કોથળીઓ અથવા લેમેલી છે જે કોષરસપટલના વિસ્તરણ સ્વરૂપે હોય છે.
આ રચનાઓમાં પ્રકાશસંશ્લેષી રંજકદ્રવ્યો (જેમ કે બેક્ટેરિયોક્લોરોફિલ) હોય છે જે ખોરાક બનાવવા માટે સૌર ઉર્જાને ગ્રહણ કરે છે.

(N/A) $Chromoplast$ (રંગકણ): વનસ્પતિના રંગીન ભાગો જેવા કે ફૂલો અને ફળોમાં જોવા મળે છે.
$Chloroplast$ (હરિતકણ): વનસ્પતિના લીલા ભાગો જેવા કે પર્ણોમાં જોવા મળે છે.
$Leucoplast$ (શ્વેતકણ): વનસ્પતિના રંગવિહીન ભાગો જેવા કે મૂળ,કંદ અને બીજમાં જોવા મળે છે.

(A) અંતઃકોષરસજાળ: તે કોષરસના વિવિધ ભાગો વચ્ચે અથવા કોષરસ અને કોષકેન્દ્ર વચ્ચે પદાર્થોના વહન માટે માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(b)$ કણાભસૂત્ર: તે $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) સ્વરૂપે ઉર્જા ઉત્પન્ન કરે છે,તેથી તેને કોષનું શક્તિઘર કહેવામાં આવે છે.
$(c)$ ગોલ્ગી પ્રસાધન: તે કોષમાં સંશ્લેષિત પ્રોટીન અને લિપિડ્સના પેકેજિંગ અને મોકલવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ છે.
$(d)$ લાયસોઝોમ: તેમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે જે તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરી શકે છે,તેથી તેને પાચક કોથળી અથવા આત્મઘાતી કોથળી કહેવાય છે.
$(e)$ રસધાની: આ ઘન અથવા પ્રવાહી પદાર્થો માટે સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(f)$ હરિતકણ: તેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,તેથી તે કોષના રસોડા તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(g)$ કોષકેન્દ્ર: તેમાં આનુવંશિક દ્રવ્ય $(DNA)$ હોય છે અને તે તમામ કોષીય પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરે છે,જે કોષના નિયંત્રણ કક્ષ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) અમીબા કોષની સપાટી પર આંગળી જેવા કામચલાઉ પ્રવર્ધો બનાવીને ખોરાક મેળવે છે,જેને ખોટા પગ (pseudopodia) કહેવામાં આવે છે.
આ ખોટા પગ ખોરાકના કણને ઘેરી લે છે અને તેની ઉપર જોડાઈ જાય છે.
આ પ્રક્રિયાના પરિણામે કોષની અંદર અન્નધાની (food vacuole) બને છે,જ્યાં જટિલ પદાર્થોનું સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થાય છે.
અમીબા દ્વારા ખોરાક ગ્રહણ કરવાની આ પ્રક્રિયાને એન્ડોસાઇટોસિસ (endocytosis) કહેવામાં આવે છે.

(B) વનસ્પતિ કોષમાં રહેલી બે અંગિકાઓ જે પોતાનું જનીનિક દ્રવ્ય $(DNA)$ અને રિબોઝોમ્સ ધરાવે છે તે કણાભસૂત્ર અને રંજકકણ છે.
આ અંગિકાઓને અર્ધ-સ્વાયત્ત (semi-autonomous) ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ તેમના પોતાના કેટલાક પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરી શકે છે અને કોષકેન્દ્રથી સ્વતંત્ર રીતે પ્રતિકૃતિ બનાવી શકે છે.

(B) લાયસોઝોમમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે જે જટિલ કાર્બનિક અણુઓ,કોષના ઘસાઈ ગયેલા અંગિકાઓ અને કોષમાં પ્રવેશતા બેક્ટેરિયા કે વાયરસ જેવા વિદેશી પદાર્થોનું વિઘટન કરવામાં સક્ષમ હોય છે.
આ નકામા પદાર્થો અને કોષના કચરાનું પાચન કરીને,તેઓ કોષને સ્વચ્છ રાખે છે.
આ સફાઈના કાર્યને કારણે,લાયસોઝોમને સામાન્ય રીતે 'કોષના સફાઈ કામદારો' અથવા 'આત્મઘાતી કોથળીઓ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) $\text{કોષકેન્દ્ર}$ ને કોષનું નિયંત્રણ કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. તેમાં આનુવંશિક દ્રવ્ય $(DNA)$ હોય છે, જે જનીન અભિવ્યક્તિને નિયંત્રિત કરીને ચયાપચય, પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને કોષ વિભાજન જેવી કોષીય પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન કરે છે.

