Principles of Treatment and Prevention Questions in Gujarati

(B) બીમારી દરમિયાન,શરીરના સામાન્ય શારીરિક કાર્યો ખોરવાય છે અને ચયાપચયનો દર પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
સાદો અને પૌષ્ટિક ખોરાક લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે કારણ કે તે સરળતાથી પાચન થઈ શકે તેવો હોય છે,જે પાચનતંત્ર પરનો કાર્યભાર ઘટાડે છે.
સાથે જ,તે રોગપ્રતિકારક શક્તિને ચેપ સામે લડવા અને શરીરને ઝડપથી સાજા થવા માટે જરૂરી તમામ પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.
તેથી,ઝડપી સ્વસ્થતા માટે સંતુલિત અને સરળતાથી પચી જાય તેવો ખોરાક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(N/A) શાળામાં ચેપી રોગોના ફેલાવાને રોકવા માટે નીચે મુજબના સાવચેતીના પગલાં લઈ શકાય છે:
$a)$ સામાન્ય શરદી,ઉધરસ કે ફ્લૂ જેવા હવા દ્વારા ફેલાતા રોગોથી પીડાતા વિદ્યાર્થીઓના સંપર્કમાં આવવાનું ટાળવું.
$b)$ શાળામાં શુદ્ધ અને પીવાલાયક પાણીની ઉપલબ્ધતા તપાસવી.
$c)$ શાળાની આસપાસના વિસ્તારને સ્વચ્છ રાખવો જેથી મચ્છર જેવા રોગવાહકોનો ઉછેર અને પ્રજનન અટકે.
$d)$ શાળામાં બાળપણના રસીકરણ કાર્યક્રમો શરૂ કરવા અને પ્રોત્સાહન આપવું.

(B) રસીકરણ એ એક સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં રસી દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા છે,જેથી રોગપ્રતિકારક શક્તિને ચોક્કસ રોગ સામે લડવા માટે સક્રિય કરી શકાય.
રોગપ્રતિકારક શક્તિ એટલે શરીરની બહારના રોગકારક એજન્ટો (જેમ કે બેક્ટેરિયા અથવા વાયરસ) ને ઓળખવાની,તેનો નાશ કરવાની અને તેને દૂર કરવાની ક્ષમતા.

(N/A) નજીકના આરોગ્ય કેન્દ્રમાં સામાન્ય રીતે નીચે મુજબના રસીકરણ કાર્યક્રમો ઉપલબ્ધ હોય છે:
$a)$ શિશુઓ માટે: $BCG$ (ક્ષય),$OPV$ (ઓરલ પોલિયો વેક્સિન),$DPT$ (ડિપ્થેરિયા,ઉટાંટિયું,ધનુર),ઓરી અને $MMR$ (ઓરી,ગાલપચોળિયાં,રૂબેલા).
$b)$ બાળકો માટે: ટાઈફોઈડ,$TT$ (ટેટનસ ટોક્સૉઇડ),$DT$ (ડિપ્થેરિયા,ધનુર) અને $TAB$ (ટાઈફોઈડ,પેરાટાઈફોઈડ $A$ અને $B$).
$c)$ સગર્ભા સ્ત્રીઓ માટે: $TT$ (ટેટનસ ટોક્સૉઇડ) અને હેપેટાઈટીસ-$B$.
ટાઈફોઈડ,પોલિયો,ઓરી અને ધનુર જેવા રોગો ઘણા વિસ્તારોમાં મુખ્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ગણાય છે. આ રોગોને રોકવા માટે,સરકારે સમગ્ર દેશમાં સાર્વત્રિક રસીકરણ કાર્યક્રમ $(UIP)$ શરૂ કર્યો છે જેથી વસ્તીનું સ્વાસ્થ્ય અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકાય.

(N/A) ડૉક્ટર,નર્સ અથવા સ્વાસ્થ્ય કાર્યકર પોતે બીમાર ન પડે તે માટે નીચે મુજબની સાવચેતી રાખે છે:
$(i)$ તમામ ચેપી રોગો સામે રસીકરણ (immunization) કરાવવું.
$(ii)$ તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત કરવા માટે સંતુલિત આહાર (ખાસ કરીને પ્રોટીનયુક્ત) લેવો.
$(iii)$ લોહીના નમૂના,પેશાબ,મળ,ગળફા વગેરેનો કાળજીપૂર્વક નિકાલ કરવો.
$(iv)$ મોઢા અથવા છાતીના ચેપનું નિદાન કરતી વખતે માસ્ક પહેરવા.
$(v)$ નાના ઓપરેશન કરતી વખતે પણ હાથ સાફ કરવા અને ગ્લવ્સ (મોજા) પહેરવા.

