Structural Organisation of a Cell Questions in Gujarati

(N/A)

કોષરસસ્તર	કોષદીવાલ
$(1)$ તે લિપિડ્સ અને પ્રોટીનનું બનેલું છે.	$(1)$ તે સેલ્યુલોઝનું બનેલું છે.
$(2)$ તે જીવંત રચના છે.	$(2)$ તે મૃત રચના છે.
$(3)$ તે વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંને કોષોમાં હાજર હોય છે.	$(3)$ તે ફક્ત વનસ્પતિ કોષોમાં જ જોવા મળે છે.

(N/A) નાઈટ્રોજન ધરાવતા બે જૈવિક રીતે મહત્વપૂર્ણ સંયોજનો નીચે મુજબ છે:
$1$. પ્રોટીન: આ જટિલ કાર્બનિક અણુઓ છે જે એમિનો એસિડના બનેલા હોય છે,જેમાં તેમના એમિનો ગ્રુપ $(-NH_2)$ માં નાઈટ્રોજન હોય છે.
$2$. ન્યુક્લિક એસિડ ($DNA$ અને $RNA$): આ સજીવોના આનુવંશિક દ્રવ્યો છે,અને તેમના નાઈટ્રોજનયુક્ત બેઝ (એડેનાઈન,ગ્વાનાઈન,સાયટોસીન,થાઈમીન અને યુરેસિલ) માં નાઈટ્રોજન હોય છે.

(N/A)
$(i)$ શિક્ષકો પ્રત્યે આદરપૂર્ણ અભિગમ.
$(ii)$ એકાગ્રતા અને જિજ્ઞાસા.
$(iii)$ સારી અવલોકન શક્તિ.
$(b)$ કોષને જીવનનો રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમ કહેવામાં આવે છે કારણ કે:
$(i)$ તે તમામ સજીવોનો પાયાનો ઘટક છે (રચનાત્મક એકમ).
$(ii)$ તેમાં વિશિષ્ટ અંગિકાઓ હોય છે જે શ્વસન,પોષણ અને ઉત્સર્જન જેવી તમામ આવશ્યક જીવન પ્રક્રિયાઓ કરે છે,જે સજીવના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી છે (કાર્યાત્મક એકમ).

(N/A) રિયાની માતા દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા ગુણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ જૈવિક ખ્યાલોનું ઊંડું જ્ઞાન.
$(ii)$ તેની પુત્રીને માર્ગદર્શન આપવામાં કાળજી,ચિંતા અને ધીરજ.
$(b)$ $DNA$ મુખ્યત્વે કોષના કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળે છે. તેનું કાર્ય માતા-પિતા પાસેથી સંતાનોમાં આનુવંશિક માહિતી સંગ્રહિત કરવાનું અને તેનું વહન કરવાનું છે,તેમજ કોષોના નિર્માણ અને આયોજન માટે સૂચનાઓ પૂરી પાડવાનું છે.

(N/A) એકકોષી સજીવો: જે સજીવો માત્ર એક જ કોષના બનેલા હોય છે.
ઉદાહરણ: $Chlamydomonas$,$Amoeba$,$Bacteria$,$Paramecium$ (કોઈપણ બે).
$(b)$ બહુકોષી સજીવો: જે સજીવોમાં ઘણા કોષો એક શરીરની અંદર સમૂહમાં રહીને વિવિધ કાર્યો કરે છે અને શરીરના વિવિધ અંગો બનાવે છે.
ઉદાહરણ: ફૂગ,વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ (કોઈપણ બે).

(A)

$(i)$ કોષનો પ્રકાર	લાક્ષણિકતા
વનસ્પતિ કોષ	મોટી કેન્દ્રીય રસધાનીની હાજરી જે કોષના મોટાભાગના કદને રોકે છે,જેનાથી કોષકેન્દ્ર પરિઘ તરફ ધકેલાય છે.
$(ii)$ કોષનો પ્રકાર	લાક્ષણિકતા
વનસ્પતિ કોષ	દ્રઢ કોષદીવાલ માળખાકીય આધાર પૂરો પાડે છે અને કોષને અધોસાંદ્ર (મંદ) માધ્યમમાં આસૃતિના દબાણને કારણે ફાટતા અટકાવે છે.
$(iii)$ કોષનો પ્રકાર	લાક્ષણિકતા
આદિકોષકેન્દ્રી કોષ	કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલો હોતો નથી અને તેને ન્યુક્લિઓઇડ કહેવામાં આવે છે; પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.

