Cell Organelles Questions in Gujarati

(B) પ્લાસ્ટિડ્સ,ખાસ કરીને હરિતકણ $(chloroplasts)$,માં ક્લોરોફિલ જેવા રંજકદ્રવ્યો હોય છે જે સૌર ઉર્જાને પકડી શકે છે.
આ પકડાયેલી ઉર્જાનો ઉપયોગ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા અકાર્બનિક કાચા માલને રાસાયણિક ઉર્જામાં ફેરવવા માટે થાય છે,જે ગ્લુકોઝ તરીકે ઓળખાતો ખોરાક છે.
તેઓ કોષ માટે ખોરાક બનાવવાનું કાર્ય કરતા હોવાથી,તેમને 'કોષનું રસોડું' કહેવામાં આવે છે.

(N/A) અંતઃકોષરસજાળ $(ER)$ ને કોષની વહન નલિકાઓ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે પટલના જાળા તરીકે કાર્ય કરે છે જે કોષરસના વિવિધ ભાગો વચ્ચે અથવા કોષરસ અને કોષકેન્દ્ર વચ્ચે દ્રવ્યો,ખાસ કરીને પ્રોટીન અને લિપિડ્સના વહનમાં મદદ કરે છે.

(C) સ્ટાર્ચ,તેલ અને પ્રોટીન કણોનો સંગ્રહ કરતા રંજકકણને $Leucoplast$ (રંગહીન કણ) કહેવામાં આવે છે.
$Leucoplasts$ એ મુખ્યત્વે સંગ્રહ કરતા રંજકકણો છે જેમાં રંજકદ્રવ્યોનો અભાવ હોય છે.
તેઓ જે પોષક તત્વોનો સંગ્રહ કરે છે તેના આધારે,તેમને $Amyloplasts$ (સ્ટાર્ચ માટે),$Elaioplasts$ (તેલ/ચરબી માટે) અને $Aleuroplasts$ (પ્રોટીન માટે) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(N/A) રંગસૂત્રો એ પ્રાણી અને વનસ્પતિ કોષોના કોષકેન્દ્રની અંદર આવેલી દોરી જેવી રચનાઓ છે. દરેક રંગસૂત્ર પ્રોટીન અને ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ $(DNA)$ ના એક અણુનું બનેલું હોય છે. રંગસૂત્રોનું મુખ્ય કાર્ય જનીનોના સ્વરૂપમાં આનુવંશિક માહિતીને એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં લઈ જવાનું છે. તેઓ કોષ વિભાજન,આનુવંશિકતા,ભિન્નતા અને ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે,કારણ કે તેઓ સુનિશ્ચિત કરે છે કે $DNA$ નું સચોટ રીતે સ્વયંજનન થાય અને તે બાળ કોષોમાં વહેંચાય.

(A) જૂના અને ઘસાઈ ગયેલા કોષોના નિકાલ સાથે સંકળાયેલ કોષીય અંગિકા $Lysosome$ (લાયસોઝોમ) છે.
$Lysosomes$ માં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે જે તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
જ્યારે કોષ ક્ષતિગ્રસ્ત અથવા જૂનો થઈ જાય છે, ત્યારે $lysosomes$ ફાટી શકે છે અને તેના ઉત્સેચકો પોતાના જ કોષનું પાચન કરી નાખે છે, તેથી જ તેમને કોષની '$suicide \text{ bags}$' (આત્મઘાતી કોથળીઓ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) $\text{અંતઃકોષરસજાળ}$ $(ER)$ એ આંતરકોષીય વહન માટે જવાબદાર કોષીય અંગિકા છે. તે પટલમય નલિકાઓ અને પુટિકાઓનું એક જાળું બનાવે છે જે કોષરસના વિવિધ ભાગો વચ્ચે પદાર્થો, ખાસ કરીને પ્રોટીન અને લિપિડ્સના વહન માટે એક તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) લાયસોઝોમને 'પાચક કોથળીઓ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં રફ એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ $(RER)$ દ્વારા સંશ્લેષિત શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો (જલવિભાજક ઉત્સેચકો) હોય છે. આ ઉત્સેચકો કોષીય પાચનની પ્રક્રિયા દ્વારા ઘસાઈ ગયેલી કોષીય અંગિકાઓ,બહારના પદાર્થો અને ખોરાકના કણો સહિત તમામ પ્રકારના કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવામાં સક્ષમ છે.

