Plant Tissues Questions in Gujarati

(N/A) સરળ પેશીઓના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
$1.$ મૃદુતક (Parenchyma): આ જીવંત કોષો છે જેની કોષદીવાલ પાતળી હોય છે અને તે સંગ્રહ તથા પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે.
$2.$ સ્થૂલકોણક (Collenchyma): આ જીવંત કોષો છે જે ખૂણાના ભાગે જાડા હોય છે,જે વનસ્પતિને યાંત્રિક આધાર અને લવચીકતા પૂરી પાડે છે.
$3.$ દ્રઢોતક (Sclerenchyma): આ મૃત કોષો છે જેની કોષદીવાલ જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત હોય છે,જે વનસ્પતિને બંધારણીય મજબૂતી અને સખતપણું આપે છે.

(B) અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી વનસ્પતિના પ્રકાંડ અને મૂળના વૃદ્ધિ પામતા અગ્રભાગે જોવા મળે છે. તે વનસ્પતિની પ્રાથમિક વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે,જેમાં પ્રકાંડ અને મૂળની લંબાઈમાં વધારો થાય છે.

(C) નાળિયેરની છાલ દ્રઢોતક (Sclerenchyma) પેશીની બનેલી હોય છે. દ્રઢોતક એ વનસ્પતિમાં એક પ્રકારની સ્થાયી પેશી છે જે યાંત્રિક મજબૂતી અને સખતપણું પ્રદાન કરે છે. આ કોષો પરિપક્વતા સમયે મૃત હોય છે અને તેમની કોષદીવાલ જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત હોય છે.

(N/A) અન્નવાહક પેશીના મુખ્ય ચાર ઘટકો છે:
$1.$ ચાલની નલિકાઓ (છિદ્રિષ્ઠ અંતિમ દીવાલો ધરાવતા નળાકાર જીવંત કોષો)
$2.$ સાથી કોષો (જીવંત કોષો)
$3.$ અન્નવાહક મૃદુતક (જીવંત કોષો)
$4.$ અન્નવાહક તંતુઓ (મૃત અને દ્રઢોતક કોષો)

(N/A) કોષોનો એવો સમૂહ જે રચનામાં સમાન હોય અને કોઈ ચોક્કસ કાર્ય કરવા માટે એકસાથે વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલા હોય, તેને પેશી કહેવામાં આવે છે.

(N/A) ઝાયલેમ (જલવાહક) પેશી નીચે મુજબના ચાર પ્રકારના ઘટકોની બનેલી છે:
$1.$ જલવાહિનીકી (Xylem tracheids).
$2.$ જલવાહિની (Xylem vessels).
$3.$ જલવાહક મૃદુતક (Xylem parenchyma).
$4.$ જલવાહક તંતુઓ (Xylem fibres).

(N/A) સરળ પેશીઓ માત્ર એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે સમાન કાર્ય કરે છે. તેઓ મુખ્યત્વે યાંત્રિક આધાર અને સંગ્રહ માટે જવાબદાર છે. તેના ઉદાહરણોમાં મૃદુતક (parenchyma),સ્થૂલકોણક (collenchyma) અને દ્રઢોતક (sclerenchyma) નો સમાવેશ થાય છે.
જટિલ પેશીઓ એક કરતા વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે એક એકમ તરીકે સાથે મળીને કાર્ય કરે છે. તેઓ મુખ્યત્વે વનસ્પતિમાં પાણી,ખનિજો,શર્કરા અને અન્ય ચયાપચયના ઘટકોના વહન માટે જવાબદાર છે. તેના ઉદાહરણોમાં જલવાહક (xylem) અને અન્નવાહક (phloem) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) કોષદીવાલના આધારે મૃદુતક,સ્થૂલકોણક અને દ્રઢોતક વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:
$1$. $\text{મૃદુતક (Parenchyma)}$: આ જીવંત કોષો છે જેની કોષદીવાલ પાતળી અને સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે. કોષદીવાલ સમાન રીતે પાતળી હોય છે અને કોષો વચ્ચે આંતરકોષીય અવકાશ વધુ હોય છે.
$2$. $\text{સ્થૂલકોણક (Collenchyma)}$: આ જીવંત કોષો છે જેની કોષદીવાલ ખૂણાના ભાગે અનિયમિત રીતે જાડી હોય છે. આ જાડાઈ મુખ્યત્વે પેક્ટિન અને સેલ્યુલોઝના જમા થવાને કારણે હોય છે. તેમાં આંતરકોષીય અવકાશ ખૂબ જ ઓછો હોય છે.
$3$. $\text{દ્રઢોતક (Sclerenchyma)}$: આ મૃત કોષો છે જેની કોષદીવાલ ખૂબ જ જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત હોય છે. લિગ્નિનના જમા થવાને કારણે કોષદીવાલ સખત અને અભેદ્ય બને છે. આ અતિશય જાડાઈને કારણે કોષની અંદરનો અવકાશ (લ્યુમેન) લગભગ ગેરહાજર હોય છે.