(N/A) $(i)$ કોષ એ સૌથી નાનો એકમ છે જે તમામ સજીવોના શરીરનું નિર્માણ કરે છે અને જીવન ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી પાયાની જૈવિક પ્રક્રિયાઓ કરે છે. તેથી,કોષને જીવનનો રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમ કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ કોષરસસ્તરને પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે માત્ર અમુક ચોક્કસ પદાર્થોને જ કોષમાં પ્રવેશવા કે બહાર નીકળવાની મંજૂરી આપે છે,જ્યારે અન્ય પદાર્થોના વહનને અટકાવે છે.
$(iii)$ પાણીમાં ઓગળેલા દ્રવ્ય (દ્રાવ્ય) ની સાંદ્રતા પાણીના કોષરસસ્તર દ્વારા વહનનો નિર્ણય કરે છે,જેને આસૃતિ (osmosis) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) તફાવતો:

વનસ્પતિ કોષ	પ્રાણી કોષ
$(i)$ કોષદીવાલની હાજરી.	$(i)$ કોષદીવાલનો અભાવ.
$(ii)$ મોટી કેન્દ્રીય રસધાની હાજર હોય છે.	$(ii)$ રસધાનીઓ નાની હોય છે અથવા ગેરહાજર હોય છે.
$(iii)$ રંજકકણો (Plastids) હાજર હોય છે.	$(iii)$ રંજકકણો ગેરહાજર હોય છે.

સમાનતાઓ:
$(i)$ બંનેમાં કોષરસસ્તર હોય છે.
$(ii)$ બંનેમાં કોષકેન્દ્ર હોય છે.
$(iii)$ બંનેમાં કોષરસ અને વિવિધ કોષીય અંગિકાઓ હોય છે.
$(b)$ જ્યારે પ્રાણી કોષને નિસ્યંદિત પાણીમાં (અધિસાંદ્ર દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષમાં પ્રવેશ કરે છે. પરિણામે,કોષ ફૂલી જશે અને અંતે ફાટી જશે કારણ કે પ્રાણી કોષોમાં આંતરિક દબાણને સહન કરવા માટે મજબૂત કોષદીવાલ હોતી નથી.

(N/A)

બેક્ટેરિયલ કોષનો કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર	પ્રાણી કોષનો કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર
$(i)$ અસ્પષ્ટ હોય છે અને તેમાં કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે.	$(i)$ સુસ્પષ્ટ હોય છે અને પટલથી ઘેરાયેલું હોય છે.
$(ii)$ તેમાં એક જ રંગસૂત્ર હોય છે.	$(ii)$ તેમાં એક કરતા વધારે રંગસૂત્રો હોય છે.

$(b)$ જીવંત કોષના કોષકેન્દ્રીય વિસ્તારમાં આવેલી $DNA$ (ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ) ની રચના જનીનો ધરાવે છે,જે રંગસૂત્રોમાં આયોજિત હોય છે.

(N/A)

મુદ્દો	પ્રોકેરિયોટિક કોષ	યુકેરિયોટિક કોષ
$(i)$ કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર	કોષકેન્દ્રપટલના અભાવને કારણે અસ્પષ્ટ હોય છે; જેને ન્યુક્લિઓઇડ કહેવાય છે.	સુસ્પષ્ટ અને કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલું હોય છે.
$(ii)$ કોષીય અંગિકાઓ	પટલમય કોષીય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.	પટલમય કોષીય અંગિકાઓ હાજર હોય છે.
$(iii)$ ક્લોરોફિલ	તે પટલમય પુટિકાઓ (કોથળી જેવી રચના) સાથે સંકળાયેલું હોય છે,રંજકકણો (પ્લાસ્ટિડ્સ) સાથે નહીં.	તે રંજકકણો (હરિતકણ) સાથે સંકળાયેલું હોય છે.

