Animal Husbandry Questions in Gujarati

(B) પશુઓની જાતિ સુધારવા માટે સામાન્ય રીતે $Cross-breeding$ (સંકર જાતિ) પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં દેશી પશુઓની જાતિનું વિદેશી (exotic) જાતિ સાથે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સંતાનમાં બંને પિતૃઓના ઇચ્છિત લક્ષણો મેળવવાનો છે.
પરિણામી સંકર જાતિને વધુ દૂધ ઉત્પાદન,વહેલી પરિપક્વતા અને રોગો તથા પ્રતિકૂળ આબોહવા સામે વધુ પ્રતિકારક શક્તિ મેળવવા માટે પસંદ કરવામાં આવે છે.

(N/A) મરઘાં પક્ષીઓ ખેતીના આડપેદાશો અને ઓછી ગુણવત્તાવાળા ફાઇબરયુક્ત કચરાને, જે માનવ વપરાશ માટે અયોગ્ય હોય છે, તેને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પ્રાણી પ્રોટીન (માંસ અને ઈંડા) માં રૂપાંતરિત કરવામાં અત્યંત કાર્યક્ષમ છે。
પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક પૂરો પાડવા ઉપરાંત, મરઘાં ઉછેરથી પીંછા અને પોષક તત્વોથી ભરપૂર ખાતર જેવી મૂલ્યવાન આડપેદાશો પણ મળે છે, જેનો ઉપયોગ પાક માટે જૈવિક ખાતર તરીકે થાય છે。
તેથી, આ વિધાન ભારતમાં મરઘાં ઉછેરના આર્થિક અને પોષણક્ષમ મહત્વને પ્રકાશિત કરે છે, કારણ કે તે નકામા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીને આવશ્યક માનવ ખોરાકનું ઉત્પાદન કરે છે。

(D) ડેરી અને મરઘા ઉછેરમાં સામાન્ય વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. સુઆયોજિત અને સ્વચ્છ આશ્રયસ્થાન: પ્રાણીઓના સ્વાસ્થ્ય માટે સ્વચ્છ,સૂકી અને સારી રીતે વેન્ટિલેશનવાળી જગ્યા પૂરી પાડવી આવશ્યક છે.
$2$. યોગ્ય પોષણ: દૂધ,ઈંડા અને માંસનું સારું ઉત્પાદન મેળવવા માટે સંતુલિત અને પૌષ્ટિક ખોરાક આપવો જરૂરી છે.
$3$. રોગ નિયંત્રણ: નિયમિત સ્વાસ્થ્ય તપાસ અને રસીકરણ દ્વારા $virus$,$bacteria$ અથવા $fungi$ જેવા રોગકારક સજીવોથી સંપૂર્ણ રક્ષણ આપવું.

(N/A) $1$. વ્યાખ્યા: ખાસ કરીને માંસના ઉત્પાદન માટે ઉછેરવામાં આવતા મરઘાંને $broilers$ (બ્રોઈલર) કહેવામાં આવે છે,જ્યારે ઈંડાના ઉત્પાદન માટે ઉછેરવામાં આવતા મરઘાંને $layers$ (લેયર) કહેવામાં આવે છે.
$2$. પોષણની જરૂરિયાતો: $Broiler$ ના ખોરાકમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધુ હોવું જોઈએ,જેમાં પૂરતી ચરબી અને ઝડપી વૃદ્ધિ માટે વિટામિન $A$ અને $K$ નું ઉચ્ચ સ્તર હોવું જરૂરી છે. $Layer$ ના ખોરાકમાં ઈંડાના કવચના નિર્માણ માટે પૂરતા પ્રમાણમાં કેલ્શિયમયુક્ત સંતુલિત આહારની જરૂર હોય છે.
$3$. વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ: $Broilers$ ને ઓછી જગ્યામાં રાખવામાં આવે છે અને તેમને $layers$ ની સરખામણીમાં ઓછા પ્રકાશની જરૂર હોય છે. $Layers$ ને વધુ જગ્યા,યોગ્ય વેન્ટિલેશન અને ઈંડા આપવાના ચક્રને જાળવી રાખવા માટે ચોક્કસ પ્રકાશના સમયપત્રકની જરૂર હોય છે.

(N/A) માછલીઓ બે રીતે મેળવવામાં આવે છે:
$(i)$ પકડવી (Capture fisheries): આમાં નદીઓ,તળાવો અને મહાસાગરો જેવા કુદરતી સ્ત્રોતોમાંથી માછલીઓ મેળવવામાં આવે છે.
$(ii)$ મત્સ્ય ઉછેર (Culture fisheries): આમાં તળાવો,ટાંકીઓ અથવા જળાશયો જેવા નિયંત્રિત વાતાવરણમાં વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે માછલીઓનો ઉછેર કરવામાં આવે છે.