(A) લ્યુકોપ્લાસ્ટ (શ્વેતકણ) એ રંગહીન રંજકકણ છે જે મુખ્યત્વે વનસ્પતિના મૂળમાં જોવા મળે છે,જ્યાં તેઓ સ્ટાર્ચ,તેલ અને પ્રોટીન જેવા પોષક તત્વોનો સંગ્રહ કરે છે.
$(b)$ હરિતકણ (ક્લોરોપ્લાસ્ટ) એ લીલા રંગના રંજકકણ છે જેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા માટે વનસ્પતિના પર્ણોમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
$(c)$ રંગકણ (ક્રોમોપ્લાસ્ટ) એ રંગીન રંજકકણ છે (જેમાં કેરોટીન અને ઝેન્થોફિલ જેવા રંજકદ્રવ્યો હોય છે) જે પુષ્પો અને ફળોને લાલ,નારંગી અથવા પીળો રંગ પ્રદાન કરે છે.

(D) વનસ્પતિ કોષોમાં મોટા કદની રસધાનીઓ હોવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. તે ઘણા મહત્વપૂર્ણ પદાર્થો,જેમાં પોષક તત્વો,પાણી અને નકામા પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે,તેનો સંગ્રહ કરે છે.
$2$. તેમાં કોષરસ (cell sap) હોય છે,જે કોષદીવાલ પર આસુનતાનું દબાણ (turgor pressure) ઉત્પન્ન કરે છે,જેનાથી વનસ્પતિ કોષને આસુનતા અને બંધારણીય મજબૂતી મળે છે.

(N/A) પ્રાણીકોષ એ સુકોષકેન્દ્રી કોષ છે જેમાં કોષદીવાલનો અભાવ હોય છે અને તેમાં વિવિધ પટલમય અંગિકાઓ આવેલી હોય છે. તેના મુખ્ય ઘટકો નીચે મુજબ છે:
$1$. કોષરસપટલ: કોષની સૌથી બહારની સીમા.
$2$. કોષકેન્દ્ર: આનુવંશિક દ્રવ્ય ધરાવતું કોષનું નિયંત્રણ કેન્દ્ર.
$3$. કોષરસ: કોષમાં ભરાયેલું જેલી જેવું દ્રવ્ય.
$4$. કણાભસૂત્ર: કોષનું શક્તિઘર.
$5$. અંતઃકોષરસજાળ (ખરબચડી અને લીસી): પ્રોટીન અને લિપિડના સંશ્લેષણમાં મદદરૂપ.
$6$. ગોલ્ગી પ્રસાધન: પ્રોટીનના પેકેજિંગ અને રૂપાંતરણ માટે જવાબદાર.
$7$. લાયસોઝોમ: કોષની આત્મઘાતી કોથળીઓ તરીકે ઓળખાય છે.
$8$. રિબોઝોમ: પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન.
$9$. તારાકેન્દ્ર: કોષ વિભાજનમાં મદદરૂપ.

(N/A) સુકોષકેન્દ્રી કોષકેન્દ્ર એ પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકા છે જે કોષનું આનુવંશિક દ્રવ્ય ધરાવે છે. તેમાં કોષકેન્દ્રપટલ,કોષકેન્દ્રિકા,રંગસૂત્રદ્રવ્ય અને કોષકેન્દ્ર છિદ્રો આવેલા હોય છે. બીજી તરફ,ન્યુક્લિઓઇડ એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષમાં આવેલો અનિયમિત આકારનો પ્રદેશ છે જે મોટાભાગનું આનુવંશિક દ્રવ્ય ધરાવે છે.

કોષકેન્દ્ર	ન્યુક્લિઓઇડ
$(i)$ કોષકેન્દ્રપટલ હાજર હોય છે.	$(i)$ કોષકેન્દ્રપટલ ગેરહાજર હોય છે.
$(ii)$ કોષકેન્દ્રિકા હાજર હોય છે.	$(ii)$ કોષકેન્દ્રિકા ગેરહાજર હોય છે.
$(iii)$ આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલની અંદર બંધ હોય છે.	$(iii)$ આનુવંશિક દ્રવ્ય કોઈ પટલમય રચનામાં હોતું નથી.
$(iv)$ સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળે છે.	$(iv)$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળે છે.