(N/A) $(i)$ કોષ આસૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણી ગુમાવશે; તેથી,કોષ સંકોચાઈ જશે. આ પરિસ્થિતિ અધિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં જોવા મળે છે.
$(ii)$ કોષ આસૃતિ દ્વારા પાણી મેળવશે; તેથી,કોષ ફૂલી જશે. આ પરિસ્થિતિ અધઃસાંદ્ર (hypotonic) દ્રાવણમાં જોવા મળે છે.
$(iii)$ સમાન સાંદ્રતાના કિસ્સામાં,પાણીની ચોખ્ખી ગતિ (net movement) થશે નહીં; તેથી,કોષનું કદ સમાન રહેશે. આ પરિસ્થિતિ સમસાંદ્ર (isotonic) દ્રાવણમાં જોવા મળે છે.
$(b)$ કોષરસસ્તર લિપિડ્સ અને પ્રોટીનનું બનેલું છે.
કોષદીવાલ સેલ્યુલોઝની બનેલી છે.

(N/A) કોષરસસ્તર મુખ્યત્વે લિપિડ્સ અને પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે,જ્યારે કોષદીવાલ મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે.
કાર્યો:
- કોષરસસ્તર: તે કોષમાં પ્રવેશતા અને બહાર નીકળતા પદાર્થોનું નિયમન કરે છે (પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ) અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
- કોષદીવાલ: તે વનસ્પતિ કોષને બંધારણીય આધાર,આકાર અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

કોષદીવાલ	કોષરસસ્તર
$1$. તે નિર્જીવ છે.	$1$. તે સજીવ છે.
$2$. તે પ્રવેશશીલ છે.	$2$. તે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ છે.
$3$. તે માત્ર વનસ્પતિ કોષોમાં જોવા મળે છે.	$3$. તે વનસ્પતિ અને પ્રાણી કોષો બંનેમાં જોવા મળે છે.
$4$. તે સખત છે.	$4$. તે લવચીક છે.

(N/A) $(i)$ આદિકોષકેન્દ્રી કોષની આકૃતિ ચિત્રમાં દર્શાવેલ છે.
$(ii)$ બેક્ટેરિયામાં,કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ નબળી રીતે વિકસિત અથવા અવ્યાખ્યાયિત હોય છે કારણ કે તેમાં કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે. આવા અવ્યાખ્યાયિત કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશને,જેમાં માત્ર ન્યુક્લિક એસિડ હોય છે,તેને ન્યુક્લિઓઇડ કહેવામાં આવે છે. જે સજીવોમાં આવા અવ્યાખ્યાયિત કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ ધરાવતા કોષો હોય છે,તેમને આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotes) કહેવામાં આવે છે (pro = આદિ/પ્રાથમિક,karyote = કોષકેન્દ્ર).

(N/A)

પ્રોકેરિયોટિક કોષ	યુકેરિયોટિક કોષ
$1$. કદ સામાન્ય રીતે નાનું હોય છે $(0.5-10 \mu m)$.	$1$. કદ સામાન્ય રીતે મોટું હોય છે $(1-100 \mu m)$.
$2$. કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલો હોતો નથી.	$2$. કોષકેન્દ્રીય વિસ્તાર કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા ઘેરાયેલો હોય છે.
$3$. પટલમય અંગિકાઓ જેવી કે કણાભસૂત્ર,લાયસોઝોમ્સ અને અંતઃકોષરસજાળનો અભાવ હોય છે.	$3$. બધી પટલમય અંગિકાઓ હાજર હોય છે.
$4$. કોષકેન્દ્રિકાનો અભાવ હોય છે.	$4$. કોષકેન્દ્રિકા હાજર હોય છે.
$5$. કોષ વિભાજન ભાજન અથવા કલિકાસર્જન દ્વારા થાય છે (સમભાજનનો અભાવ).	$5$. કોષ વિભાજન સમભાજન અથવા અર્ધીકરણ દ્વારા થાય છે.
$6$. તેઓ હંમેશા એક જ રંગસૂત્ર ધરાવે છે.	$6$. તેઓ એક કરતા વધારે રંગસૂત્રો ધરાવે છે.
$7$. $DNA$ વર્તુળાકાર હોય છે અને કોષરસમાં મુક્ત રીતે તરતું હોય છે (સાચું કોષકેન્દ્ર હોતું નથી).	$7$. $DNA$ રેખીય હોય છે અને કોષકેન્દ્રની અંદર સમાવિષ્ટ હોય છે.
$8$. $DNA$ નગ્ન હોય છે (હિસ્ટોન પ્રોટીન સાથે જોડાયેલ હોતું નથી). ઉદા. $PPLO$,બેક્ટેરિયા અને નીલ-હરિત લીલ.	$8$. $DNA$ રંગસૂત્રો બનાવવા માટે પ્રોટીન (હિસ્ટોન) સાથે જોડાયેલ હોય છે. ઉદા. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ.