(N/A) મિશ્ર મત્સ્ય સંવર્ધન એટલે એક જ તળાવમાં પાંચ કે છ પ્રકારની માછલીઓની જાતોનો ઉછેર કરવો.
આ જાતોની પસંદગી તેમના ખોરાકની આદતોના આધારે કરવામાં આવે છે જેથી તેઓ ખોરાક માટે એકબીજા સાથે સ્પર્ધા ન કરે.
પરિણામે,તળાવના તમામ ભાગોમાં ઉપલબ્ધ ખોરાકનો ઉપયોગ એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કર્યા વગર થાય છે.
આનાથી તળાવમાંથી મળતા માછલીના ઉત્પાદનમાં વધારો થાય છે.

(A) મધ ઉત્પાદન માટે મધમાખીની જાતોમાં ઇચ્છનીય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ મોટી માત્રામાં મધ એકત્ર કરવાની ક્ષમતા.
$(b)$ તેઓ લાંબા સમય સુધી મધપૂડામાં રહેવી જોઈએ.
$(c)$ તેમની પ્રજનન ક્ષમતા સારી હોવી જોઈએ.
$(d)$ તેઓ ઓછું ડંખ મારતી હોવી જોઈએ.

(N/A) મધમાખીઓ માટે મધુરસ (nectar) અને પરાગરજ (pollen) એકત્રિત કરવા માટે ઉપલબ્ધ ફૂલોને પેસ્ચરેજ કહેવામાં આવે છે.
તે મધ ઉત્પાદન સાથે સીધી રીતે સંબંધિત છે કારણ કે મધની ગુણવત્તા અને સ્વાદ મધમાખીઓ માટે ઉપલબ્ધ ફૂલોના પ્રકાર અને જથ્થા પર આધાર રાખે છે.

(B) પશુપાલનની સારી પદ્ધતિઓના ફાયદા:
$(i)$ તે પાલતુ પ્રાણીઓની સુધારેલી જાતો પૂરી પાડે છે.
$(ii)$ તે દૂધ,ઈંડા અને માંસ જેવા ઉત્પાદનોના ઉત્પાદનમાં વધારો કરે છે.
$(iii)$ યોગ્ય આશ્રય,ખોરાક,સંભાળ અને રોગો સામે રક્ષણ ખેડૂતોને તેમની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવામાં મદદ કરે છે.

(B) ઉત્પાદન વધારવા માટે મરઘાં ઉછેર,મત્સ્યઉછેર અને મધમાખી ઉછેરમાં 'સંકર સંવર્ધન' (Cross-breeding) એક સામાન્ય પદ્ધતિ છે. વિવિધ જાતિઓ અથવા પ્રકારોનું સંકરણ કરીને,સંવર્ધકો વધુ ઉત્પાદન,રોગ પ્રતિકારક શક્તિ અને સારી ગુણવત્તા જેવા ઇચ્છનીય લક્ષણોને જોડી શકે છે,જેનાથી એકંદરે ઉત્પાદકતામાં સુધારો થાય છે.

(N/A) કેપ્ચર ફિશિંગ,મેરીકલ્ચર અને એક્વાકલ્ચર વચ્ચેનો તફાવત:
$1.$ કેપ્ચર ફિશિંગ:
- માછલીઓ તળાવો,નહેરો,નદીઓ અને મહાસાગરો જેવા કુદરતી સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
- માછલીઓને શોધવી પ્રમાણમાં સરળ છે અને તેને વિવિધ પ્રકારની માછીમારીની જાળનો ઉપયોગ કરીને પકડવામાં આવે છે.
$2.$ મેરીકલ્ચર:
- આ દરિયાઈ માછલીઓના ઉછેરની એક વિશિષ્ટ પદ્ધતિ છે જે ખુલ્લા સમુદ્રમાં કરવામાં આવે છે.
- માછલીઓને સેટેલાઇટ અને ઇકોસાઉન્ડરની મદદથી શોધવામાં આવે છે અને માછીમારીની હોડીઓનો ઉપયોગ કરીને જાળ દ્વારા પકડવામાં આવે છે.
$3.$ એક્વાકલ્ચર:
- તેમાં મીઠા પાણી (તળાવો,સરોવરો) અને ખારા પાણીના સ્ત્રોતોમાં માછલીઓનું ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવે છે.
- માછલીઓને સરળતાથી શોધી શકાય છે અને માછીમારીની જાળ અથવા અન્ય નિયંત્રિત પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને મેળવી શકાય છે.

(C) મધમાખીની ઇટાલિયન પ્રજાતિ $Apis \ mellifera$ છે.
આ પ્રજાતિનો વ્યાપારી ધોરણે મધમાખી ઉછેરમાં મોટા પાયે ઉપયોગ થાય છે કારણ કે તેની મધ એકત્ર કરવાની ક્ષમતા વધુ છે,તે ઓછું ડંખ મારે છે અને તેનો ઉછેર ખૂબ સારી રીતે થાય છે.
$Apis \ dorsata$ એ ખડક મધમાખી (rock bee) છે,$Apis \ florae$ એ નાની મધમાખી છે અને $Apis \ cerana \ indica$ એ ભારતીય મધમાખી છે.