(A) ગોલ્ગી પ્રસાધનની શોધ કેમિલો ગોલ્ગી (Camillo Golgi) દ્વારા $1898$ માં કરવામાં આવી હતી.
રચના: તે પટલ-યુક્ત પુટિકાઓની બનેલી તંત્ર છે,જે એકબીજાને સમાંતર થપ્પીઓમાં ગોઠવાયેલી હોય છે,જેને સિસ્ટર્ની (cisternae) કહેવામાં આવે છે. આ પટલો ઘણીવાર અંતઃકોષરસજાળ $(ER)$ ના પટલો સાથે જોડાયેલા હોય છે.
કાર્યો: ગોલ્ગી પ્રસાધનનું મુખ્ય કાર્ય કોષમાં સંશ્લેષિત થયેલા પદાર્થોનું પેકેજિંગ અને કોષની અંદર કે બહાર વિવિધ લક્ષ્યો સુધી પહોંચાડવાનું છે. તે લાયસોઝોમ્સના નિર્માણમાં અને સાદી શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરાના સંશ્લેષણમાં પણ મદદરૂપ થાય છે.

(N/A) કોષના ઘટકોને કોષીય અંગિકાઓ કહેવામાં આવે છે. દરેક અંગિકા ચોક્કસ કાર્ય કરે છે જેમ કે પ્રોટીન સંશ્લેષણ,કચરાનો નિકાલ અથવા ઉર્જા ઉત્પાદન.
$(b)$ કોષનું ઉર્જા ચલણ એડિનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ $(ATP)$ છે. તે કોષીય શ્વસન દરમિયાન કણાભસૂત્રમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે ઉર્જા પૂરી પાડે છે.

(N/A) $(i)$ કણાભસૂત્ર બેવડા પટલમય આવરણ ધરાવે છે.
$(ii)$ બાહ્ય પટલ છિદ્રિષ્ઠ હોય છે અને વિવિધ અણુઓને પસાર થવા દે છે.
$(iii)$ અંતઃપટલ અંદરની તરફ ગળીમય રચનાઓ બનાવે છે જેને ક્રિસ્ટી $(cristae)$ કહે છે.
$(iv)$ આ ગળીઓ $ATP$ ઉત્પન્ન કરતી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.

(N/A)

$SER$ (લીસી અંતઃકોષરસજાળ)	$RER$ (ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ)
$1$. તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ ગેરહાજર હોય છે.	$1$. તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ હાજર હોય છે.
$2$. તે મુખ્યત્વે લિપિડના સંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે.	$2$. તે મુખ્યત્વે પ્રોટીનના સંશ્લેષણમાં મદદ કરે છે.

(N/A) $Mitochondria$ (કણાભસૂત્ર): $ATP$ ઉત્પન્ન કરતી પ્રક્રિયાઓનું સ્થાન.
$Chloroplasts$ (હરિતકણ): પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાનું સ્થાન.

(N/A) $(i)$ લાયસોઝોમ્સમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે, જેને જલવિભાજક ઉત્સેચકો $(hydrolytic enzymes)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$(ii)$ આ ઉત્સેચકો તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરવા માટે સક્ષમ છે. આમ, તેઓ બહારથી આવતા પદાર્થો તેમજ કોષની જૂની અને ઘસાઈ ગયેલી અંગિકાઓનું પાચન કરીને કોષને સાફ રાખવામાં મદદ કરે છે.
$(iii)$ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ આ ઉત્સેચકોના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.

(N/A)

વનસ્પતિ કોષમાં રસધાનીઓ	પ્રાણી કોષમાં રસધાનીઓ
$1$. રસધાનીઓ ખૂબ મોટી અને સંખ્યામાં ઓછી હોય છે.	$1$. રસધાનીઓ કદમાં નાની અને સંખ્યામાં વધુ હોય છે.
$2$. રસધાનીઓ કોષરસથી ભરેલી હોય છે અને કોષને આસુનતા (turgidity) અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.	$2$. રસધાનીઓમાં ખોરાકના કણો હોઈ શકે છે જેને અન્નધાની કહેવાય છે. અમીબા જેવા કેટલાક સજીવોમાં,રસધાનીઓ વધારાનું પાણી અને નકામો કચરો કોષમાંથી બહાર કાઢવા માટે વિશિષ્ટ બને છે.

(A) કણાભસૂત્રને 'વિચિત્ર અંગિકાઓ' કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ પોતાનું $DNA$ અને રીબોઝોમ ધરાવે છે.
આ વિશિષ્ટ લક્ષણને કારણે તેઓ તેમના પોતાના કેટલાક પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ સ્વતંત્ર રીતે કરી શકે છે.
આ ક્ષમતાને લીધે,તેમને અર્ધ-સ્વાયત્ત (semi-autonomous) અંગિકાઓ માનવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ કોષનું ઉર્જા ચલણ $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) છે.
$(ii)$ જે કોષીય અંગિકા આ ઉર્જા મુક્ત કરે છે તે કણાભસૂત્ર (Mitochondria) છે,જેને ઘણીવાર 'કોષનું શક્તિઘર' (powerhouse of the cell) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) સજીવોમાં જોવા મળતા બે મુખ્ય રસાયણો જે મુખ્યત્વે કાર્બન,હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનના બનેલા હોય છે તે કાર્બોદિત (Carbohydrates) અને ચરબી (Fats) છે.
$1$. કાર્બોદિત: તે શરીર માટે ઊર્જાના પ્રાથમિક સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે અને કોષીય પ્રવૃત્તિઓ માટે બળતણ પૂરું પાડે છે.
$2$. ચરબી: તે ઊર્જાના સાંદ્ર સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે અને ઊર્જાનો સંગ્રહ કરવા,શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવા અને મહત્વપૂર્ણ અંગોનું રક્ષણ કરવા માટે આવશ્યક છે.