(N/A) રિબોઝોમ્સ, જે તમામ સક્રિય કોષોમાં હાજર હોય છે, તે પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે. અંતઃકોષરસજાળ આ પ્રોટીનને વિવિધ સ્થાનો પર પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. લીસી અંતઃકોષરસજાળ ચરબી અને લિપિડ્સના ઉત્પાદનમાં મદદ કરે છે, જે પ્રોટીન સાથે મળીને કોષરસસ્તર બનાવવામાં મદદ કરે છે, આ પ્રક્રિયાને મેમ્બ્રેન બાયોજેનેસિસ (કોષરસસ્તરનું નિર્માણ) કહેવામાં આવે છે.

લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$	ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$
$SER$ ની સપાટી પર રિબોઝોમ્સના કણો હોતા નથી, તેથી તે લીસી દેખાય છે. તે લિપિડ્સ અને ચરબીના અણુઓના ઉત્પાદનમાં મદદ કરે છે.	$RER$ ની સપાટી પર રિબોઝોમ્સના કણો હોય છે. રિબોઝોમ્સ પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે.

(N/A) શરૂઆતમાં,સૂકી જરદાળુ અંતઃઆસૃતિને કારણે ફૂલે છે (પાણી કોષમાં પ્રવેશે છે). જ્યારે તેને ખાંડના દ્રાવણમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે બહિઃઆસૃતિને કારણે તે સંકોચાઈ જાય છે (પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળી જાય છે).
$(b)$ $RBC$ આસપાસના હાઈપરટોનિક દ્રાવણમાં આસૃતિ દ્વારા પાણી ગુમાવશે,જેના કારણે કોષ સંકોચાઈ જશે.
$(c)$ કોષ તેની અખંડિતતા ગુમાવશે અને મૃત્યુ પામશે,કારણ કે કોષરસસ્તર કોષની અંદર અને બહાર પદાર્થોની અવરજવરને નિયંત્રિત કરવા માટે આવશ્યક છે.
$(d)$ ઉકાળવાથી રિયોના પાનના કોષો મૃત્યુ પામે છે. કોષો મૃત હોવાથી,તેઓ રસસંકોચન (plasmolysis) કરી શકતા નથી,તેથી ખાંડની ચાસણી ઉમેરવાથી કોઈ ફેરફાર જોવા મળશે નહીં.
$(e)$ ગોલ્ગી પ્રસાધન પ્રોટીન અને લિપિડ્સના પેકેજિંગ અને ફેરફાર માટે જવાબદાર છે. જો તેને દૂર કરવામાં આવે,તો કોષમાં તમામ પુટિકા નિર્માણ,પેકેજિંગ અને સ્ત્રાવની પ્રક્રિયાઓ બંધ થઈ જશે.

(N/A) વનસ્પતિ કોષને પ્રાણી કોષથી અલગ પાડતા ત્રણ ભાગો નીચે મુજબ છે:
$1$. કોષદીવાલ: તે માત્ર વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતું સખત બાહ્ય આવરણ છે,જે બંધારણીય આધાર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
$2$. હરિતકણ: આ રંજકકણો છે જેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે અને પ્રાણી કોષોમાં ગેરહાજર હોય છે.
$3$. મોટી કેન્દ્રીય રસધાની: વનસ્પતિ કોષોમાં સામાન્ય રીતે એક મોટી,કાયમી કેન્દ્રીય રસધાની હોય છે જે કોષના મોટાભાગના કદને રોકે છે,જ્યારે પ્રાણી કોષોમાં કાં તો રસધાની હોતી નથી અથવા ખૂબ જ નાની અને કામચલાઉ હોય છે.

(N/A) પુખ્ત વનસ્પતિ કોષોની આશૂનતા અને સખતપણું જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર અંગિકા $\text{રસધાની}$ $(Vacuole)$ છે। વનસ્પતિ કોષોમાં, મોટી કેન્દ્રીય રસધાની કોષના કદના $90\%$ જેટલો ભાગ રોકે છે। રસધાનીમાં રહેલો કોષરસ કોષદીવાલ પર દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે, જેને આશૂનતા દાબ $(turgor pressure)$ કહેવામાં આવે છે, જે વનસ્પતિને બંધારણીય આધાર અને સખતપણું પ્રદાન કરે છે।

(B) $\text{કોષકેન્દ્ર}$ (Nucleus) ને કોષનું મગજ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે આનુવંશિક દ્રવ્ય $(DNA)$ ધરાવે છે અને કોષની તમામ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અને કોષીય કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે.

(A) $(i)$ પપૈયામાં રંગકણ (Chromoplasts) હોય છે,જે રંગીન રંજકકણો (લીલા સિવાયના) છે અને ફળોને પીળો,નારંગી કે લાલ રંગ પ્રદાન કરે છે.
$(ii)$ ઘાસમાં હરિતકણ (Chloroplasts) હોય છે,જે લીલા રંગના રંજકકણો છે અને તેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે.