(A) પશુપાલનમાં વિવિધ આર્થિક હેતુઓ માટે ગાય અને ભેંસનો ઉછેર કરવામાં આવે છે.
$(i)$ દૂધ ઉત્પાદન એ પશુપાલનનો મુખ્ય હેતુ છે.
$(ii)$ ઘણા વિસ્તારોમાં પશુઓનો ઉપયોગ ખેતીકામ જેવા કે હળ ચલાવવા,ખેડ કરવા અને ગાડા ખેંચવા માટે થાય છે.
$(iii)$ માંસ ઉત્પાદન પણ એક હેતુ છે જેના માટે અમુક પદ્ધતિઓમાં પશુઓનો ઉછેર કરવામાં આવે છે.
$(iv)$ ઈંડાનું ઉત્પાદન મરઘાં પાલન સાથે સંબંધિત છે,પશુપાલન સાથે નહીં.
તેથી,સાચા હેતુઓ $(i), (ii)$ અને $(iii)$ છે.

(B) ભારતીય ગાયનું વૈજ્ઞાનિક નામ $Bos$ $indicus$ છે.
ભારતીય ભેંસનું વૈજ્ઞાનિક નામ $Bos$ $bubalis$ (જેને સામાન્ય રીતે $Bubalus$ $bubalis$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) છે.
$Bos$ $domestica$ અને $Bos$ $vulgaris$ એ ઢોરની પ્રજાતિઓ માટે માન્ય વૈજ્ઞાનિક નામો નથી.
તેથી,$(i)$ અને $(iii)$ બંને ભારતીય ઢોરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

(C) વિદેશી ઓલાદો (exotic breeds) એવી ઓલાદો છે જે લાંબા દૂધ ઉત્પાદન સમયગાળા માટે પસંદ કરવામાં આવે છે.
$(i)$ બ્રોન (Brawn) એ ગાયની માન્ય ઓલાદ નથી.
$(ii)$ જર્સી (Jersey) એ ચેનલ આઇલેન્ડ્સમાંથી ઉદ્ભવેલી ગાયની જાણીતી વિદેશી ઓલાદ છે.
$(iii)$ બ્રાઉન સ્વિસ (Brown Swiss) એ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાંથી ઉદ્ભવેલી ગાયની વિદેશી ઓલાદ છે.
$(iv)$ જર્સી સ્વિસ એ કોઈ પ્રમાણિત ઓલાદનું નામ નથી.
તેથી,$(ii)$ અને $(iii)$ એ સાચી વિદેશી ઓલાદો છે.

(D) મરઘાં ઉછેર એટલે વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે પાલતુ પક્ષીઓનો ઉછેર કરવો.
$(i)$ ઈંડાનું ઉત્પાદન એ મરઘાં ઉછેરનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે (લેયર્સ).
$(ii)$ પીંછાનું ઉત્પાદન એ મરઘાં ઉછેરનો મુખ્ય વ્યાવસાયિક ઉદ્દેશ્ય નથી.
$(iii)$ મરઘીના માંસનું ઉત્પાદન એ મરઘાં ઉછેરનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે (બ્રોઈલર્સ).
$(iv)$ દૂધનું ઉત્પાદન ડેરી ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલું છે,મરઘાં ઉછેર સાથે નહીં,કારણ કે પક્ષીઓ સસ્તન પ્રાણીઓ નથી.
તેથી,મરઘાં ઉછેર $(i)$ અને $(iii)$ માટે કરવામાં આવે છે.

(D) મરઘાં વિવિધ પ્રકારના રોગકારકો દ્વારા થતા ચેપી રોગો માટે સંવેદનશીલ હોય છે. જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. વાયરસ (દા.ત.,રાણીખેત રોગ,બર્ડ ફ્લૂ).
$2$. બેક્ટેરિયા (દા.ત.,ફાઉલ કોલેરા,સાલ્મોનેલોસિસ).
$3$. ફૂગ (દા.ત.,એસ્પરજીલોસિસ).
તેથી,મરઘાં આ તમામ રોગકારકો પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે.

(B) મિશ્ર મત્સ્ય ઉછેરમાં,તળાવમાં ઉપલબ્ધ તમામ ખોરાકનો ઉપયોગ કરવા માટે માછલીઓની વિવિધ પ્રજાતિઓને તેમની ખોરાક લેવાની આદતોના આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે.
$1$. $Catla$ $(Catlas)$ એ સપાટી પર ખોરાક લેતી માછલીઓ છે.
$2$. $Rohu$ $(Rohus)$ એ મધ્ય સ્તરમાં ખોરાક લેતી માછલીઓ છે.
$3$. $Mrigal$ $(Mrigals)$ અને $Common$ $carps$ એ તળિયે ખોરાક લેતી માછલીઓ છે.
તેથી,$Catlas$ એ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે સપાટી પર ખોરાક લેતી માછલી છે.