(N/A) જીવંત સ્વરૂપો માટે આવશ્યક ચાર કાર્બન ધરાવતા અણુઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. $Proteins$ (પ્રોટીન): આ એમિનો એસિડના પોલિમર છે અને કોષોમાં બંધારણીય અને કાર્યાત્મક ભૂમિકાઓ માટે આવશ્યક છે.
$2$. $Carbohydrates$ (કાર્બોદિતો): આ સજીવો માટે ઉર્જાના પ્રાથમિક સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3$. $Fats$ $(Lipids)$ (ચરબી/લિપિડ્સ): આ ઉર્જા સંગ્રહ અને કોષરસસ્તરના નિર્માણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
$4$. $Nucleic$ $acids$ ($DNA$ અને $RNA$): આ આનુવંશિક માહિતીના સંગ્રહ અને વહન માટે જવાબદાર છે.

(N/A) જો કોષમાં ગોલ્ગી પ્રસાધન ન હોય,તો $ER$ (અંતઃકોષરસજાળ) પાસે સંશ્લેષિત થયેલા પદાર્થોનું પેકેજિંગ,રૂપાંતરણ,સંગ્રહ કે કોષની અંદર અને બહાર વિવિધ લક્ષ્યો સુધી વહન થઈ શકશે નહીં. વધુમાં,લાયસોઝોમનું નિર્માણ પણ થશે નહીં,કારણ કે તે ગોલ્ગી પ્રસાધન દ્વારા જ ઉત્પન્ન થાય છે.
$(b)$ લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ એ પૃષ્ઠવંશીઓના યકૃતના કોષોમાં ઘણા ઝેર અને દવાઓનું વિષહરણ કરવા માટે જવાબદાર કોષીય અંગિકા છે.

(B) ક્રોમોપ્લાસ્ટ એ રંગીન રંજકકણો છે જે કેરોટીનોઇડ્સ જેવા રંજકદ્રવ્યો ધરાવે છે,જે વનસ્પતિના ભાગોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ આપે છે.
લ્યુકોપ્લાસ્ટ એ સફેદ અથવા રંગહીન રંજકકણો છે જે મુખ્યત્વે સ્ટાર્ચ,તેલ અને પ્રોટીન જેવા પોષક તત્વોના સંગ્રહમાં સામેલ છે.
લીલા રંગનું રંજકદ્રવ્ય ધરાવતા ક્રોમોપ્લાસ્ટનું ઉદાહરણ હરિતકણ (chloroplast) છે,જેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે.

(N/A) પ્લાસ્ટિડના બે પ્રકારો $Chloroplasts$ (હરિતકણ) અને $Leucoplasts$ (શ્વેતકણ) છે.
$1$. $Chloroplasts$: તેમાં ક્લોરોફિલ જેવા રંજકદ્રવ્યો હોય છે અને તે વનસ્પતિઓમાં પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર છે.
$2$. $Leucoplasts$: આ રંગહીન પ્લાસ્ટિડ છે જે મુખ્યત્વે સ્ટાર્ચ,તેલ અને પ્રોટીન કણો જેવા પોષક તત્વોના સંગ્રહનું કાર્ય કરે છે.

(N/A) ન્યુક્લિઓઇડ (Nucleoid): આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોતું નથી. આ અસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ,જેમાં માત્ર ન્યુક્લિક એસિડ હોય છે,તેને ન્યુક્લિઓઇડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$(b)$ કણાભસૂત્ર (Mitochondria): આને કોષનું શક્તિઘર કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષ માટે જરૂરી મોટાભાગની એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ $(ATP)$ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરે છે,જે રાસાયણિક ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે વપરાય છે.

(N/A) $(i)$ લાઈસોઝોમમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો હોય છે જે તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું પાચન કરવા માટે સક્ષમ હોય છે.
$(ii)$ જ્યારે કોષીય ચયાપચયમાં ખલેલ પહોંચે છે,એટલે કે જ્યારે કોષને નુકસાન થાય છે,ત્યારે લાઈસોઝોમ ફાટી શકે છે અને તેના ઉત્સેચકો પોતાના જ કોષનું પાચન કરી નાખે છે.