અંતઃઆસૃતિ અને બહિઃઆસૃતિ દર્શાવવા માટેની પ્રવૃત્તિ:
સૂકી દ્રાક્ષને સાદા પાણીમાં મૂકો અને થોડા સમય માટે રહેવા દો. ત્યારબાદ,આ ફૂલેલી દ્રાક્ષને સાંદ્ર ક્ષારના દ્રાવણમાં મૂકો.
અવલોકન:
$(i)$ જ્યારે સૂકી દ્રાક્ષને સાદા પાણીમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે પાણીના આસૃતિ દ્વારા દ્રાક્ષમાં પ્રવેશને કારણે તે ફૂલી જાય છે. સાદું પાણી દ્રાક્ષ માટે અધોસાંદ્ર (hypotonic) માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(ii)$ જ્યારે ફૂલેલી દ્રાક્ષને સાંદ્ર ક્ષારના દ્રાવણમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે ફરીથી સંકોચાઈ જાય છે. સાંદ્ર દ્રાવણ ફૂલેલી દ્રાક્ષ માટે અતિસાંદ્ર (hypertonic) માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરે છે. આથી બહિઃઆસૃતિ થાય છે અને દ્રાક્ષ પાણી ગુમાવે છે.

(D) $(i)$ ડુંગળીની છાલ માટે સામાન્ય રીતે $Iodine$ ના દ્રાવણનો ઉપયોગ થાય છે અને ગાલના કોષો માટે $Methylene$ $blue$ નો ઉપયોગ થાય છે. વનસ્પતિ પેશીઓ માટે $Safranin$ નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
$(ii)$ અભિરંજકનો ઉપયોગ જરૂરી છે કારણ કે તે પારદર્શક અથવા રંગહીન કોષીય ઘટકોને રંગ આપીને વિભેદન (contrast) વધારે છે,જેથી તેઓ સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે.
$(iii)$ ના,બધી અંગિકાઓ સમાન રીતે અભિરંજક શોષતી નથી. અભિરંજકનું શોષણ તે અંગિકાના રાસાયણિક બંધારણ અને ઘનતા પર આધાર રાખે છે.

