Cell Organelles Questions in Gujarati

(A) લાઈસોઝોમ એ પટલથી ઘેરાયેલી પુટિકામય રચનાઓ છે જે ગોલ્ગી પ્રસાધનમાં પેકેજિંગની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે.
આ પુટિકાઓમાં જલવિભાજક ઉત્સેચકો (જેમ કે લાઈપેઝ,પ્રોટીએઝ અને કાર્બોહાઈડ્રેઝ) હોય છે,જે ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળમાં સંશ્લેષિત થાય છે અને ત્યારબાદ ફેરફાર અને લાઈસોઝોમમાં પેકેજિંગ માટે ગોલ્ગી પ્રસાધનમાં મોકલવામાં આવે છે.

(C) લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ એ કોષની એવી અંગિકા છે જે ઘણા ઝેરી દ્રવ્યો અને દવાઓના વિષહરણ (detoxification) માટે જવાબદાર છે.
પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના યકૃતના કોષોમાં,$SER$ વિવિધ પ્રકારના ઝેરી દ્રવ્યો અને દવાઓના વિષહરણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જેનાથી તે પદાર્થો પાણીમાં દ્રાવ્ય બને છે અને શરીર દ્વારા તેનો નિકાલ કરવો સરળ બને છે.

(D) ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરવા માટે જવાબદાર છે કારણ કે તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ જોડાયેલા હોય છે.
લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ લિપિડ્સ (ચરબી) ના સંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે.
આ પ્રોટીન અને લિપિડ્સ કોષરસસ્તર બનાવવા માટે આવશ્યક છે,જેને પટલ જીવજનન (membrane biogenesis) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ છે.

(B) $\text{ગોલ્ગી}$ $\text{પ્રસાધન}$ એ કોષીય અંગિકા છે જે પ્રોટીન અને લિપિડ્સના રૂપાંતરણ, પેકેજિંગ અને સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે।
તેનું મુખ્ય કાર્ય સરળ શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરાનું સંશ્લેષણ કરવાનું છે।
તે લાયસોઝોમ્સના નિર્માણમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે।

(C) રસધાની એ વનસ્પતિ,ફૂગ,કેટલાક પ્રોટિસ્ટ,પ્રાણીઓ અને બેક્ટેરિયાના કોષોમાં જોવા મળતી પટલમય અંગિકા છે.
તેના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. સંગ્રહ: તે પોષક તત્વો,પાણી અને વિવિધ પદાર્થોનો સંગ્રહ કરે છે.
$2$. આશૂનતા અને મજબૂતી: વનસ્પતિ કોષોમાં,મોટી કેન્દ્રીય રસધાની આશૂનતા દબાણ (turgor pressure) જાળવી રાખે છે,જે કોષને માળખાકીય આધાર અને મજબૂતી આપે છે.
$3$. ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ: તે કોષમાંથી નકામા પદાર્થોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
પ્રચલન એ રસધાનીનું કાર્ય નથી. કોષોમાં પ્રચલન સામાન્ય રીતે પક્ષ્મ (cilia),કશા (flagella) અથવા ખોટા પગ (pseudopodia) જેવી રચનાઓ દ્વારા થાય છે.

(B) પ્લાસ્ટિડ્સ એ વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળતી અંગિકાઓ છે જે તેમાં રહેલા રંજકદ્રવ્યોના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. ક્રોમોપ્લાસ્ટ્સ: આ રંગીન પ્લાસ્ટિડ્સ છે (જેમાં કેરોટીનોઇડ્સ જેવા રંજકદ્રવ્યો હોય છે) જે વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોને પીળો,નારંગી અથવા લાલ રંગ આપે છે.
$2$. ક્લોરોપ્લાસ્ટ્સ: આ લીલા રંગના પ્લાસ્ટિડ્સ છે જેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે.
$3$. લ્યુકોપ્લાસ્ટ્સ: આ રંગહીન પ્લાસ્ટિડ્સ છે જે મુખ્યત્વે સ્ટાર્ચ,તેલ અને પ્રોટીન જેવા પોષક તત્વોના સંગ્રહમાં સામેલ છે.
તેથી,રંગીન,લીલા અને રંગહીન પ્લાસ્ટિડ્સ માટેનો ક્રમ અનુક્રમે ક્રોમોપ્લાસ્ટ્સ,ક્લોરોપ્લાસ્ટ્સ અને લ્યુકોપ્લાસ્ટ્સ છે.