(N/A) $(i)$ $RER$: રફ એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ (ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ)
$(ii)$ $SER$: સ્મૂથ એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ (લીસી અંતઃકોષરસજાળ)
$(iii)$ $DNA$: ડીઓક્સિરાઈબો ન્યુક્લિક એસિડ
$(iv)$ $RNA$: રાઈબો ન્યુક્લિક એસિડ
$(v)$ $ATP$: એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ
$(vi)$ $SPM$: સિલેક્ટિવલી પરમીએબલ મેમ્બ્રેન (પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ)

(N/A) $(i)$ કણાભસૂત્રમાં ખોરાકનું ઓક્સિડેશન થાય છે અને તે $ATP$ ના સ્વરૂપમાં ઉર્જા મુક્ત કરે છે. આ ઉર્જા જીવન માટે જરૂરી વિવિધ રાસાયણિક પ્રવૃત્તિઓ માટે ઉપયોગી છે. તેથી,કણાભસૂત્રને કોષનું શક્તિઘર કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ રંજકકણો પાસે પોતાનું $DNA$ અને રિબોઝોમ્સ હોય છે. તેથી,તેઓ પોતાનું પ્રોટીન જાતે બનાવી શકે છે.
$(iii)$ અતિસાંદ્ર દ્રાવણમાં કોષની સાપેક્ષમાં પાણીનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. જ્યારે વનસ્પતિ કોષને આવા દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) ની પ્રક્રિયાને કારણે કોષમાંથી પાણી બહાર નીકળી જાય છે,જેના પરિણામે કોષ સંકોચાઈ જાય છે.

(N/A) $(i)$ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ પ્રોટીન સંશ્લેષણનું સ્થાન છે.
$(ii)$ ગોલ્ગી પ્રસાધન પ્રોટીન અને ઉત્સેચકોના સંગ્રહ,ફેરફાર અને પેકેજિંગમાં મદદ કરે છે. તે સાદી શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરા બનાવવામાં અને લાયસોઝોમ્સના નિર્માણમાં પણ મદદરૂપ થાય છે.
$(iii)$ લાયસોઝોમ્સ કોષના કચરાના નિકાલની વ્યવસ્થા તરીકે કાર્ય કરે છે. તે વિદેશી પદાર્થો અને જૂની કોષીય અંગિકાઓનું પાચન કરે છે.
$(iv)$ કણાભસૂત્રને કોષનું શક્તિઘર કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષીય શ્વસન દ્વારા $ATP$ સ્વરૂપે ઉર્જા મુક્ત કરે છે.
$(v)$ રંજકકણો વનસ્પતિમાં પ્રકાશસંશ્લેષણનું સ્થાન છે અને ક્લોરોફિલ જેવા રંજકદ્રવ્યોનો સંગ્રહ કરે છે.
$(vi)$ રસધાની પોષકતત્વો અને પાણીનો સંગ્રહ કરે છે. કેટલાક સજીવોમાં,તે ખોરાકના પાચનમાં અને વધારાના પાણી અને કચરાના નિકાલમાં મદદ કરે છે.

(N/A) પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ થશે નહીં કારણ કે રીબોઝોમ્સ પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે.
$(b)$ પદાર્થોનું પેકેજિંગ અને વહન,જટિલ શર્કરાનું સંશ્લેષણ અને લાયસોઝોમનું નિર્માણ પ્રતિકૂળ રીતે અસરગ્રસ્ત થશે.
$(c)$ કોષ તેની અખંડિતતા ગુમાવશે અને કોષના આંતરિક ઘટકો બહાર નીકળી જશે,જેના પરિણામે કોષનું મૃત્યુ થશે.

(N/A) ભૂમિકા: લાયસોઝોમ્સ કોષના કચરાના નિકાલની વ્યવસ્થા તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ કોષમાં પ્રવેશતા વિદેશી પદાર્થો,જેમ કે બેક્ટેરિયા અથવા ખોરાકનું પાચન કરવામાં મદદ કરે છે અને જૂની કે નાશ પામેલી કોષીય અંગિકાઓનું પાચન કરીને તેમને દૂર કરે છે.
આત્મઘાતી કોથળીઓ: તેમને 'આત્મઘાતી કોથળીઓ' કહેવામાં આવે છે કારણ કે જ્યારે કોષ ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે અથવા તેની ચયાપચયની પ્રક્રિયામાં ખલેલ પહોંચે છે,ત્યારે લાયસોઝોમ્સ ફાટી શકે છે અને તેમાં રહેલા પાચક ઉત્સેચકો તેમના પોતાના જ કોષનું પાચન કરી નાખે છે.
કાર્યપદ્ધતિ: લાયસોઝોમ્સમાં શક્તિશાળી પાચક ઉત્સેચકો (જલવિભાજક ઉત્સેચકો) હોય છે જેનું સંશ્લેષણ રફ એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ $(RER)$ દ્વારા થાય છે. આ ઉત્સેચકો તમામ પ્રકારના કાર્બનિક પદાર્થોને તોડવા માટે સક્ષમ છે,જેનાથી લાયસોઝોમ બિનજરૂરી કોષીય કચરા અથવા વિદેશી કણોનું પાચન કરી શકે છે.