(N/A) $(i)$ પ્રોટીન અને લિપિડ કોષરસસ્તરને બંધારણીય લવચીકતા અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
$(ii)$ કોષરસસ્તરને પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે ચોક્કસ પદાર્થોને અંદર આવવા અને બહાર જવા દે છે,જ્યારે અન્ય પદાર્થોની અવરજવરને અટકાવે છે.
$(iii)$ સેલ્યુલોઝ વનસ્પતિ કોષદીવાલને બંધારણીય મજબૂતી અને સખતપણું આપે છે. તે પાણીને જાળવી રાખવામાં પણ મદદ કરે છે,જેથી કોષને સુકાઈ જતો અટકાવે છે.
$(iv)$ પ્લાઝમોલિસિસ (રસસંકોચન) એ એવી ઘટના છે જેમાં જીવંત વનસ્પતિ કોષ આસૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણી ગુમાવે છે,જેના કારણે કોષના ઘટકો કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાઈ જાય છે.
$(v)$ કોષરસસ્તરની લવચીકતા કોષને તેની બાહ્ય પર્યાવરણમાંથી ખોરાક અને અન્ય પદાર્થોને 'એન્ડોસાયટોસિસ' (endocytosis) નામની પ્રક્રિયા દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં મદદ કરે છે,જે અમીબા જેવા સજીવો માટે ખોરાક મેળવવા માટે ઉપયોગી છે.
$(vi)$ આ પ્રક્રિયાને પ્રસરણ (diffusion) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) પ્રસરણ: આ અણુઓના વધુ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તાર તરફ થતા સ્વયંભૂ વહન (ગતિ)ની ઘટના છે. આ પ્રક્રિયા વાયુ અવસ્થામાં પ્રવાહી અને ઘન પદાર્થો કરતા ઝડપી હોય છે. આ પ્રક્રિયા કોષની અંદર સમાન સાંદ્રતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
મહત્વ: $CO_2, O_2, H_2O$ જેવા પદાર્થો (અણુઓ,આયનો) પ્રસરણની પ્રક્રિયા દ્વારા કોષરસસ્તરની આરપાર ગતિ કરી શકે છે.
$(b)$ આસૃતિ: આ પ્રક્રિયામાં પાણીના અણુઓ (દ્રાવકના કણો) તેમની વધુ સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફ ગતિ કરે છે.
મહત્વ: આ એક સંપૂર્ણપણે યાંત્રિક પ્રસરણ પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા કોષો કોઈપણ પ્રકારની ઉર્જાનો ખર્ચ કર્યા વિના પાણીનું શોષણ કરે છે.

(N/A) આસૃતિ એટલે પાણીના અણુઓનું પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ (જેમ કે કોષરસસ્તર) દ્વારા વધુ પાણીના ક્ષમતાવાળા વિસ્તારમાંથી ઓછા પાણીના ક્ષમતાવાળા વિસ્તાર તરફ થતું સ્વયંભૂ વહન. આ એક નિષ્ક્રિય પ્રક્રિયા છે,એટલે કે તેમાં કોષીય ઉર્જાનો વપરાશ થતો નથી.
આસૃતિ ઉપયોગી હોય તેવા ઉદાહરણો:
$(i)$ $Amoeba$ અને $Paramecium$ જેવા મીઠા પાણીના સજીવો આસૃતિ દ્વારા તેમના શરીરમાં પાણીનું સંતુલન જાળવી રાખે છે.
$(ii)$ વનસ્પતિ કોષોમાં પાણીનું વહન મુખ્યત્વે આસૃતિને કારણે થાય છે.
$(iii)$ મૂળના રોમ દ્વારા જમીનમાંથી પાણીનું શોષણ આસૃતિ દ્વારા થાય છે.
$(iv)$ તે રક્ષક કોષોના આસુનદાબ (turgor pressure) ને નિયંત્રિત કરીને વાયુરંધ્ર (stomata) ખુલવા અને બંધ થવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$(v)$ તે 'લજામણી' ($Mimosa$ $pudica$) ના છોડમાં થતી સ્પર્શાનુવર્તી હલનચલન (seismonastic movements) માટે જવાબદાર છે.
$(vi)$ આ પ્રક્રિયા વનસ્પતિના કોષો,પેશીઓ અને નરમ અંગો જેવા કે પાંદડાં,કુમળા પ્રરોહ અને ફૂલોને આસુનતા (turgidity) અને આકાર જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) $(i)$ અંતઃકોષરસ (Endocytosis): આ કોષરસપટલ દ્વારા કોષોમાં પદાર્થોના અંતઃગ્રહણની પ્રક્રિયા છે.
$(ii)$ કોષભક્ષણ (Phagocytosis): આ અમીબા અને વાદળી જેવા કેટલાક સજીવોમાં ખોરાક મેળવવાની સામાન્ય પદ્ધતિ છે. જૈવિક રીતે તેનો અર્થ "કોષનું ભક્ષણ" થાય છે. શ્વેતકણો $(WBCs)$ આ પ્રક્રિયાની મદદથી કોષના કચરા અને સૂક્ષ્મજીવોનું ભક્ષણ કરે છે.
$(iii)$ બહિઃકોષરસ (Exocytosis): આ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા કોષરસપટલ તેના દ્રવ્યોને આસપાસના માધ્યમમાં મુક્ત કરે છે.