(A) કેમિલો ગોલ્ગીએ $1898$ માં ગોલ્ગી પ્રસાધનની શોધ કરી હતી. તેમણે ચેતાકોષો અને અન્ય કોષોને અભિરંજિત કરવા માટે 'બ્લેક રિએક્શન' (કાળી પ્રતિક્રિયા) નામની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ પદ્ધતિમાં સિલ્વર નાઈટ્રેટના દ્રાવણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,જે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ ગોલ્ગી પ્રસાધનની રચનાને જોવામાં મદદ કરે છે. તેથી,સિલ્વર નાઈટ્રેટના દ્રાવણનો ઉપયોગ ખાસ કરીને ગોલ્ગી પ્રસાધનના અભ્યાસ માટે થાય છે.

(B) કણાભસૂત્ર અને હરિતકણ એ વિશિષ્ટ કોષીય અંગિકાઓ છે કારણ કે તેઓ પોતાનું $DNA$ અને રીબોઝોમ ધરાવે છે.
આ તેમને તેમના પોતાના કેટલાક પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા આપે છે,જેને અર્ધ-સ્વાયત્ત પ્રકૃતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કોષકેન્દ્ર એ કોષમાં $DNA$ નું મુખ્ય સ્થાન હોવાથી,કણાભસૂત્ર એ કોષકેન્દ્ર સિવાયની એવી અંગિકા છે જેમાં $DNA$ જોવા મળે છે.

(C) $\text{હરિતકણ}$ (Chloroplast) ને 'કોષનું રસોડું' કહેવામાં આવે છે.
આનું કારણ એ છે કે હરિતકણમાં $\text{ક્લોરોફિલ}$ (Chlorophyll) નામનું લીલું રંજકદ્રવ્ય હોય છે, જે $\text{પ્રકાશસંશ્લેષણ}$ (Photosynthesis) ની પ્રક્રિયા માટે અનિવાર્ય છે.
$\text{પ્રકાશસંશ્લેષણ}$ દ્વારા, વનસ્પતિ સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક (ગ્લુકોઝ) જાતે બનાવે છે, જે રીતે રસોડામાં ખોરાક તૈયાર કરવામાં આવે છે.

(D) $\text{લીસી}$ $\text{અંતઃકોષરસજાળ}$ $(SER)$ લિપિડ્સના સંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે, જેમાં સ્ટીરોઈડ્સ અને ફોસ્ફોલિપિડ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે કોષરસસ્તરના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે。
તેનાથી વિપરીત, $\text{ખરબચડી}$ $\text{અંતઃકોષરસજાળ}$ $(RER)$ તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સની હાજરીને કારણે મુખ્યત્વે પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં સામેલ છે。
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે。

(C) આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં કણાભસૂત્ર,રંજકકણો અને લાયસોઝોમ્સ જેવી પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
રીબોઝોમ્સ એ આદિકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતી એકમાત્ર અંગિકા છે.
આ રીબોઝોમ્સ $70S$ પ્રકારના હોય છે,જે સુકોષકેન્દ્રી કોષોમાં જોવા મળતા $80S$ રીબોઝોમ્સ કરતા કદમાં નાના હોય છે.
તેઓ પટલવિહીન હોવાથી આદિકોષકેન્દ્રી કોષના કોષરસમાં મુક્ત રીતે જોવા મળે છે.

(D) $\text{રીબોઝોમ}$ એ પટલવિહીન અંગિકા છે જે આદિકોષકેન્દ્રી અને સુકોષકેન્દ્રી બંને પ્રકારના કોષોમાં જોવા મળે છે.
તે મુખ્યત્વે $RNA$ અને પ્રોટીનથી બનેલી હોય છે.
તેની સામે, $\text{કોષકેન્દ્ર}$, $\text{હરિતકણ}$ અને $\text{ગોલ્ગી}$ $\text{પ્રસાધન}$ એ ત્રણેય પટલમય અંગિકાઓ છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
રંજકકણો એ વિશિષ્ટ અંગિકાઓ છે જે ફક્ત વનસ્પતિ કોષો અને કેટલીક લીલમાં જ જોવા મળે છે.
તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ (હરિતકણ) અને સ્ટાર્ચ અથવા રંજકદ્રવ્યોના સંગ્રહ (શ્વેતકણ અને રંગકણ) જેવી પ્રક્રિયાઓ માટે જવાબદાર છે.
પ્રાણી કોષોમાં રંજકકણો હોતા નથી.