(C) પરિસ્થિતિ $(c)$ માં વ્યક્તિના બીમાર પડવાની શક્યતા સૌથી વધુ છે. તેના કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. મેલેરિયામાંથી સાજા થયા પછી,શરીર પહેલેથી જ નબળું હોય છે અને શક્તિ પાછી મેળવવા માટે યોગ્ય પોષણની જરૂર હોય છે. ચાર દિવસના ઉપવાસ શરીરને સાજા થતા અટકાવે છે,જેનાથી તે વધુ નબળું પડે છે.
$2$. અછબડાથી પીડાતી વ્યક્તિની સંભાળ રાખવાથી તે વ્યક્તિ ચેપી વાયરસના સંપર્કમાં આવે છે. મેલેરિયા અને પોષણના અભાવને કારણે તેની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પહેલેથી જ નબળી હોવાથી,તેનું શરીર ચેપ સામે લડી શકતું નથી,જેના કારણે તેને અછબડા થવાની શક્યતા વધી જાય છે.

(A) બધી જ એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ દવાઓ બેક્ટેરિયામાં ચોક્કસ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને અટકાવીને કામ કરે છે,જે તેમની વૃદ્ધિ અને ફેલાવાને અટકાવે છે.
તેની સરખામણીમાં,વાયરસ પાસે પોતાની ખૂબ જ ઓછી જૈવ-રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ હોય છે.
તેઓ પ્રજનન અને અસ્તિત્વ માટે સંપૂર્ણપણે યજમાન કોષની મશીનરી પર આધાર રાખે છે.
તેમની પાસે સ્વતંત્ર ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓનો અભાવ હોવાથી,એવી દવાઓ બનાવવી અત્યંત મુશ્કેલ છે જે યજમાનના કોષોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વાયરસને લક્ષ્ય બનાવી શકે.
તેથી,એન્ટિ-વાયરલ દવાઓ બનાવવી એ એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ દવાઓ બનાવવા કરતાં ઘણી વધારે પડકારજનક છે.

(D) રસીકરણ શરીરમાં રોગકારક સજીવના નબળા અથવા નિષ્ક્રિય સ્વરૂપને દાખલ કરીને કાર્ય કરે છે. આનાથી રોગપ્રતિકારક તંત્ર સક્રિય થાય છે અને તે ચોક્કસ રોગ સામે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે. પરિણામે,તે શરીરમાં તે ચોક્કસ રોગ સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ (immunity) પેદા કરે છે,જેનાથી ભવિષ્યમાં જો તે રોગનો ચેપ લાગે તો શરીર તેનો સામનો કરી શકે છે.

(N/A) એન્ટિબાયોટિક એ સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા અથવા ફૂગ) દ્વારા ઉત્પન્ન થતો એક રાસાયણિક પદાર્થ છે,જે અન્ય રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો,ખાસ કરીને બેક્ટેરિયાના વિકાસને અટકાવી શકે છે અથવા તેમને મારી શકે છે.
એન્ટિબાયોટિક્સના ઉદાહરણોમાં $Penicillin$ (પેનિસિલિન) અને $Streptomycin$ (સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસિન) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) એડવર્ડ જેનર (Edward Jenner) એ સૌપ્રથમ $1796$ માં શીતળા (smallpox) માટે રસીની શોધ કરી હતી.
રસી એ જૈવિક તૈયારીઓ છે જે ચોક્કસ ચેપી રોગ સામે સક્રિય ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રદાન કરે છે.
રસીનો ઉપયોગ કરીને અટકાવી શકાય તેવા બે રોગો શીતળા (smallpox) અને પોલિયો (polio) છે.

(N/A) એન્ટિબાયોટિક્સ એ અમુક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે અન્ય રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોના વિકાસને મારી શકે છે અથવા અટકાવી શકે છે.
સૂક્ષ્મજીવોના બે મુખ્ય જૂથો જેમાંથી એન્ટિબાયોટિક્સ મેળવવામાં આવે છે તે નીચે મુજબ છે:
$1$. $Bacteria$ (બેક્ટેરિયા) (દા.ત.,સ્ટ્રેપ્ટોમાસીન બનાવવા માટે વપરાતી $Streptomyces$ પ્રજાતિ).
$2$. $Fungi$ (ફૂગ) (દા.ત.,પેનિસિલિન બનાવવા માટે વપરાતી $Penicillium$ પ્રજાતિ).

(B) આપણા શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો સામે લડવા માટે રચાયેલ એક વિશિષ્ટ રક્ષણાત્મક તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેમાં વિવિધ પ્રકારના શ્વેત કણો અને પ્રોટીન હોય છે જે હાનિકારક રોગકારકોને ઓળખે છે,તેમના પર હુમલો કરે છે અને તેમનો નાશ કરે છે,જેનાથી ચેપ અટકે છે અને આપણું શરીર સ્વસ્થ રહે છે.

(N/A) "નિવારણ એ ઉપચાર કરતાં વધુ સારું છે" ના સિદ્ધાંતને ન્યાયી ઠેરવવા માટે નીચે મુજબની સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
$(1)$ રોગકારક સજીવોના વિકાસને રોકવા માટે વ્યક્તિગત અને પર્યાવરણીય સ્વચ્છતા જાળવવી.
$(2)$ રોગો અને તેના રોગકારક સજીવો વિશે જાગૃતિ લાવવી.
$(3)$ રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે સંતુલિત આહાર લેવો.
$(4)$ સંભવિત સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓની વહેલી તપાસ અને નિવારણ માટે નિયમિત તબીબી તપાસ કરાવવી.