(A) વાયરસને સજીવ અને નિર્જીવની સીમારેખા પર ગણવામાં આવે છે. બેક્ટેરિયા,અમીબા અથવા શુક્રકોષો કે જે કોષીય સજીવો છે તેનાથી વિપરીત,વાયરસ આનુવંશિક દ્રવ્ય ($DNA$ અથવા $RNA$) ધરાવે છે જે કેપ્સિડ નામના પ્રોટીન આવરણમાં બંધ હોય છે. તેમની પાસે કોષીય તંત્ર અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓનો અભાવ હોવાથી,તેમને સ્ફટિકીય સ્વરૂપમાં ફેરવી શકાય છે અને રાસાયણિક પદાર્થોની જેમ સંગ્રહિત કરી શકાય છે,જે નિર્જીવ પદાર્થોનો ગુણધર્મ છે. તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(B) જ્યારે કોષને અધોસાંદ્ર (hypotonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે ત્યારે તે ફૂલી જાય છે.
અધોસાંદ્ર દ્રાવણમાં,આસપાસના માધ્યમમાં પાણીના અણુઓની સાંદ્રતા કોષની અંદર રહેલા પાણીના અણુઓની સાંદ્રતા કરતાં વધારે હોય છે.
અભિસરણ (osmosis) ની પ્રક્રિયાને કારણે,પાણીના અણુઓ અર્ધપ્રવેશશીલ કોષરસસ્તર દ્વારા વધુ પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર (બહાર) થી ઓછી પાણીની સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર (કોષની અંદર) તરફ ગતિ કરે છે.
પાણીનું કોષની અંદર થતું આ ચોખ્ખું વહન કોષને ફૂલવા માટે પ્રેરે છે.

(C) રંગસૂત્રો એ પ્રાણી અને વનસ્પતિ કોષોના કોષકેન્દ્રમાં આવેલી દોરી જેવી રચનાઓ છે.
દરેક રંગસૂત્ર પ્રોટીન અને ડીઓક્સિરીબોન્યુક્લિક એસિડ $(DNA)$ ના એક અણુનું બનેલું હોય છે.
આ ઘટકો કોષકેન્દ્રની અંદર આનુવંશિક દ્રવ્યના પેકેજિંગ માટે આવશ્યક છે.

(A) પ્લાઝમોલિસિસ (રસસંકોચન) એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં કોષો હાઈપરટોનિક દ્રાવણમાં પાણી ગુમાવે છે.
જ્યારે વનસ્પતિ કોષને હાઈપરટોનિક દ્રાવણમાં (કોષરસ કરતા વધુ સાંદ્રતા ધરાવતું દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણી કોષની બહાર નીકળી જાય છે.
જેમ જેમ પાણી કોષની બહાર જાય છે,તેમ તેમ કોષરસ કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાય છે.
આ ઘટનાને પ્લાઝમોલિસિસ (રસસંકોચન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) $DNA$ ના કાર્યાત્મક ખંડોને જનીનો (Genes) કહેવામાં આવે છે.
જનીનો આનુવંશિકતાના પાયાના એકમો છે અને તે માતા-પિતામાંથી સંતતિમાં લક્ષણોના વહન માટે જવાબદાર છે.
દરેક જનીન ચોક્કસ પ્રોટીન અથવા કાર્યાત્મક $RNA$ અણુના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી સૂચનાઓ ધરાવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$A$ સાચું છે: આસૃતિ (Osmosis) એ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીનું વહન છે,જે દ્રાવ્યની સાંદ્રતા પર આધાર રાખે છે.
$B$ ખોટું છે: વનસ્પતિઓમાં કોષરસસ્તર લિપિડ અને પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે; તેમાં કાઇટિન હોતું નથી. કાઇટિન એ ફૂગની કોષદીવાલ અને સંધિપાદ પ્રાણીઓના બાહ્ય કંકાલમાં જોવા મળતી બંધારણીય શર્કરા છે,વનસ્પતિના કોષરસસ્તરમાં નહીં.
$C$ સાચું છે: જૈવિક પટલ મુખ્યત્વે ફોસ્ફોલિપિડના દ્વિ-સ્તર અને તેમાં રહેલા પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે.
$D$ સાચું છે: પટલ લિપિડનું બનેલું હોવાથી,જે પદાર્થો લિપિડમાં દ્રાવ્ય (કાર્બનિક દ્રાવકોમાં દ્રાવ્ય) હોય છે,તે પટલમાંથી સરળતાથી પ્રસરણ પામી શકે છે.