(C) પશુપાલન એ પશુઓના સંવર્ધન અને ઉછેરની કૃષિ પદ્ધતિ છે.
તેમાં નીચેનાનું વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન સામેલ છે:
$(i)$ પશુ સંવર્ધન: ઇચ્છનીય લક્ષણો સુધારવા માટે પસંદગીયુક્ત સંવર્ધન.
$(iii)$ પશુધન: ખેતીના પ્રાણીઓની યોગ્ય સંભાળ અને વ્યવસ્થાપન.
$(iv)$ પ્રાણીઓનો ઉછેર: પ્રાણીઓને ખોરાક,આશ્રય અને રક્ષણ પૂરું પાડવું.
$(ii)$ પ્રાણીઓનું કલ્ચર (જેમ કે ટિશ્યુ કલ્ચર) એ પશુપાલનનો ભાગ નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(i), (iii)$ અને $(iv)$ છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ કેટલા એ સપાટી પર ખોરાક લેતી માછલી છે, તેથી $(a) - (ii)$.
$(b)$ રોહુ એ મધ્ય વિસ્તારમાં ખોરાક લેતી માછલી છે, તેથી $(b) - (iii)$.
$(c)$ મૃગલ એ તળિયે ખોરાક લેતી માછલી છે, તેથી $(c) - (i)$.
$(d)$ મત્સ્ય ઉછેરને કલ્ચર ફિશરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેથી $(d) - (iv)$.
આમ, સાચો ક્રમ $(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (iv)$ છે.

(N/A) ઇટાલિયન મધમાખીની જાત $A. mellifera$ ના ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$(a)$ તેની મધ એકત્ર કરવાની ક્ષમતા ઘણી વધારે છે.
$(b)$ તે દેશી જાતોની તુલનામાં ખૂબ ઓછું ડંખ મારે છે.
$(c)$ તે આપેલ મધપૂડામાં લાંબા સમય સુધી રહે છે.
$(d)$ તે ખૂબ સારી રીતે પ્રજનન કરે છે.

(N/A) ફાયદા:
$(i)$ મર્યાદિત વિસ્તારમાં ઈચ્છિત માછલીઓનું મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે.
$(ii)$ પસંદગીયુક્ત સંવર્ધન (selective breeding) દ્વારા માછલીઓની ગુણવત્તા અને ઉત્પાદનમાં સુધારો કરી શકાય છે.
ગેરફાયદા:
$(i)$ જો બિન-સ્થાનિક પ્રજાતિઓ કુદરતી જળાશયોમાં ભળી જાય,તો તે સ્થાનિક જૈવવિવિધતા માટે ખતરો બની શકે છે.
$(ii)$ તેમાં ઘણીવાર માત્ર આર્થિક રીતે મહત્વની અને મૂલ્યવાન માછલીઓ પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે,જેનાથી અન્ય પ્રજાતિઓની અવગણના થઈ શકે છે.

(N/A) મિશ્ર મત્સ્ય સંવર્ધન એ એક જ તળાવમાં પાંચ કે છ પ્રકારની દેશી અને વિદેશી માછલીઓની જાતોને સાથે ઉછેરવાની પદ્ધતિ છે.
આ જાતોની પસંદગી એવી રીતે કરવામાં આવે છે કે જેથી તેઓ ખોરાક માટે એકબીજા સાથે સ્પર્ધા ન કરે,કારણ કે તેમની ખોરાકની આદતો અલગ-અલગ હોય છે.
પરિણામે,તળાવના તમામ ભાગોમાં ઉપલબ્ધ ખોરાકનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Catla$ સપાટી પરથી ખોરાક લેતી માછલી છે,$Rohu$ મધ્ય વિસ્તારમાંથી ખોરાક લેતી માછલી છે,અને $Mrigal$ તથા કોમન કાર્પ તળિયેથી ખોરાક લેતી માછલીઓ છે.

(B) મધમાખીઓને મધ બનાવવા અને વસાહત ટકાવી રાખવા માટે મધુરસ (nectar) અને પરાગરજની જરૂર હોય છે.
સારી ચરાણ એટલે કે એવી જગ્યા જ્યાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ફૂલો હોય અને તેમાંથી ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત મધુરસ અને પરાગરજ મળી રહે.
આ ઉપલબ્ધતા મધમાખીઓને વધુ સારી ગુણવત્તાનું અને વધુ જથ્થામાં મધ બનાવવામાં સીધી મદદ કરે છે.
વધુમાં,ચોક્કસ પ્રકારના ફૂલોની ઉપલબ્ધતા મધમાખી ઉછેર કરનારાઓને વિશિષ્ટ સ્વાદ,રંગ અને ઘટ્ટતા ધરાવતું મધ મેળવવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) પ્રાણીઓના ખોરાકના બે પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
$1$. રફજ (Roughage): રફજ પ્રાણીઓના ખોરાકનો મુખ્ય જથ્થો બનાવે છે. તે પ્રાણીને પેટ ભરાયાનો અહેસાસ કરાવવામાં મદદ કરે છે અને ખોરાકના યોગ્ય પાચનમાં મદદરૂપ થાય છે. તે મુખ્યત્વે ફોતરાં,સૂકું ઘાસ,લીલું ઘાસ અને સમારેલા પાંદડાઓ દ્વારા પૂરો પાડવામાં આવે છે.
$2$. સાંદ્ર ખોરાક (Concentrates): સાંદ્ર ખોરાક પોષક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે,જેમાં પ્રોટીન,કાર્બોદિત અને ખનિજોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. તે પશુઓની ચોક્કસ પોષણ જરૂરિયાતો મુજબ ખાસ તૈયાર કરવામાં આવે છે અને બજારમાં ઉપલબ્ધ હોય છે.