(A) એન્ટિબાયોટિક્સ એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે ખાસ કરીને બેક્ટેરિયાના જૈવસંશ્લેષણ માર્ગોને લક્ષ્ય બનાવે છે અને તેને અવરોધે છે.
વાયરસ પાસે પોતાની કોઈ ચયાપચયની પ્રણાલી કે જૈવસંશ્લેષણ માર્ગો હોતા નથી,તેથી તેઓ પ્રજનન માટે સંપૂર્ણપણે યજમાન કોષની પ્રણાલી પર આધાર રાખે છે.
એન્ટિબાયોટિક્સ બેક્ટેરિયાની વિશિષ્ટ પ્રક્રિયાઓને (જેમ કે કોષદીવાલનું સંશ્લેષણ અથવા પ્રોટીન સંશ્લેષણ) અવરોધવા માટે બનાવવામાં આવે છે,તેથી વાયરસમાં તેમની પાસે કામ કરવા માટે કોઈ લક્ષ્ય હોતું નથી,જેના કારણે તેઓ વાયરલ ચેપ સામે બિનઅસરકારક સાબિત થાય છે.

(N/A) આપણું શરીર એક મજબૂત રોગપ્રતિકારક તંત્ર ધરાવે છે જે સતત આક્રમણ કરતા સૂક્ષ્મજીવો સામે લડે છે.
આપણા શરીરમાં વિશિષ્ટ કોષો હોય છે,જેમ કે શ્વેત કણો,જે રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને ઓળખવા અને તેનો નાશ કરવા માટે રચાયેલા હોય છે.
જ્યારે ચેપી સૂક્ષ્મજીવો શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે આ રોગપ્રતિકારક કોષો સક્રિય થાય છે અને રોગકારકોનો નાશ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
જો રોગપ્રતિકારક તંત્ર રોગકારકને નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડે અથવા અનિયંત્રિત રીતે ગુણાકાર કરે તે પહેલાં તેને દૂર કરવામાં અથવા નિષ્ક્રિય કરવામાં સફળ થાય,તો આપણે રોગમુક્ત રહીએ છીએ.
તેથી,ચેપી સૂક્ષ્મજીવોના સંપર્કમાં આવવાથી હંમેશા સ્પષ્ટ રોગ થાય તે જરૂરી નથી.

(N/A) બાળપણના રસીકરણના જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમમાં ઘણા ચેપી રોગો માટેની રસીઓનો સમાવેશ થાય છે. નીચેનામાંથી કોઈપણ બે રોગોના નામ આપી શકાય છે:
$(i)$ ક્ષય (Tuberculosis)
$(ii)$ પોલિયો (Polio)
$(iii)$ હેપેટાઇટિસ $B$ (Hepatitis $B$)
$(iv)$ ડિપ્થેરિયા (Diphtheria)
$(v)$ ધનુર (Tetanus)

(N/A) બે રોગો જેના માટે રસીકરણ ઉપલબ્ધ છે તે છે ટ્યુબરક્યુલોસિસ (ક્ષય) ($BCG$ ની રસી દ્વારા અટકાવી શકાય છે) અને ટાઈફોઈડ (ટાઈફોઈડની રસી દ્વારા અટકાવી શકાય છે).

(B) રોગપ્રતિકારક શક્તિ એટલે યજમાન શરીરની રોગકારક સજીવો સામે લડવાની એકંદર ક્ષમતા,જે રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
તેમાં આપણા શરીરમાં એન્ટિબોડીઝ નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનની હાજરીનો સમાવેશ થાય છે,જે એન્ટિજેન્સ તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને લક્ષ્ય બનાવે છે.
જ્યારે આ એન્ટિજેન્સ આપણા શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર તેમને ઓળખે છે અને તેમને નિષ્ક્રિય કરવા અથવા નાશ કરવા માટે ચોક્કસ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે,જેનાથી રોગ અટકાવી શકાય છે.

(N/A) સ્થાનિક અસરો: આ અસરો ઈજા અથવા ચેપના સ્થાન પૂરતી મર્યાદિત હોય છે,જેમ કે સોજો,લાલાશ,દુખાવો અથવા ગરમી.
સામાન્ય અસરો: આ અસરો સમગ્ર શરીરને અસર કરે છે,જેમ કે તાવ.

(N/A) $DPT$ ને ટ્રિપલ એન્ટિજન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે ત્રણ અલગ-અલગ રોગો સામે રક્ષણ આપતી રસી છે:
$(i)$ ડિપ્થેરિયા: જે $Corynebacterium$ $\text{diphtheriae}$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
$(ii)$ પર્ટ્યુસિસ (ડાંગિયો ઉધરસ): જે $Bordetella$ $\text{pertussis}$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
$(iii)$ ટિટાનસ (ધનુર્વા): જે $Clostridium$ $\text{tetani}$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
તે આ ત્રણ ચોક્કસ રોગકારકો સામે એકસાથે રક્ષણ આપે છે, તેથી તેને ટ્રિપલ એન્ટિજન કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ વાયરસ પાસે પોતાની ખૂબ જ ઓછી જૈવરાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ હોય છે.
$(ii)$ તેઓ યજમાન કોષોમાં પ્રવેશ કરે છે.
$(iii)$ તેઓ તેમના જીવનની પ્રક્રિયાઓ માટે આપણા કોષોની મશીનરીનો ઉપયોગ કરે છે.
$(iv)$ વાયરસ માટે ચોક્કસ લક્ષ્યો (targets) ખૂબ ઓછા ઉપલબ્ધ છે જેના પર દવા અસર કરી શકે.