(B) વાયુરંધ્ર એ પર્ણની સપાટી પર આવેલા નાના છિદ્રો છે.
તેના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. વાયુ વિનિમય: તે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન જેવી પ્રક્રિયાઓ માટે વનસ્પતિ અને વાતાવરણ વચ્ચે $CO_2$ અને $O_2$ જેવા વાયુઓની આપ-લે કરવા દે છે.
$2$. બાષ્પોત્સર્જન: તે વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી પાણીની વરાળ સ્વરૂપે પાણી ગુમાવવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે,જે પાણી અને ખનિજોના ઉપર તરફના વહનમાં મદદરૂપ થાય છે.

(N/A) પેરેન્કાઇમા એ એક પ્રકારની સરળ કાયમી પેશી છે જે વનસ્પતિઓમાં આધારક પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે. તે નીચેના પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે:
$1$. તે વનસ્પતિના નરમ ભાગો જેવા કે પ્રકાંડ અને મૂળના બાહ્યક (cortex) માં હાજર હોય છે.
$2$. તે પ્રકાંડ અને મૂળના આધારક પેશી (ground tissue) માં જોવા મળે છે.
$3$. તે પર્ણોનો મુખ્ય ભાગ (પર્ણમધ્ય પેશી - mesophyll tissue) બનાવે છે.
$4$. તે પ્રકાંડ અને મૂળના મજ્જા (pith) માં પણ હાજર હોય છે.
$5$. કેટલાક કિસ્સાઓમાં,તેમાં ક્લોરોફિલ હોય છે અને તેને ક્લોરેન્કાઇમા (હરિતકણોત્તક) કહેવામાં આવે છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા કરે છે.

(A) અધિસ્તર એ વનસ્પતિના કોષોનું સૌથી બહારનું સ્તર છે. તેની મુખ્ય ભૂમિકાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. રક્ષણ: તે વનસ્પતિના તમામ ભાગોને બાહ્ય પર્યાવરણીય પરિબળોથી સુરક્ષિત રાખે છે.
$2$. પાણીનું સંરક્ષણ: હવાઈ ભાગોમાં,અધિસ્તરીય કોષો ઘણીવાર તેમની બહારની સપાટી પર મીણ જેવું,પાણી-પ્રતિકારક સ્તરનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે પાણીના વ્યય,યાંત્રિક ઈજા અને પરોપજીવી ફૂગના આક્રમણ સામે રક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
$3$. વાયુ વિનિમય: અધિસ્તરમાં આવેલા વાયુરંધ્ર (stomata) નામના નાના છિદ્રો વાયુઓના વિનિમય અને બાષ્પોત્સર્જન માટે મદદરૂપ થાય છે.