(B) મરઘાંના પક્ષીઓમાં ઈંડાના વધુ સારા ઉત્પાદન માટે તાપમાન જાળવવું જરૂરી છે.
મોટું શારીરિક કદ સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે,જેના કારણે પક્ષીઓ ગરમીના તણાવ (heat stress) સામે વધુ સંવેદનશીલ બને છે અને ઉનાળામાં અનુકૂલનનો અભાવ આ સમસ્યાને વધારે છે,જેના પરિણામે ઈંડાના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે.
ઉનાળામાં વધુ અનુકૂલન ક્ષમતા ધરાવતા નાના કદના મરઘાં મેળવવા માટે 'સંકરણ' (cross-breeding) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
નાનું કદ વધુ સારી રહેઠાણ વ્યવસ્થા અને ઓછા ખોરાકની જરૂરિયાત માટે પણ ફાયદાકારક છે.

(N/A) બરસીમ,ઓટ્સ અને સુદાન ઘાસનો ઉપયોગ ખેડૂતો દ્વારા પશુઓના ચારા તરીકે કરવામાં આવે છે. આ વનસ્પતિઓનો મુખ્ય ઉપયોગ પશુઓ જેવા કે ગાય અને ભેંસ માટે પૌષ્ટિક ખોરાક તરીકે થાય છે,જેથી તેમની વૃદ્ધિ અને દૂધ ઉત્પાદનમાં વધારો થઈ શકે.

(N/A) માછલી મેળવવાની મુખ્ય બે રીતો છે:
$1$. પકડવી (Capture fishing): આમાં સમુદ્ર,નદીઓ અને તળાવો જેવા કુદરતી જળાશયોમાંથી માછલીઓ પકડવામાં આવે છે.
$2$. મત્સ્યપાલન (Fish farming/Pisciculture): આમાં તળાવો,ટાંકીઓ અથવા જળાશયો જેવા નિયંત્રિત વાતાવરણમાં માછલીઓનો વ્યવસાયિક ઉછેર અને સંવર્ધન કરવામાં આવે છે.

(B) માછલી એ ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત પ્રાણીજ પ્રોટીનનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે. તે આવશ્યક એમિનો એસિડ,ઓમેગા-$3$ ફેટી એસિડ્સ અને આયોડિન તથા સેલેનિયમ જેવા વિવિધ ખનિજો પણ પૂરા પાડે છે. જોકે,માછલીમાંથી મળતું પ્રાથમિક અને સૌથી મહત્વનું પોષક તત્વ પ્રોટીન છે.

(N/A) કટલા એ સપાટી પર ખોરાક મેળવતી માછલી છે,જેનો અર્થ છે કે તે પાણીની સપાટી પર ઉપલબ્ધ ખોરાક ખાય છે. તેનાથી વિપરીત,મૃગલ એ તળિયે ખોરાક મેળવતી માછલી છે,જેનો અર્થ છે કે તે જળાશયના તળિયે ઉપલબ્ધ ખોરાક ખાય છે.

(N/A) મરઘાંના ખોરાકમાં સામાન્ય રીતે ઉમેરવામાં આવતા બે વિટામિન વિટામિન $A$ અને વિટામિન $K$ છે. આ વિટામિન્સ મરઘાંના પક્ષીઓની વૃદ્ધિ,સ્વાસ્થ્ય અને ઈંડા મૂકવાની ક્ષમતા માટે આવશ્યક છે.

(B) તંદુરસ્ત પ્રાણીને તેના વર્તન અને શારીરિક સ્થિતિ દ્વારા ઓળખી શકાય છે.
$1$. તે નિયમિત ખોરાક લે છે,જે તંદુરસ્ત પાચનતંત્ર અને સારી ભૂખ સૂચવે છે.
$2$. તે સામાન્ય મુદ્રા જાળવી રાખે છે,જે યોગ્ય સ્નાયુબદ્ધતા અને પીડા કે બીમારીનો અભાવ દર્શાવે છે.
$3$. તે સક્રિય અને સતર્ક રહે છે,જે સુસ્તી કે તણાવના કોઈ ચિહ્નો દર્શાવતું નથી.