(N/A) $(i)$ આરોગ્ય શિક્ષણ
$(ii)$ અલગ રાખવું (આઈસોલેશન)
$(iii)$ યોગ્ય સ્વચ્છતા
$(iv)$ દર્દીઓ દ્વારા વપરાતી વસ્તુઓનું જીવાણુનાશક કરવું (સ્ટેરિલાઈઝેશન)
$(v)$ રસીકરણ
$(vi)$ સુરક્ષિત પાણી પુરવઠાની જોગવાઈ (કોઈપણ ચાર)

(N/A) પાણીજન્ય ચેપ: પીવાનું શુદ્ધ અને સુરક્ષિત પાણી પૂરું પાડીને,જેમ કે પાણીને ઉકાળીને અથવા ગાળીને અટકાવી શકાય છે.
વાહકજન્ય ચેપ: સ્વચ્છ વાતાવરણ જાળવીને,પાણી ભરાઈ રહેતું અટકાવીને મચ્છરોના પ્રજનનને રોકીને અને મચ્છરદાની કે મચ્છર ભગાડવાની દવાઓનો ઉપયોગ કરીને અટકાવી શકાય છે.

(N/A) સોજો (Inflammation) એ રોગપ્રતિકારક તંત્રની એક સ્થાનિક પ્રતિક્રિયા છે,જેમાં તે રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત કોષોનો નાશ કરવા માટે અસરગ્રસ્ત પેશીઓમાં વિવિધ કોષોને એકત્રિત કરે છે.
માનવ શરીરમાં સોજાના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$1$. સોજો (Swelling)
$2$. દુખાવો (Pain)
$3$. તાવ (Fever) અથવા સ્થાનિક ગરમી
$4$. લાલાશ (Redness)

(N/A) પ્રિયાને થોડા મહિના પહેલા જ અછબડા થઈ ચૂક્યા હોવાથી,તેનું શરીર અછબડા પેદા કરતા સૂક્ષ્મજીવો સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે. તેથી,જો તે સૂક્ષ્મજીવ ફરીથી તેના શરીરમાં પ્રવેશ કરે,તો તેની રોગપ્રતિકારક શક્તિ તેને ઓળખીને અસરકારક રીતે લડશે. તેથી,તેના માતા-પિતાએ તેને રાજુને મળવાની મંજૂરી આપી.
બીજી તરફ,શૌર્યને ક્યારેય અછબડા થયા ન હોવાથી,તેનું શરીર તેના માટે રોગપ્રતિકારક નથી. તેથી,તેના માતા-પિતાએ તેને ચેપ લાગવાથી બચાવવા માટે રાજુને મળવાની ના પાડી.
રસીકરણના સિદ્ધાંતનો આધાર: તેમાં યજમાનની રોગપ્રતિકારક શક્તિને ચોક્કસ રોગકારક એજન્ટ સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવવા માટે ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે. આ શરીરમાં તે રોગના નબળા અથવા મૃત સૂક્ષ્મજીવો (રસી) દાખલ કરીને કરવામાં આવે છે. એકવાર શરીર એન્ટિબોડીઝ બનાવવાનું શરૂ કરે,પછી તે વાસ્તવિક રોગકારક સામે લડી શકે છે અને શરીર તે રોગ સામે રોગપ્રતિકારક બની જાય છે.

(N/A) મેલેરિયા ફેલાવતા સૂક્ષ્મજીવો (પ્લાઝમોડિયમ) સૌપ્રથમ યકૃતના કોષોને અને ત્યારબાદ રક્તકણો (RBCs) ને સંક્રમિત કરે છે.
$(b)$ ચેપી રોગની સારવાર કરવાની બે રીતો નીચે મુજબ છે:
$1.$ રોગની અસરોને ઘટાડવી (લક્ષણો આધારિત સારવાર).
$2.$ રોગના કારણનો નાશ કરવો (દા.ત.,એન્ટિબાયોટિક્સ અથવા મેલેરિયા વિરોધી દવાઓનો ઉપયોગ કરીને).

(N/A) આપણા શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ એ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો સામે લડવા માટેની એક મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ પ્રણાલી છે. તેમાં વિશિષ્ટ કોષો અને પ્રોટીન હોય છે જે ચેપી એજન્ટોને ઓળખે છે,તેમને નિશાન બનાવે છે અને તેનો નાશ કરે છે,જેનાથી એકંદર સ્વાસ્થ્ય જળવાઈ રહે છે અને રોગો અટકાવે છે.
$(b)$ રોગપ્રતિકારક શક્તિ મુખ્યત્વે બે રીતે મેળવી શકાય છે:
$1$. કુદરતી રીતે: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ એકવાર કોઈ ચોક્કસ રોગથી પીડાય છે,ત્યારે શરીર તે ચોક્કસ એન્ટિજેન્સ સામે મેમરી કોષો અને એન્ટિબોડીઝ વિકસાવે છે. આ તે જ રોગકારક સામે લાંબા ગાળાનું રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
$2$. કૃત્રિમ રીતે: શરીરમાં નબળા અથવા મૃત રોગકારકો (અથવા તેમના ઘટકો) દાખલ કરવા માટે રસીઓ (Vaccines) આપવામાં આવે છે. આ રોગપ્રતિકારક શક્તિને વાસ્તવિક રોગ પેદા કર્યા વિના એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે,જેનાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