(N/A) તે અંગિકા $\text{રસધાની}$ $(Vacuole)$ છે. તેમાં રહેલા બે પદાર્થો $\text{એમિનો એસિડ}$ અને $\text{શર્કરા}$ (અથવા $\text{પ્રોટીન}$, $\text{કાર્બનિક એસિડ}$) છે.
$(b)$ $(i)$ $\text{અમીબા}$માં, અન્નધાની (food vacuole) સજીવ દ્વારા પકડાયેલ ખોરાકના કણોનો સંગ્રહ કરે છે.
$(ii)$ અન્ય ઘણા એકકોષી સજીવોમાં, વિશિષ્ટ રસધાનીઓ (જેમ કે આકુંચક રસધાની) કોષમાંથી વધારાનું પાણી અને કેટલાક નકામા પદાર્થોનો નિકાલ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) $(i)$ સમાનતાઓ:
$(a)$ બંને બેવડી પટલીય અંગિકાઓ છે.
$(b)$ બંને પાસે પોતાનું જનીનિક દ્રવ્ય $(DNA)$ અને રિબોઝોમ્સ હોય છે (અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ).
$(ii)$ તફાવત:
કણાભસૂત્ર કોષીય શ્વસન અને ઉર્જા $(ATP)$ ઉત્પાદનનું સ્થાન છે,જ્યારે રંજકકણ (મુખ્યત્વે હરિતકણ) પ્રકાશસંશ્લેષણ અને ખોરાક ઉત્પાદનનું સ્થાન છે.

(N/A) $(i)$

ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$	લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$
$1.$ તે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર નીચે ખરબચડી દેખાય છે.	$1.$ તે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર નીચે લીસી દેખાય છે.
$2.$ તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ જોડાયેલા હોય છે.	$2.$ તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ હોતા નથી.
$3.$ તે પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને વહનમાં મદદ કરે છે.	$3.$ તે લિપિડ સંશ્લેષણ અને ઝેરી દ્રવ્યોના નિકાલમાં મદદ કરે છે.

$(ii)$ અંતઃકોષરસજાળ દ્વારા નિર્મિત પ્રોટીન અને લિપિડ્સ કોષરસસ્તરના બંધારણમાં મદદરૂપ થાય છે, જેને કોષરસસ્તરનું નિર્માણ (Membrane biogenesis) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ રસધાનીઓ ઘન અથવા પ્રવાહી પદાર્થો માટે સંગ્રહકોથળીઓ છે.
$(ii)$ વનસ્પતિ કોષોમાં,રસધાનીઓ કોષરસથી ભરેલી હોય છે અને કોષને આસુનતા (turgidity) અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
$(iii)$ વનસ્પતિ કોષના જીવન માટે મહત્વપૂર્ણ એવા ઘણા પદાર્થો,જેમ કે એમિનો એસિડ,શર્કરા,વિવિધ કાર્બનિક એસિડ અને કેટલાક પ્રોટીન રસધાનીઓમાં સંગ્રહિત થાય છે.
$(b)$ જો કોષમાંથી ગોલ્ગી પ્રસાધન દૂર કરવામાં આવે તો નીચે મુજબની અસરો થશે:
$(i)$ કોષની અંદર અને બહાર વિવિધ લક્ષ્યો સુધી પ્રોટીનના પેકેજિંગ અને મોકલવાની પ્રક્રિયા ખોરવાઈ જશે.
$(ii)$ કોષની નીપજોનો સંગ્રહ કે તેમાં ફેરફાર થઈ શકશે નહીં.
$(iii)$ સાદી શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરાનું નિર્માણ થઈ શકશે નહીં.
$(iv)$ લાયસોઝોમના નિર્માણ પર અસર થશે. આનાથી કોષમાં ઘસાયેલી અને મૃત અંગિકાઓનો ભરાવો થઈ શકે છે,જે કોષના મૃત્યુ તરફ દોરી શકે છે.
$(c)$ કણાભસૂત્રની અંતઃપટલ ઊંડી ગડીઓ ધરાવે છે,જેને ક્રિસ્ટી કહેવાય છે,જે $ATP$ ઉત્પન્ન કરતી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે.