(N/A) કોર્ક એ મૃત કોષોની બનેલી એક રક્ષણાત્મક પેશી છે,જેમાં $Suberin$ (સ્યુબેરિન) ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. તે જૂના પ્રકાંડ અને મૂળ પર જાડું અને જલરોધક આવરણ બનાવે છે.
$Suberin$ એ મીણ જેવો જલરોધક પદાર્થ છે જે પાણીના વહનને અટકાવે છે.
કોર્કના મૃત કોષોમાં $Suberin$ ની હાજરી અને આંતરકોષીય અવકાશનો અભાવ આ કોષોને પાણી અને વાયુઓ માટે અપ્રવેશ્ય બનાવે છે.
આ રચના અંદરના પેશીઓને પાણી ગુમાવવાથી (desiccation),યાંત્રિક ઈજા અને રોગકારક ચેપથી રક્ષણ આપે છે.

(N/A) વનસ્પતિઓમાં સ્થાયી પેશીઓને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: સરળ અને જટિલ.
$1$. સરળ સ્થાયી પેશીઓ માત્ર એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે. તેને નીચે મુજબ વિભાજિત કરવામાં આવે છે:
- મૃદુત્તક પેશી (Parenchyma)
- સ્થૂલકોણક પેશી (Collenchyma)
- દઢોત્તક પેશી (Sclerenchyma)
$2$. જટિલ સ્થાયી પેશીઓ એક કરતાં વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે એક એકમ તરીકે સાથે મળીને કાર્ય કરે છે. તેને નીચે મુજબ વિભાજિત કરવામાં આવે છે:
- જલવાહક પેશી (Xylem)
- અન્નવાહક પેશી (Phloem)
તેથી,પૂર્ણ કરેલા ચાર્ટમાં 'સરળ' પેશીઓ હેઠળ 'મૃદુત્તક' અને 'દઢોત્તક' પેશીઓ અને 'જટિલ' પેશીઓ હેઠળ 'અન્નવાહક' પેશી હોવી જોઈએ.

(B) જમીન એ વનસ્પતિ માટે પોષક તત્વોનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
વનસ્પતિ તેના મૂળતંત્ર દ્વારા જમીનમાંથી ઓગળેલા ખનિજ પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે.
આ પાણી અને ઓગળેલા પોષક તત્વો ત્યારબાદ $xylem$ (જલવાહક) પેશી દ્વારા વનસ્પતિના શરીરના વિવિધ ભાગોમાં પહોંચાડવામાં આવે છે.

(A) દ્રઢોતક (Sclerenchyma) એ એક સ્થાયી પેશી છે જે સંપૂર્ણપણે મૃત કોષોની બનેલી હોય છે,જેમાં જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત કોષદીવાલ હોય છે.
તેની સરખામણીમાં,મૃદુતક (Parenchyma) અને સ્થૂલકોણક (Collenchyma) એ જીવંત કોષોની બનેલી સરળ સ્થાયી પેશીઓ છે.
અધિચ્છદીય પેશી એ પ્રાણી પેશી છે જે જીવંત કોષોની બનેલી હોય છે.

(B) વર્ધનશીલ પેશીઓ સતત વિભાજન પામતા કોષો છે અને તે સ્થાયી પેશીઓ નથી. તેમની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ ઘટ્ટ કોષરસ,પાતળી કોષદીવાલ અને રસધાનીઓનો અભાવ છે. જ્યારે વર્ધનશીલ પેશીઓ વિભાજન પામવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે,ત્યારે તે સ્થાયી પેશીઓમાં રૂપાંતરિત થાય છે. તેથી,અગ્રસ્થ અને આંતરવિષ્ટ વર્ધનશીલ પેશીઓ સ્થાયી પેશીઓ છે તેવું વિધાન ખોટું છે.