(B) $(i)$ રોગની અસરો ઘટાડવા માટે (લક્ષણલક્ષી સારવાર): વ્યક્તિ તાવ,દુખાવો કે સોજા જેવા લક્ષણો ઘટાડવા માટે દવાઓ લઈ શકે છે અથવા શક્તિ બચાવવા માટે આરામ કરી શકે છે.
$(ii)$ રોગના કારણને દૂર કરવા માટે: ચોક્કસ સૂક્ષ્મજીવોને મારવા માટે દવાઓ લઈ શકાય છે જે નીચે મુજબની પ્રક્રિયાઓને અવરોધે છે:
$(a)$ રોગકારક સજીવ (પેથોજેન) દ્વારા જરૂરી નવા પદાર્થોના સંશ્લેષણ માટેના વિશિષ્ટ ચયાપચયના માર્ગો.
$(b)$ રોગકારક સજીવોના ચોક્કસ જૂથો માટે જરૂરી શ્વસન પ્રક્રિયાઓ.

(N/A) એડવર્ડ જેનરે સૌપ્રથમ રસીની શોધ કરી હતી.
$(b)$ રસી દ્વારા અટકાવી શકાય તેવા બે વાયરલ રોગો હિપેટાઇટિસ $A$ અને પોલિયો છે.
રોગપ્રતિકારક શક્તિ એટલે સજીવની ચોક્કસ ચેપ અથવા ઝેર સામે લડવાની ક્ષમતા,જે ચોક્કસ એન્ટિબોડીઝ અથવા સંવેદનશીલ શ્વેત રક્તકણોની ક્રિયા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. તે રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (એન્ટિજેન્સ) સામે શરીરની સંરક્ષણ પ્રણાલી છે. જ્યારે એન્ટિજેન્સ શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર તેમને નિષ્ક્રિય કરવા માટે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે,જેનાથી રોગ અટકે છે.

(N/A) રસીકરણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા વ્યક્તિની રોગપ્રતિકારક શક્તિને રસી જેવા કૃત્રિમ માધ્યમો દ્વારા ચેપી રોગકારક સામે મજબૂત બનાવવામાં આવે છે.
$(b)$ આપેલા રોગોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
- ટાઈફોઈડ: ચેપી અને તીવ્ર (Acute).
- $TB$ (ક્ષય): ચેપી અને લાંબાગાળાનો (Chronic).
- ગોઈટર: બિન-ચેપી અને લાંબાગાળાનો (Chronic).
- હાથીપગો: ચેપી અને લાંબાગાળાનો (Chronic).

(N/A) રસીકરણનો સિદ્ધાંત રોગપ્રતિકારક તંત્રની કોઈ ચોક્કસ સૂક્ષ્મજીવ સામે સ્મૃતિ (memory) વિકસાવવાની ક્ષમતા પર આધારિત છે. જ્યારે શરીરમાં રસી (નિષ્ક્રિય અથવા મૃત સૂક્ષ્મજીવ) દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર તેને ઓળખે છે,એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે અને મેમરી કોષો બનાવે છે. આનાથી ભવિષ્યમાં જો તે જ રોગકારક જીવાણુનો સામનો થાય,તો શરીર અસરકારક રીતે લડી શકે છે.
જે રોગો માટે રસી ઉપલબ્ધ છે તેના ઉદાહરણો: $Polio$ (પોલિયો),$Tetanus$ (ધનુર્વા).
$(b)$ ચેપી રોગોને રોકવાના બે મૂળભૂત સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ સામાન્ય નિવારણના ઉપાયો: આમાં વ્યક્તિગત અને જાહેર સ્વચ્છતા જાળવવી,જેમ કે આસપાસની સફાઈ રાખવી,શુદ્ધ પીવાનું પાણી સુનિશ્ચિત કરવું અને કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવો જેથી રોગકારક જીવાણુઓનો ફેલાવો અટકાવી શકાય.
$(ii)$ વિશિષ્ટ નિવારણના ઉપાયો: આમાં યોગ્ય પોષણ દ્વારા રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત કરવી અને ચોક્કસ ચેપી રોગકારકો સામે રક્ષણ મેળવવા માટે રસીનો ઉપયોગ કરવો.