(B) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં કણાભસૂત્ર,લાઈસોઝોમ્સ અને અંતઃકોષરસજાળ જેવી પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે. આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતી એકમાત્ર કોષીય અંગિકા રીબોઝોમ્સ છે,જે પટલવિહીન હોય છે અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે.

(A) ગોલ્ગી પ્રસાધન એ પટલથી ઘેરાયેલી પુટિકાઓની બનેલી એક તંત્ર રચના છે,જે એકબીજાને સમાંતર થપ્પીઓમાં ગોઠવાયેલી હોય છે,જેને સિસ્ટર્ની કહેવામાં આવે છે. આ સિસ્ટર્ની ચપટી,કોથળી જેવી રચનાઓ છે જે પ્રોટીન અને લિપિડ્સના પેકેજિંગ અને રૂપાંતરણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) $(i)$ ગોલ્ગી પ્રસાધન પ્રોટીન અને ઉત્સેચકોનો સંગ્રહ કરે છે.
$(ii)$ તે કોષમાં સંશ્લેષિત પદાર્થોના રૂપાંતરણ,વર્ગીકરણ અને પેકેજિંગમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$(iii)$ તે સાદી શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરા બનાવવામાં મદદ કરે છે.
$(iv)$ તે લાયસોઝોમ્સ અને પેરોક્સિઝોમ્સના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.

(C) $(i)$ સંરક્ષણ: લાયસોઝોમ્સમાં શક્તિશાળી જલવિભાજક ઉત્સેચકો હોય છે જે કોષમાં પ્રવેશતા બેક્ટેરિયા અને વાયરસ જેવા વિદેશી કણોનો નાશ કરવામાં મદદ કરે છે.
$(ii)$ પાચન: તેઓ જટિલ કાર્બનિક અણુઓને સરળ પદાર્થોમાં તોડીને ખોરાકના કણોના કોષીય પાચનમાં મદદ કરે છે.
$(iii)$ સફાઈ: તેઓ મૃત,ઘસાઈ ગયેલી કોષીય અંગિકાઓ અને ક્ષતિગ્રસ્ત કોષીય ઘટકોનું પાચન કરીને કચરાના નિકાલની વ્યવસ્થા તરીકે કાર્ય કરે છે,આમ કોષને સ્વચ્છ રાખે છે.

(N/A) કોષરસ કોષને આશૂનતા (turgidity) અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે,જે કોષનો આકાર જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
$(b)$ યકૃતના કોષોમાં રહેલ $SER$ (લીલું અંતઃકોષરસજાળ) ઘણા ઝેરી પદાર્થો અને દવાઓના નિર્વિષીકરણ (detoxification) માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$(c)$ $RER$ (ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ) પર હાજર રિબોઝોમ્સ પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) કોષમાં કોષકેન્દ્રીય દ્રવ્ય હોય છે જે જ્યારે કોષ વિભાજન પામતો ન હોય ત્યારે દોરી જેવી ગૂંચવાયેલી રચના તરીકે દેખાય છે,જેને ક્રોમેટિન કહેવાય છે. જ્યારે કોષ વિભાજન પામવાનો હોય ત્યારે આ ક્રોમેટિન દ્રવ્ય ઘટ્ટ થઈને સળિયા જેવી રચનાઓમાં ગોઠવાય છે,જેને રંગસૂત્રો કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ હરિતકણ એ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી લીલા રંગની અંગિકાઓ છે. તેમાં હરિતદ્રવ્ય નામનું લીલા રંગનું રંજકદ્રવ્ય હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન પ્રકાશ ઉર્જા મેળવવા માટે આવશ્યક છે.
$(c)$ જનીનો એ $DNA$ અણુઓના કાર્યાત્મક ખંડો છે. તે $DNA$ શૃંખલાઓ પર આવેલા હોય છે અને ચોક્કસ પ્રોટીનના સંશ્લેષણ માટે સંકેત આપીને ચોક્કસ લક્ષણોનું નિયંત્રણ કરતા આનુવંશિક એકમો તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) સેલ્યુલોઝ કોષને બંધારણીય મજબૂતી આપે છે અને કોષનો આકાર તેમજ અખંડિતતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$(b)$ ઊંડા ગડીવાળા પટલ,જેને ક્રિસ્ટી કહેવામાં આવે છે,તે $ATP$ ઉત્પન્ન કરતી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે,જેનાથી કોષીય શ્વસનની કાર્યક્ષમતા વધે છે.
$(c)$ લાયસોઝોમમાં રહેલા પાચક ઉત્સેચકો જટિલ કાર્બનિક ખોરાકનું સરળ પોષક તત્વોમાં વિઘટન કરવામાં,બેક્ટેરિયા કે વાયરસ જેવા બહારના કણોનું પાચન કરવામાં અને જૂના કે ઘસાઈ ગયેલા કોષીય અંગિકાઓને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) આદિકોષકેન્દ્રી અને સુકોષકેન્દ્રી બંનેમાં જોવા મળતી કોષીય અંગિકા $Ribosome$ (રિબોઝોમ) છે।