(N/A) દૂધાળા પશુઓ એટલે એવા પ્રાણીઓ જે દૂધ આપે છે. દૂધાળા પશુઓના બે સામાન્ય ઉદાહરણો $Cow$ (ગાય) અને $Buffalo$ (ભેંસ) છે.

(N/A) $(i)$ પશુઓના મળમૂત્ર અને કચરાનો ઉપયોગ ખાતર તરીકે જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા માટે થાય છે.
$(ii)$ તે પાલતુ પ્રાણીઓના યોગ્ય વ્યવસ્થાપન,સંવર્ધન અને સારસંભાળમાં મદદ કરે છે,જેથી ઉત્પાદકતામાં વધારો થાય છે.

(B) મરઘા ઉછેર (પોલ્ટ્રી ફાર્મિંગ) માં,પક્ષીઓને તેમના ઉછેરના હેતુના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. બ્રોઈલર્સ એ પક્ષીઓ છે જે ખાસ કરીને માંસના ઉત્પાદન માટે ઉછેરવામાં આવે છે.
$2$. લેયર્સ એ પક્ષીઓ છે જે ખાસ કરીને ઈંડાના ઉત્પાદન માટે ઉછેરવામાં આવે છે.
તેથી,ઈંડાના ઉત્પાદન માટે લેયર્સનો ઉપયોગ થાય છે.

(N/A) દૂધાળા પશુઓની ખોરાકની જરૂરિયાતો બે પ્રકારની હોય છે:
$(a)$ નિભાવ જરૂરિયાત: આ તે ખોરાક છે જે પશુને સ્વસ્થ જીવન જીવવા માટે જરૂરી છે.
$(b)$ દૂધ ઉત્પાદન જરૂરિયાત: આ તે પ્રકારનો ખોરાક છે જે દૂધાળા પશુઓને દૂધ આપવાના સમયગાળા (દૂધાળા સમય) દરમિયાન દૂધના ઉત્પાદન માટે જરૂરી હોય છે.

(D) મરઘાં ઉછેરના ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા માટેની સારી વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓમાં નીચે મુજબનો સમાવેશ થાય છે:
$(i)$ રહેઠાણમાં યોગ્ય તાપમાન અને વેન્ટિલેશનની જાળવણી.
$(ii)$ દૂષણને રોકવા માટે રહેઠાણ અને ખોરાકમાં સ્વચ્છતાની જાળવણી.
$(iii)$ નિયમિત રસીકરણ અને સ્વચ્છતા દ્વારા રોગો અને જીવાતોનું નિવારણ અને નિયંત્રણ.
$(iv)$ ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત,પૌષ્ટિક ખોરાક અને શુદ્ધ પીવાનું પાણી પૂરું પાડવું.

(N/A) મિશ્ર મત્સ્ય સંવર્ધન એ એક એવી પદ્ધતિ છે જેમાં પાંચ કે છ પ્રકારની દેશી અને વિદેશી માછલીઓની જાતોને એક જ તળાવમાં સાથે ઉછેરવામાં આવે છે. આ જાતોની પસંદગી એવી રીતે કરવામાં આવે છે કે જેથી તેઓ ખોરાક માટે એકબીજા સાથે સ્પર્ધા ન કરે,કારણ કે તેમની ખોરાકની આદતો અલગ-અલગ હોય છે.
$(b)$ ફાયદો: આ પદ્ધતિથી માછલીનું ઉત્પાદન વધે છે કારણ કે વિવિધ જાતો તળાવના અલગ-અલગ સ્તરોનો ઉપયોગ કરે છે અને વિવિધ પ્રકારના ખોરાક પર નિર્ભર રહે છે.
ગેરફાયદો: આ પદ્ધતિમાં મુખ્ય સમસ્યા સારી ગુણવત્તાવાળા મત્સ્ય બીજની ઉપલબ્ધતાનો અભાવ છે,કારણ કે ઘણી માછલીઓ માત્ર ચોમાસા દરમિયાન જ પ્રજનન કરે છે અને કુદરતી સ્ત્રોતોમાંથી એકત્રિત કરેલા બીજમાં અન્ય અનિચ્છનીય જાતોનું મિશ્રણ હોઈ શકે છે.

(N/A) ઈંડાના સારા ઉત્પાદન માટે,તેણે નીચેના મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ:
$(i)$ યોગ્ય તાપમાનની જાળવણી અને ઉનાળામાં અનુકૂલન ક્ષમતામાં વધારો.
$(ii)$ યોગ્ય જાતિની પસંદગી અને મરઘા ઉછેરનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન.
$(b)$ તેણે ખોરાકમાં કેલ્શિયમ ઉમેરવું જોઈએ જેથી ઈંડાના કવચ મજબૂત બને,કારણ કે કેલ્શિયમ કવચના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે.