(N/A) સારવારના સિદ્ધાંતો:
$(i)$ રોગની અસર ઘટાડવા માટે: આમાં લક્ષણો આધારિત સારવારનો સમાવેશ થાય છે,જેમ કે તાવ ઘટાડવા,દુખાવો ઓછો કરવા અથવા ઝાડાને નિયંત્રિત કરવા માટે દવાઓ લેવી.
$(ii)$ રોગના કારણને નાબૂદ કરવા માટે: આમાં ચેપ માટે જવાબદાર ચોક્કસ સૂક્ષ્મજીવોને મારવા માટે ચોક્કસ દવાઓ (જેમ કે એન્ટિબાયોટિક્સ અથવા એન્ટિવાયરલ) આપવાનો સમાવેશ થાય છે.
$(b)$ $HIV$ ($AIDS$ વાયરસ) ફેલાવાની બે રીતો:
$(i)$ સંક્રમિત વ્યક્તિ સાથે અસુરક્ષિત જાતીય સંપર્ક દ્વારા.
$(ii)$ સંક્રમિત રક્ત અથવા રક્ત ઉત્પાદનોના આદાન-પ્રદાન દ્વારા (દા.ત.,સોય શેર કરવી અથવા રક્ત ચઢાવવું).

(N/A) ચેપી રોગની સારવાર કરવાની બે મુખ્ય રીતો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ રોગની અસરો ઘટાડવી: આમાં લક્ષણો આધારિત સારવારનો સમાવેશ થાય છે,જેમ કે તાવ ઘટાડવા,દુખાવો ઓછો કરવા અથવા સોજો ઘટાડવા માટે દવાઓ લેવી,જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ચેપ સામે લડે છે.
$(ii)$ રોગના કારણનો નાશ કરવો: આમાં એન્ટિબાયોટિક્સ,એન્ટિવાયરલ અથવા એન્ટિફંગલ જેવી ચોક્કસ દવાઓ લેવાનો સમાવેશ થાય છે જે ચેપ ફેલાવતા ચોક્કસ રોગકારક (બેક્ટેરિયા,વાયરસ અથવા ફૂગ) ને લક્ષ્ય બનાવીને તેનો નાશ કરે છે.
$(b)$ એન્ટિબાયોટિક્સ બેક્ટેરિયાના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી ચોક્કસ જૈવ રાસાયણિક માર્ગોને અવરોધીને કાર્ય કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે,ઘણી એન્ટિબાયોટિક્સ બેક્ટેરિયાની કોષદીવાલ બનાવવાની પ્રક્રિયાને અટકાવે છે. માનવ કોષો આ રીતે કોષદીવાલ બનાવતા ન હોવાથી,આ દવાઓ માનવ કોષોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે.

(N/A) $(i)$ શિક્ષિત માતા-પિતા તેમના બાળકો માટે પૌષ્ટિક અને સંતુલિત આહારનું મહત્વ સમજે છે,જે પોષણની ઉણપથી થતા રોગોને અટકાવે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવામાં મદદ કરે છે.
$(ii)$ તેઓ રોગોના ફેલાવાના માધ્યમો વિશે જાણે છે,તેથી તેઓ ઘરે સ્વચ્છતા જાળવી રાખે છે.
$(iii)$ માતા-પિતા પાણીજન્ય રોગોને ટાળવા માટે બાળકોને સુરક્ષિત અને શુદ્ધ પાણી પૂરું પાડશે.
$(iv)$ શિક્ષિત માતા-પિતા શરૂઆતમાં લક્ષણો મુજબ સારવાર આપી શકે છે અને રોગના મૂળ કારણને દૂર કરવા માટે ત્વરિત ડોક્ટરની સલાહ લઈ શકે છે.
$(v)$ શિક્ષિત માતા-પિતા તેમના બાળકોમાં સ્વચ્છ પર્યાવરણ જાળવવા માટે સામાજિક અને નૈતિક જવાબદારીની ભાવના કેળવી શકે છે,જેથી ચેપનો ફેલાવો અટકાવી શકાય.

(N/A) હા, આ વિધાન સાચું છે.
રોગપ્રતિકારક તંત્રને અસરકારક રીતે કાર્ય કરવા માટે યોગ્ય પોષણની જરૂર હોય છે. જો કોઈ વ્યક્તિને પૂરતો ખોરાક અને પોષણ ન મળે, તો રોગપ્રતિકારક તંત્ર નબળું પડી જાય છે અને તે રોગકારક જીવાણુઓ સામે લડી શકતું નથી, જેનાથી વ્યક્તિ ચેપી રોગોનો ભોગ બને છે.
$(b)$ હા, આ વિધાન સાચું છે.
સંપર્ક અટકાવવાની સામાન્ય રીતો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ હવા દ્વારા ફેલાતા સૂક્ષ્મજીવો માટે, આપણે ભીડભાડવાળી રહેવાની જગ્યાઓ ટાળીને સંપર્ક અટકાવી શકીએ છીએ.
$(ii)$ પાણી દ્વારા ફેલાતા સૂક્ષ્મજીવો માટે, આપણે સુરક્ષિત અને શુદ્ધ પીવાનું પાણી પૂરું પાડીને સંપર્ક અટકાવી શકીએ છીએ.
$(iii)$ વાહક દ્વારા ફેલાતા રોગો માટે, આપણે સ્વચ્છ વાતાવરણ જાળવીને મચ્છર જેવા વાહકોના પ્રજનન સ્થળોને દૂર કરીને સંપર્ક અટકાવી શકીએ છીએ.