(B) તે કોષીય અંગિકા જે પ્રાણી કોષોમાં સામાન્ય રીતે નાના કદની અને વનસ્પતિ કોષોમાં મોટી હોય છે, તેને $\text{રસધાની}$ (Vacuole) કહે છે。
વનસ્પતિ કોષોમાં, $\text{રસધાની}$ મોટી, પટલથી ઘેરાયેલી કોથળીઓ જેવી રચના છે જે કોષના કદના $90\%$ જેટલો ભાગ રોકી શકે છે, જે કોષને આકાર અને મજબૂતી આપે છે。
પ્રાણી કોષોમાં, જો $\text{રસધાની}$ હાજર હોય, તો તે કાં તો ગેરહાજર હોય છે અથવા ખૂબ જ નાના કદની હોય છે。

(B) કોષમાં જોવા મળતા બે મુખ્ય પ્રકારના ન્યુક્લિક એસિડ $DNA$ (ડીઓક્સિરાઇબોન્યુક્લિક એસિડ) અને $RNA$ (રાઇબોન્યુક્લિક એસિડ) છે.
$DNA$ આનુવંશિક પદાર્થ તરીકે કાર્ય કરે છે જે વારસાગત માહિતીનો સંગ્રહ કરે છે.
$RNA$ મુખ્યત્વે પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને જનીન અભિવ્યક્તિમાં સામેલ છે.

(B) રસધાનીઓ એ કોષરસમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકાઓ છે.
વનસ્પતિ કોષોમાં,તે કદમાં મોટી હોય છે અને કોષના કદનો નોંધપાત્ર ભાગ રોકે છે,જે આંતરિક દબાણ જાળવી રાખીને કોષને આસુનતા અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
તેઓ પાણી,પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થો સહિત વિવિધ પદાર્થો માટે સંગ્રહસ્થાન તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.

(N/A) બેવડી પટલ ધરાવતી બે કોષીય અંગિકાઓ $Chloroplast$ (હરિતકણ) અને $Mitochondria$ (કણાભસૂત્ર) છે. આ અંગિકાઓ વિશિષ્ટ છે કારણ કે તેઓ પોતાનું $DNA$ અને $ribosomes$ (રિબોઝોમ્સ) ધરાવે છે,જે અંતઃસહજીવનવાદના સિદ્ધાંત (endosymbiotic theory) ને સમર્થન આપે છે.

(B) જે કોષીય અંગિકાઓમાં પટલનો અભાવ હોય છે તેને પટલવિહીન અંગિકાઓ કહેવામાં આવે છે.
રિબોઝોમ્સ આવી અંગિકાઓનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે,કારણ કે તે $RNA$ અને પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે અને કોઈપણ લિપિડ દ્વિસ્તરીય પટલ દ્વારા આવરિત હોતા નથી.
સેન્ટ્રોસોમ્સ એ પ્રાણીકોષમાં જોવા મળતી પટલવિહીન અંગિકાઓનું બીજું ઉદાહરણ છે.

(A) $Lysosome$ (લાયસોઝોમ) એ પ્રાણીકોષમાં જોવા મળતી એકલ પટલમય કોષીય અંગિકા છે. તેમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે જે કોષની અંદરના નકામા પદાર્થો અને બહારના પદાર્થોના પાચનમાં મદદ કરે છે.

(B) પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના યકૃતના કોષોમાં,લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ ઘણી દવાઓ અને ઝેરી પદાર્થોના નિર્વિષીકરણ (detoxification) માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) પુખ્ત સસ્તન પ્રાણીઓના રક્તકણો $(RBCs)$ માં કણાભસૂત્ર અને અંતઃકોષરસજાળ બંનેનો અભાવ હોય છે.
આ અનુકૂલનને કારણે તેઓ વધુ હિમોગ્લોબિન વહન કરી શકે છે,જેનાથી તેમની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા વધે છે.
તેઓ તેમની ઉર્જાની જરૂરિયાતો માટે અજારક શ્વસન પર આધાર રાખે છે.

(B) કણાભસૂત્રને 'કોષનું શક્તિઘર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષીય શ્વસનનું સ્થાન છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,તે પોષક તત્વો (ખોરાક) નું ઓક્સિડેશન કરીને ઉર્જા મુક્ત કરે છે.
આ ઉર્જા $Adenosine$ $Triphosphate$ $(ATP)$ ના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત અને મુક્ત થાય છે,જે કોષનું ઉર્જા ચલણ છે.