(A) પ્રોકેરિયોટિક કોષોમાં,કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ સુસ્પષ્ટ હોતો નથી કારણ કે તેમાં કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે. આ અવ્યાખ્યાયિત કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ,જેમાં માત્ર ન્યુક્લિક એસિડ હોય છે,તેને $Nucleoid$ (ન્યુક્લિયોઇડ) કહેવામાં આવે છે.

(D) અમીબા એક કોષી સજીવ છે જે તેની કોષ સપાટી પરના કામચલાઉ આંગળી જેવા પ્રવર્ધોનો ઉપયોગ કરીને ખોરાક મેળવે છે,જેને ખોટા પગ $(pseudopodia)$ કહેવામાં આવે છે.
બાહ્ય પર્યાવરણમાંથી ખોરાકના કણોને કોષની અંદર લેવાની આ પ્રક્રિયાને અંતઃકોષવહન $(endocytosis)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
એકવાર ખોરાક અંદર આવી જાય પછી,તે અન્નધાનીમાં બંધ થાય છે જ્યાં પાચન થાય છે.
તેથી,અમીબા દ્વારા ખોરાક મેળવવાની પ્રક્રિયા માટેનો સાચો શબ્દ અંતઃકોષવહન $(endocytosis)$ છે.

(A) વનસ્પતિઓ જેવી કે $Hydrilla$,$Mango$ $tree$ (આંબાનું ઝાડ) અને $Cactus$ (થોર) ની કોષદીવાલ મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે,જે તેને બંધારણીય આધાર અને મજબૂતી આપે છે.
તેની સામે,$Bacteria$ (બેક્ટેરિયા) ની કોષદીવાલ પેપ્ટીડોગ્લાયકેન (જેને મ્યુરીન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) ની બનેલી હોય છે,જે શર્કરા અને એમિનો એસિડની બનેલી હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) અવિભાજિત કોષમાં,આનુવંશિક દ્રવ્ય ક્રોમેટિન દ્રવ્યના સ્વરૂપમાં હાજર હોય છે.
ક્રોમેટિન એ $DNA$ અને પ્રોટીન (હિસ્ટોન) નું બનેલું સંકુલ છે.
તે કોષકેન્દ્રની અંદર દોરા જેવી રચનાઓના ગૂંચવાયેલા જથ્થા તરીકે દેખાય છે.
જ્યારે કોષ વિભાજન માટે તૈયાર થાય છે,ત્યારે આ ક્રોમેટિન ઘટ્ટ થઈને રંગસૂત્રો તરીકે ઓળખાતી સ્પષ્ટ,જાડી,સળિયા જેવી રચનાઓમાં ફેરવાય છે.

(D) $1839$ માં,ચેક ફિઝિયોલોજિસ્ટ $Jan$ $Evangelista$ $Purkinje$ એ કોષના પ્રવાહી પદાર્થ માટે $Protoplasm$ (જીવરસ) શબ્દ આપ્યો હતો.
$Protoplasm$ એ કોષનો જીવંત ભાગ છે,જેમાં કોષરસ અને કોષકેન્દ્ર બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
માત્ર ન્યુક્લિક એસિડ ધરાવતા (અને કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ ધરાવતા) અવ્યાખ્યાયિત કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશને ન્યુક્લિયોઇડ (nucleoid) કહેવામાં આવે છે,જે આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotic) કોષોની લાક્ષણિકતા છે.
કોષકેન્દ્રિકા (nucleolus) એ સુકોષકેન્દ્રી (eukaryotic) કોષોના કોષકેન્દ્રમાં જોવા મળતી એક સ્પષ્ટ,ગોળાકાર અને પટલવિહીન રચના છે,જે મુખ્યત્વે રિબોઝોમના સંશ્લેષણમાં ભાગ લે છે.