(N/A) માતા-પિતા નવજાત શિશુને જીવલેણ ચેપી રોગોથી બચાવવા માટે રસી અપાવે છે,જેથી ચોક્કસ રસીઓ દ્વારા શરીરમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવી શકાય.
$(b)$ મચ્છરોનો ઉપદ્રવ અટકાવવાના ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
$1$. આપણી આસપાસ પાણી ભરાવા ન દેવું જોઈએ,કારણ કે સ્થિર પાણી મચ્છરોના પ્રજનન માટેનું સ્થળ છે.
$2$. વોટર કુલર,ફૂલદાની અને પાણીની ટાંકીઓ નિયમિતપણે સાફ કરવી જોઈએ.
$3$. સ્વિમિંગ પૂલની યોગ્ય કાળજી લેવી અને મચ્છરોના લાર્વાને વધતા અટકાવવા માટે યોગ્ય રસાયણોનો ઉપયોગ કરવો.

(N/A) રોગની સફળ સારવાર કરતાં તેનું નિવારણ વધુ ઇચ્છનીય છે, તેના કારણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ રોગ થવાથી શરીરના અંગોને નુકસાન થઈ શકે છે, જે ધીમેથી સાજા થાય છે અથવા ક્યારેક ક્યારેક ક્યારેય સંપૂર્ણપણે સાજા થતા નથી.
$(ii)$ રોગ મટાડવામાં સમય લાગે છે અને દર્દી લાંબા સમય સુધી પથારીવશ રહી શકે છે, જેનાથી કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે.
$(iii)$ સંક્રમિત વ્યક્તિ અન્ય લોકો માટે ચેપનો સ્ત્રોત બની શકે છે, જેનાથી સમુદાયમાં રોગ ફેલાઈ શકે છે.
$(iv)$ નિવારણ આર્થિક રીતે ફાયદાકારક છે, કારણ કે તબીબી સારવારમાં દવાઓ, હોસ્પિટલની મુલાકાતો અને પરીક્ષણો પાછળ મોટો ખર્ચ થાય છે.
$(v)$ નિવારણ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે, કારણ કે તેમને યજમાન શરીરમાં ગુણન કરવાની તક મળતી નથી.
$(vi)$ નિવારણ દ્વારા બીમારીને કારણે થતી શારીરિક પીડા, માનસિક તણાવ અને અગવડતાથી બચી શકાય છે.

(N/A) આને લક્ષણ-આધારિત સારવાર કહેવામાં આવે છે.
$(b)$ આપણે એનાલજેસિક્સ (પીડા માટે) અને એન્ટિપાયરેટિક્સ (તાવ માટે) જેવી દવાઓ લઈને રોગની અસરો ઘટાડી શકીએ છીએ.
$(c)$ આ સારવારની મર્યાદા એ છે કે તે ફક્ત લક્ષણોને દબાવે છે અને રોગના મૂળ કારણને મટાડતી નથી.
$(d)$ આવા રોગોને રોકવા અથવા દૂર કરવા માટેના સંભવિત ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ મજબૂત રોગપ્રતિકારક શક્તિનું નિર્માણ કરવું.
$(ii)$ પૌષ્ટિક અને સંતુલિત આહાર પૂરો પાડવો.
$(iii)$ વ્યક્તિગત અને જાહેર સ્વચ્છતા જાળવવી.

(C) આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે જ્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર પ્રથમ વખત કોઈ ચેપી સૂક્ષ્મજીવનો સામનો કરે છે,ત્યારે તે તેની સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને તેને ખાસ રીતે યાદ રાખે છે. તેથી,જ્યારે તે ચોક્કસ સૂક્ષ્મજીવ અથવા તેના નજીકના સંબંધીઓ ફરીથી શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર વધુ જોરશોરથી પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ ચેપને પ્રથમ વખત કરતા પણ વધુ ઝડપથી દૂર કરે છે. આ રસીકરણ (immunisation) ના સિદ્ધાંતનો આધાર છે.
$(b)$ આપણે રોગપ્રતિકારક તંત્રને કોઈ ચોક્કસ ચેપ માટે 'યાદશક્તિ' વિકસાવવા માટે 'મૂર્ખ' બનાવી શકીએ છીએ. આ માટે આપણે શરીરમાં એવી વસ્તુ દાખલ કરીએ છીએ જે તે સૂક્ષ્મજીવની નકલ કરે છે જેની સામે આપણે રસી આપવા માંગીએ છીએ. આ વાસ્તવમાં રોગ પેદા કરતું નથી,પરંતુ તે પછીના વાસ્તવિક ચેપી સૂક્ષ્મજીવના સંપર્કને રોગમાં ફેરવાતા અટકાવે છે.
$(c)$ રોગ નિવારણના આ સિદ્ધાંતને રસીકરણ (immunisation) કહેવામાં આવે છે,જે રસીઓ દ્વારા શરીરને મજબૂત રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રદાન કરે છે. ઘણી બધી ચેપી બીમારીઓને રોકવા માટે આવી રસીઓ ઉપલબ્ધ છે અને તે રોગ-વિશિષ્ટ નિવારણ પૂરું પાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે ધનુર્વા (tetanus),ડિપ્થેરિયા,ઉટાંટિયું (whooping cough),ઓરી (measles) અને પોલિયો સામેની રસીઓ.