(N/A) $(i)$ આંતરદેશીય મત્સ્યઉદ્યોગ એટલે નદીઓ,તળાવો અને સરોવરો જેવા મીઠા પાણીના સ્ત્રોતોમાં માછલીઓનો ઉછેર,જ્યારે દરિયાઈ મત્સ્યઉદ્યોગ એટલે દરિયાઈ કે ખારા પાણીના પર્યાવરણમાં માછલીઓનો ઉછેર કે પકડવાની પ્રક્રિયા.
$(ii)$ કલ્ચર ફિશરીમાં તળાવો અને ટાંકીઓ જેવા નિયંત્રિત વાતાવરણમાં માછલીઓનો વ્યવસ્થિત ઉછેર કરવામાં આવે છે,જ્યારે કેપ્ચર ફિશરીમાં કુદરતી જળાશયોમાંથી માછલીઓને પકડવાનું વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવે છે,જેમાં અગાઉથી ઉછેર કરવામાં આવતો નથી.
$(iii)$ મધમાખી ઉછેર (Apiculture) એ મધ અને મીણના વ્યાપારી ઉત્પાદન માટે મધમાખીઓને પાળવાની પદ્ધતિ છે,જ્યારે જળચર ઉછેર (Aquaculture) એ માછલીઓ,છીપલાં,કરચલાં અને જળચર વનસ્પતિઓ જેવા જળચર સજીવોનો નિયંત્રિત જળચર વાતાવરણમાં ઉછેર અને વ્યવસ્થાપન કરવાની પદ્ધતિ છે.

(N/A) $(i)$ ઉપરના સ્તરે રહેતી માછલીઓ: $Catla$ (કટલા) અને $Silver$ $carp$ (સિલ્વર કાર્પ).
$(ii)$ મધ્યના સ્તરે રહેતી માછલીઓ: $Rohu$ (રોહુ) અને $Grass$ $carp$ (ગ્રાસ કાર્પ).
$(iii)$ તળિયે રહેતી માછલીઓ: $Mrigal$ (મ્રિગલ) અને $Common$ $carp$ (કોમન કાર્પ).

(N/A) $(i)$ રફજ મુખ્યત્વે રેસા (fibre) ધરાવે છે,જ્યારે સાંદ્ર ખોરાકમાં રેસાનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
$(ii)$ સાંદ્ર ખોરાકમાં રફજની તુલનામાં પ્રોટીન અને અન્ય પોષક તત્વોનું પ્રમાણ ઘણું વધારે હોય છે.
રફજનું ઉદાહરણ: લીલો ચારો.
સાંદ્ર ખોરાકનું ઉદાહરણ: ખોળ (Oil cakes).

(D) મરઘાંની સુધારેલી જાતો નીચે મુજબના ઇચ્છનીય લક્ષણો માટે વિકસાવવામાં આવે છે:
$(i)$ ચૂજાઓની સંખ્યા અને ગુણવત્તામાં વધારો.
$(ii)$ વ્યાવસાયિક ચૂજાઓના ઉત્પાદન માટે વામન બ્રોઈલર પિતૃઓનો વિકાસ.
$(iii)$ ઉનાળામાં અનુકૂલન સાધવાની ક્ષમતા અને ઊંચા તાપમાન સામે સહનશક્તિ.
$(iv)$ ઓછી જાળવણીની જરૂરિયાત.
$(v)$ ઈંડા આપતી મરઘીઓના કદમાં ઘટાડો,જેથી તેઓ ખેતીના નકામા પદાર્થોમાંથી બનાવેલ વધુ રેસાવાળો અને સસ્તો ખોરાક પચાવી શકે.

(N/A) દુગ્ધસ્રાવનો સમયગાળો એટલે વાછરડાના જન્મ પછી માદા સસ્તન પ્રાણી દ્વારા દૂધ ઉત્પાદનનો સમયગાળો.
લાંબા દુગ્ધસ્રાવના સમયગાળા માટે પસંદ કરવામાં આવતી પશુઓની બે જાતો $Jersey$ અને $Brown$ $Swiss$ છે.
તેમને સ્થાનિક જાતો સાથે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે કારણ કે સ્થાનિક જાતો રોગો સામે ઉત્તમ પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે,જ્યારે વિદેશી જાતો દૂધનું વધુ ઉત્પાદન આપે છે. સંકરણ દ્વારા આ બંને ઇચ્છિત ગુણો સંતતિમાં મેળવી શકાય છે.
$(b)$ રફજ (Roughage): આ એક પ્રકારનો પશુ આહાર છે જે મુખ્યત્વે રેસાવાળો હોય છે અને તેમાં સેલ્યુલોઝનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. તે ખોરાકમાં જથ્થો (bulk) પૂરો પાડે છે.
સાંદ્ર (Concentrates): આ એવા પશુ આહાર છે જેમાં રેસાનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે પરંતુ પ્રોટીન,કાર્બોદિત,ચરબી અને અન્ય આવશ્યક પોષક તત્વોનું પ્રમાણ પ્રમાણમાં ઊંચું હોય છે,જે ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા માટે જરૂરી છે.