(TRUE) ખરું.
ઘણા એકકોષી સજીવો જેમ કે $Amoeba$ માં,ખોરાકના કણોને કોષભક્ષણ (phagocytosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા અંદર લેવામાં આવે છે,જેનાથી અન્નધાની (food vacuoles) બને છે. આ રસધાનીઓમાં ગ્રહણ કરેલો ખોરાક હોય છે,જેનું પાચન ઉત્સેચકો દ્વારા કરવામાં આવે છે.

(TRUE) આ વિધાન ખરું છે.
કોષકેન્દ્રમાં કોષનું આનુવંશિક દ્રવ્ય $(DNA)$ હોય છે. કોષીય પ્રજનન (કોષ વિભાજન) દરમિયાન,કોષકેન્દ્ર આ આનુવંશિક દ્રવ્યના સ્વયંજનનનું સંકલન કરે છે અને તેને બાળ કોષોમાં સમાન રીતે વહેંચવાનું સુનિશ્ચિત કરે છે,આમ તે આ પ્રક્રિયામાં મુખ્ય અને અનિવાર્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

(TRUE) ખરું.
અંતઃકોષરસજાળ $(ER)$ એ પટલથી ઘેરાયેલી નલિકાઓ અને પટ્ટીઓનું એક વિશાળ જાળું છે. તે લાંબી નલિકાઓ અથવા ગોળાકાર કે લંબગોળ કોથળીઓ (પુટિકાઓ) જેવું દેખાય છે. $ER$ નું પટલ બંધારણમાં કોષરસપટલ જેવું જ હોય છે. $ER$ ના બે પ્રકાર છે: કણિકામય અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ અને લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
$RER$ એટલે કે ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ (Rough Endoplasmic Reticulum).
તે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ 'ખરબચડી' દેખાય છે કારણ કે તેની સપાટી પર રીબોઝોમ્સ જોડાયેલા હોય છે.
તેનાથી વિપરીત,લીસી અંતઃકોષરસજાળ $(SER)$ પર રીબોઝોમ્સ હોતા નથી,તેથી તે લીસી દેખાય છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
સમજૂતી:
$1$. રંજકકણોને તેમાં રહેલા રંજકદ્રવ્યોના આધારે ત્રણ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: હરિતકણ (Chloroplasts),રંગકણ (Chromoplasts) અને શ્વેતકણ (Leucoplasts).
$2$. હરિતકણમાં ક્લોરોફિલ હોય છે અને તે લીલા રંગના હોય છે.
$3$. રંગકણમાં કેરોટીનોઇડ્સ હોય છે અને તે રંગીન (લાલ,પીળા અથવા નારંગી) હોય છે.
$4$. શ્વેતકણ એ રંગહીન રંજકકણો છે જેમાં સ્ટાર્ચ,તેલ અને પ્રોટીન કણિકાઓ જેવા પદાર્થોનો સંગ્રહ થાય છે.

(TRUE) ખરું.
રસધાનીઓ એ પટલથી ઘેરાયેલી અંગિકાઓ છે જે ઘન અથવા પ્રવાહી પદાર્થો જેવા કે પાણી, પોષકતત્વો અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો માટે સંગ્રહકોથળી તરીકે કાર્ય કરે છે. ખાસ કરીને વનસ્પતિ કોષોમાં તે કોષના કદના $90\%$ જેટલો ભાગ રોકી શકે છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે. કણાભસૂત્ર એ બેવડા પટલ ધરાવતી અંગિકા છે. તે બાહ્ય પટલ અને અંતઃપટલ ધરાવે છે,જેમાં અંતઃપટલ ગડીઓ ધરાવે છે જેને ક્રિસ્ટી કહેવામાં આવે છે.