(N/A) રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ એ શરીરની રોગપ્રતિકારક તંત્રની વિદેશી પદાર્થો,જેમ કે રોગકારકો (બેક્ટેરિયા,વાયરસ વગેરે),જે શરીર માટે હાનિકારક હોઈ શકે છે,તેના પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા છે. આ પ્રતિભાવમાં $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ અને $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ જેવા વિશિષ્ટ કોષોનું સક્રિયકરણ અને ઉત્પાદન,તેમજ એન્ટિબોડીઝ નામના પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ સામેલ છે. આ ઘટકો શરીરને રોગથી બચાવવા માટે આક્રમણકારી રોગકારકોને ઓળખવા,નિષ્ક્રિય કરવા અને દૂર કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરે છે.

(N/A) સક્રિય રસીકરણ: તે રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં સુધારેલા એન્ટિજેન્સની થોડી માત્રા દાખલ કરીને વિદેશી એન્ટિજેન્સ સામે ફરતા એન્ટિબોડીઝના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
નિષ્ક્રિય રસીકરણ: આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતી વ્યક્તિના એન્ટિબોડીઝને બિન-રોગપ્રતિકારક દર્દીમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. આ સારવારનો ઉપયોગ ત્યારે કરવામાં આવે છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ચેપી રોગના સંપર્કમાં આવી હોય અથવા આવવાની સંભાવના હોય અને સક્રિય રસીકરણ માટે પૂરતો સમય ન હોય.

(D) એન્ટિ-વાયરલ દવાઓ બનાવવી પડકારજનક હોવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે વાયરસ પાસે પોતાની ખૂબ જ ઓછી જૈવ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ (biochemical mechanisms) હોય છે.
બેક્ટેરિયાથી વિપરીત,જેઓ પોતાની ચયાપચયની ક્રિયાઓ અને કોષીય મશીનરી ધરાવે છે,વાયરસ ફરજિયાત અંતઃકોષીય પરોપજીવીઓ છે.
તેઓ તેમના પ્રજનન અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે લગભગ સંપૂર્ણપણે યજમાન કોષની મશીનરી પર આધાર રાખે છે.
કારણ કે તેઓ યજમાનની પોતાની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરે છે,તેથી એવી દવા બનાવવી અત્યંત મુશ્કેલ છે જે યજમાનના કોષોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વાયરસને લક્ષ્ય બનાવી શકે.

(C) સક્રિય રોગપ્રતિકારક તંત્ર એ રોગકારકો સામે શરીરની સંરક્ષણ પ્રણાલી છે.
જ્યારે કોઈ રોગકારક શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર તેને બહારના તત્વ તરીકે ઓળખે છે.
તે ચેપના સ્થળે વિવિધ રોગપ્રતિકારક કોષો (જેમ કે શ્વેત રક્તકણો) ને એકત્રિત કરીને પ્રતિક્રિયા આપે છે.
આ કોષો રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને નષ્ટ કરવા અથવા નિષ્ક્રિય કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરે છે,જેનાથી શરીરને ચેપથી બચાવે છે.

(A) રસીકરણ એ શરીરમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિને ઉત્તેજિત કરવા માટે નબળા અથવા મૃત રોગકારક જીવોને શરીરમાં દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા છે.
જ્યારે બાળકને પોલિયોની રસી આપવામાં આવે છે,ત્યારે શરીર એન્ટિજેનને ઓળખે છે અને વિશિષ્ટ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા સક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ બનાવે છે,જે ભવિષ્યમાં વાસ્તવિક રોગકારક જીવોનો સામનો કરવા માટે રોગપ્રતિકારક તંત્રને તૈયાર કરે છે.
તેથી,રસીકરણનો મુખ્ય હેતુ શરીરમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઉત્પન્ન કરવાનો છે.

(B) ક્ષય $(TB)$ રોગને અટકાવવા માટે વપરાતી રસી $BCG$ (Bacillus Calmette-Guérin) છે.
$DPT$ એ ડિપ્થેરિયા,પર્ટુસિસ (ખાંસી) અને ટિટાનસ સામે રક્ષણ મેળવવા માટેની રસી છે.
$MMR$ એ ઓરી (Measles),ગાલપચોળિયાં (Mumps) અને રૂબેલા સામે રક્ષણ મેળવવા માટેની રસી છે.
$OPV$ એટલે ઓરલ પોલિયો વેક્સિન,જે પોલિયોને અટકાવવા માટે વપરાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(TRUE) સાચું. એન્ટિબાયોટિક્સને ચોક્કસ જૈવ રાસાયણિક માર્ગોને લક્ષ્ય બનાવવા માટે બનાવવામાં આવે છે,જેમ કે કોષ દીવાલનું સંશ્લેષણ અથવા પ્રોટીન સંશ્લેષણ,જે બેક્ટેરિયાના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી છે. વાયરસમાં આવી કોષીય રચનાઓ કે ચયાપચયના માર્ગો હોતા નથી અને તેઓ પ્રજનન માટે યજમાન કોષની મશીનરીનો ઉપયોગ કરે છે,તેથી એન્ટિબાયોટિક્સ તેમની સામે અસરકારક નથી.