(N/A) મધમાખી ઉછેર કેન્દ્ર માટે પસંદ કરવામાં આવતી મધમાખીની જાતિ ઇટાલિયન મધમાખી, $Apis \text{ } mellifera$ છે。
ઇટાલિયન મધમાખી પસંદ કરવાના કારણો:
$(i)$ તેઓ મધપૂડામાં લાંબા સમય સુધી રહે છે。
$(ii)$ તેઓ સારી રીતે પ્રજનન કરે છે。
$(iii)$ તેમની મધ એકત્ર કરવાની ક્ષમતા ઘણી વધારે છે。
મધની ગુણવત્તા જે પરિબળો પર આધાર રાખે છે:
$1.$ મધ અને પરાગરજ એકત્ર કરવા માટે ફૂલો અથવા ચરાણની ઉપલબ્ધતા。
$2.$ મધમાખીઓ માટે ઉપલબ્ધ ફૂલોના પ્રકાર。

(N/A) ઢોર માટે આશ્રયસ્થાન બનાવતી વખતે,નીચેની વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓનું પાલન કરવું જોઈએ:
$(a)$ આશ્રયસ્થાન હવાઉજાસવાળું હોવું જોઈએ જેથી યોગ્ય હવા-ઉજાસ મળી રહે.
$(b)$ તે પ્રાણીઓને વરસાદ,ગરમી અને ઠંડી જેવી પ્રતિકૂળ હવામાન પરિસ્થિતિઓથી પૂરતું રક્ષણ પૂરું પાડતું હોવું જોઈએ.
$(c)$ ઢોરના તબેલાનું ભોંયતળિયું ઢાળવાળું હોવું જોઈએ જેથી તે સૂકું રહે અને સફાઈ કરવામાં સરળતા રહે.

(N/A) મિશ્ર મત્સ્ય ઉછેરના ફાયદા:
$(i)$ તે એક જ તળાવમાં વિવિધ પ્રકારની માછલીઓની જાતો ઉછેરવાની મંજૂરી આપે છે,જેનાથી ઉત્પાદન વધે છે.
$(ii)$ વિવિધ જાતો તળાવના અલગ-અલગ સ્તરોમાંથી ખોરાક મેળવે છે,જેથી ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ થાય છે.
$(iii)$ માછલીઓની પસંદગી તેમની ખોરાક લેવાની અલગ-અલગ આદતોને આધારે કરવામાં આવતી હોવાથી,તેઓ એકબીજા સાથે ખોરાક માટે સ્પર્ધા કરતી નથી.
અંતઃસ્ત્રાવી ઉત્તેજનાનો ઉપયોગ:
મત્સ્ય ઉછેરમાં અંતઃસ્ત્રાવી ઉત્તેજનાનો ઉપયોગ ઈચ્છિત માત્રામાં શુદ્ધ મત્સ્ય બીજ (fish seed) મેળવવા માટે થાય છે,કારણ કે તે માછલીઓમાં પ્રજનનને પ્રેરે છે જે કુદરતી રીતે કેદમાં પ્રજનન કરી શકતી નથી.

(N/A) દેશી જાત: $Aseel$ (અસીલ). વિદેશી જાત: $Leghorn$ (લેગહોર્ન).
$(b)$ મરઘાં ઉછેર દ્વારા મેળવવામાં આવતી બે મુખ્ય પેદાશો ઈંડા અને મરઘાંનું માંસ છે.
$(c)$ મરઘાંના ખોરાકમાં વધુ પ્રમાણમાં સમાવિષ્ટ કરવા જોઈએ તેવા બે વિટામિન $Vitamin A$ અને $Vitamin K$ છે.

(N/A) શેલફિશના બે ઉદાહરણો ઝીંગા (Prawns) અને મૃદુકાય (Molluscs) છે.
$(b)$ ઉચ્ચ આર્થિક મૂલ્ય ધરાવતી ચાર દરિયાઈ માછલીઓ પોમ્ફ્રેટ (Pomfret),ટ્યુના (Tuna),મેકરેલ (Mackerel) અને સાર્ડીન (Sardines) છે.

(N/A) પશુઓમાં ચેપી રોગોને કારણે દૂધના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે,શરીરનું વજન ઘટે છે અને ગંભીર કિસ્સાઓમાં પશુનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.
$(b)$ આ રોગોને નીચે મુજબ નિયંત્રિત કરી શકાય છે:
$1$. સામાન્ય રોગો સામે પશુઓનું યોગ્ય રસીકરણ કરવું.
$2$. પશુઓના રહેઠાણ (શેડ) માં સ્વચ્છતા જાળવવી.
$3$. સંતુલિત આહાર અને શુદ્ધ પીવાનું પાણી પૂરું પાડવું.
$4$. ચેપ ફેલાતો અટકાવવા માટે સંક્રમિત પશુઓને અલગ રાખવા.