$Name \text{ of the organelle}$	$Shape \text{ and } Location$
$Ribosomes$	$Ribosomes$ નાના, ગોળાકાર અને કણિકામય બંધારણો છે. સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં, તે કાં તો અંતઃકોષરસજાળ (endoplasmic reticulum) સાથે જોડાયેલા હોય છે અથવા કોષરસમાં મુક્તપણે વિખરાયેલા જોવા મળે છે. આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં, તે કોષરસમાં મુક્તપણે જોવા મળે છે।

(N/A) પ્લાસ્ટિડ્સ એ બેવડી પટલીય અંગિકાઓ છે જે ફક્ત વનસ્પતિ કોષોમાં જ જોવા મળે છે। કણાભસૂત્રની જેમ, તેઓમાં પોતાનું $DNA$ અને રિબોઝોમ્સ હોય છે, જેના કારણે તેઓ તેમના પોતાના કેટલાક પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરી શકે છે.

પ્લાસ્ટિડનો પ્રકાર	કાર્ય
$1$. હરિતકણ (Chloroplast)	ક્લોરોફિલ ધરાવે છે; ખોરાક બનાવવા માટે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે।
$2$. રંગકણ (Chromoplast)	લીલા સિવાયના અન્ય રંજકદ્રવ્યો ધરાવે છે; ફૂલો અને ફળોને આકર્ષક રંગો આપે છે।
$3$. રંગહીન કણ (Leucoplast)	રંગહીન પ્લાસ્ટિડ્સ; મુખ્યત્વે સ્ટાર્ચ, તેલ અને પ્રોટીન કણિકાઓનો સંગ્રહ કરે છે।

(B) $Golgi$ $apparatus$ (ગોલ્ગી પ્રસાધન) મુખ્યત્વે અંતઃકોષરસજાળ દ્વારા સંશ્લેષિત પ્રોટીન અને લિપિડ્સના પેકેજિંગ,ફેરફાર અને સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે.
તે કોષના 'પોસ્ટ ઓફિસ' તરીકે કાર્ય કરે છે,જ્યાં પદાર્થોનું વર્ગીકરણ થાય છે,તેને પુટિકાઓમાં પેક કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ કોષની બહાર સ્ત્રાવ કરવામાં આવે છે અથવા અન્ય અંગિકાઓમાં મોકલવામાં આવે છે.

(C) કોષમાં સાદી શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરા બનાવવાનું કાર્ય $Golgi$ $Apparatus$ (ગોલ્ગી પ્રસાધન) દ્વારા કરવામાં આવે છે.
તે પ્રોટીન અને લિપિડના પેકેજિંગ અને રૂપાંતરણમાં પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) અંતઃસહજીવનવાદના સિદ્ધાંત મુજબ,અમુક કોષીય અંગિકાઓ સ્વતંત્ર આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાંથી ઉદ્ભવી હોવાનું માનવામાં આવે છે જેમને યજમાન કોષ દ્વારા ગળી જવામાં આવ્યા હતા.
આ અંગિકાઓ,ખાસ કરીને $Mitochondria$ (કણાભસૂત્ર) અને $Plastids$ (રંજકકણો),પોતાનું વર્તુળાકાર $DNA$ અને $70S$ રીબોઝોમ્સ ધરાવે છે.
તેઓ પોતાનું જનીનિક દ્રવ્ય અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટેની મશીનરી ધરાવતા હોવાથી,તેઓ સ્વયં-પ્રજનન કરવા અને પોતાના અમુક પ્રોટીનનું નિર્માણ કરવા માટે સક્ષમ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) રીબોઝોમ્સ કોષમાં પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થળ છે.
$(i)$ રીબોઝોમ્સ પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરે છે,જે તેમનું મુખ્ય કાર્ય છે.
$(ii)$ ઉત્સેચકો પ્રોટીન છે; તેથી,રીબોઝોમ્સ તેમના સંશ્લેષણમાં સામેલ છે.
$(iii)$ ઘણા અંતઃસ્ત્રાવો (પેપ્ટાઈડ અંતઃસ્ત્રાવો) પ્રોટીન છે; તેથી,રીબોઝોમ્સ તેમના સંશ્લેષણમાં સામેલ છે.
$(iv)$ સ્ટાર્ચ એ પોલીસેકેરાઈડ (કાર્બોહાઈડ્રેટ) છે,પ્રોટીન નથી. રીબોઝોમ્સ સ્ટાર્ચના અણુઓનું સંશ્લેષણ કરતા નથી; સ્ટાર્ચનું સંશ્લેષણ પ્લાસ્ટિડ્સ (એમાયલોપ્લાસ્ટ્સ) માં થાય છે.
આમ,$(iv)$ એ રીબોઝોમ્સનું કાર્ય નથી.

(B, C) કોષવિજ્ઞાનમાં,અંગિકાઓને તેમના પટલના બંધારણના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. કણાભસૂત્ર અને રંજકકણ એ બેવડા પટલ ધરાવતી અંગિકાઓ છે.
$2$. રસધાની એક જ પટલ દ્વારા આવરિત હોય છે જેને ટોનોપ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે.
$3$. લાઈસોઝોમ પણ એક જ પટલ દ્વારા આવરિત હોય છે.
આમ,$B$ (રસધાની) અને $C$ (લાઈસોઝોમ) બંને એકલ પટલ ધરાવતી અંગિકાઓ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$A$ સાચું છે: કણાભસૂત્રને કોષનું પાવરહાઉસ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષીય શ્વસન દ્વારા $ATP$ સ્વરૂપે ઉર્જા ઉત્પન્ન કરે છે.
$B$ સાચું છે: કણાભસૂત્ર અને રંજકકણ અર્ધ-સ્વાયત્ત અંગિકાઓ છે જેમાં પોતાનું $DNA$ અને રિબોઝોમ્સ હોય છે,જે તેમને તેમના પોતાના પ્રોટીન બનાવવાની ક્ષમતા આપે છે. કોષકેન્દ્રમાં પણ $DNA$ હોય છે.
$C$ સાચું છે: ગોલ્ગી પ્રસાધન પ્રોટીનના પેકેજિંગ અને ફેરફારમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે અને તે લાયસોઝોમના નિર્માણમાં સામેલ છે.
$D$ ખોટું છે: જીવરસ (protoplasm) એ કોષનો જીવંત ભાગ છે,જેમાં કોષરસ અને કોષકેન્દ્ર બંનેનો સમાવેશ થાય છે. કોષરસ એ માત્ર કોષરસપટલ અને કોષકેન્દ્રની વચ્ચે રહેલું જેલી જેવું દ્રવ્ય છે.

(D) $\text{શ્વેતકણ}$ (Leucoplasts) એ રંજકકણનો એક પ્રકાર છે જે મુખ્યત્વે પોષક તત્વોના સંગ્રહ માટે જવાબદાર છે।
તે રંગહીન રંજકકણો છે જે સ્ટાર્ચ, તેલ અને પ્રોટીન કણિકાઓ જેવા પદાર્થોનો સંગ્રહ કરે છે।
$\text{ગોલ્ગી}$ પ્રસાધન પેકેજિંગ અને સ્ત્રાવમાં સામેલ છે।
$\text{હરિતકણ}$ પ્રકાશસંશ્લેષણમાં સામેલ છે।
$\text{રંગકણ}$ ફૂલો અને ફળોને રંગ પ્રદાન કરે છે।

(B) એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ $(ER)$ એ પટલથી ઘેરાયેલી નલિકાઓ અને કોથળીઓનું એક જાળું છે.
તેની રચના લિપિડના દ્વિ-સ્તર અને તેમાં રહેલા પ્રોટીનથી બનેલી હોય છે,જે મૂળભૂત રીતે કોષરસ પટલ (Plasma membrane) ની રચના જેવી જ હોય છે.
આ સમાનતા 'મેમ્બ્રેન બાયોજેનેસિસ' (પટલ જૈવસંશ્લેષણ) પ્રક્રિયાને કારણે છે,જેમાં $ER$ દ્વારા સંશ્લેષિત પ્રોટીન અને લિપિડનો ઉપયોગ કોષરસ પટલ અને અન્ય કોષીય અંગિકાઓ બનાવવા માટે થાય છે.

(C) હરિતકણો એ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ અંગિકાઓ છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા કરે છે.
તેમાં લીલા રંગનું રંજકદ્રવ્ય ક્લોરોફિલ હોય છે,જે પ્રકાશ ઉર્જાને પકડવા માટે આવશ્યક છે.
ક્લોરોફિલ ઉપરાંત,હરિતકણોમાં સહાયક રંજકદ્રવ્યો પણ હોય છે,જેને કેરોટીનોઈડ્સ કહેવાય છે,જેમાં કેરોટીન અને ઝેન્થોફિલનો સમાવેશ થાય છે.
કેરોટીન સામાન્ય રીતે નારંગી રંગના હોય છે,જ્યારે ઝેન્થોફિલ પીળા રંગના હોય છે.
તેથી,ક્લોરોફિલ સિવાય,હરિતકણોમાં પીળા અથવા નારંગી રંજકદ્રવ્યો હોય છે.