(C) અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી પ્રકાંડ અને મૂળની લંબાઈમાં વધારો કરવા માટે જવાબદાર છે.
આંતરવિષ્ટ વર્ધનશીલ પેશી આંતરગાંઠોમાં જોવા મળે છે અને તે પર્ણો તથા આંતરગાંઠોની વૃદ્ધિમાં મદદ કરે છે.
પાર્શ્વસ્થ વર્ધનશીલ પેશી (જેને એમ્બિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) વનસ્પતિઓમાં પ્રકાંડ અને મૂળના ઘેરાવા અથવા વ્યાસમાં વધારો કરવા માટે જવાબદાર છે.

(D) છિદ્રિષ્ઠ કોષદીવાલ એ વનસ્પતિઓમાં વહન કરતા ઘટકોની લાક્ષણિકતા છે જે પદાર્થોના વહનને સરળ બનાવે છે.
$1$. જલવાહિનીકી અને જલવાહિની એ જલવાહક પેશીના ઘટકો છે જે પાણીના વહન સાથે સંકળાયેલા છે અને તેમાં છિદ્રિષ્ઠ અથવા ખાડાવાળી દીવાલો હોય છે.
$2$. ચાલની નલિકા એ અન્નવાહક પેશીના ઘટકો છે જે ખોરાકના વહન સાથે સંકળાયેલા છે અને તેમાં છિદ્રિષ્ઠ અંતિમ દીવાલો હોય છે જેને ચાલની પટ્ટીઓ કહેવાય છે.
$3$. સાથી કોષો એ ચાલની નલિકા સાથે સંકળાયેલા વિશિષ્ટ મૃદુતકીય કોષો છે. તેઓ ઘટ્ટ કોષરસ અને કોષકેન્દ્ર ધરાવતા જીવંત કોષો છે,અને તેમાં છિદ્રિષ્ઠ કોષદીવાલ હોતી નથી.

(A) વર્ધનશીલ પેશીના કોષો સતત વિભાજન પામતા કોષો છે.
વર્ધનશીલ પેશી માત્ર વનસ્પતિના એવા ભાગોમાં જ જોવા મળે છે જ્યાં વૃદ્ધિની જરૂર હોય છે,જેમ કે મૂળ અને પ્રકાંડની ટોચ.
આ પેશીઓ વનસ્પતિના શરીરની વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.
સ્થાયી પેશીઓથી વિપરીત,વર્ધનશીલ પેશીના કોષો તેમના જીવનકાળ દરમિયાન વિભાજન પામવાની ક્ષમતા જાળવી રાખે છે.

(B) અધિસ્તર એ વનસ્પતિ શરીરનું સૌથી બહારનું રક્ષણાત્મક સ્તર છે. તેના મુખ્ય કાર્યોમાં યાંત્રિક ઈજા સામે રક્ષણ,પાણીના વ્યયને અટકાવવું અને વાયુરંધ્રો દ્વારા વાયુઓનો વિનિમય કરવાનું છે. પાણીનું વહન એ $Xylem$ (જલવાહક પેશી) નું મુખ્ય કાર્ય છે,અધિસ્તરનું નહીં.

(B) અન્નવાહક પેશી એ વનસ્પતિમાં ખોરાકના વહન માટે જવાબદાર જટિલ સ્થાયી પેશી છે. તે ચાર પ્રકારના ઘટકોની બનેલી છે: ચાલની નલિકાઓ,સાથી કોષો,અન્નવાહક મૃદુતક અને અન્નવાહક તંતુઓ. આમાંથી,અન્નવાહક તંતુઓ (જેને બાસ્ટ ફાઈબર્સ પણ કહેવાય છે) એકમાત્ર મૃત ઘટકો છે,કારણ કે તેમની કોષદીવાલ જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત હોય છે અને પરિપક્વ અવસ્થામાં તેમાં જીવરસનો અભાવ હોય છે. બાકીના ત્રણ ઘટકો પરિપક્વ અવસ્થામાં જીવંત હોય છે.

(C) સાથી કોષો એ આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓના અન્નવાહક પેશીમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ મૃદુત્તકીય કોષો છે. ચાલની નલિકાના કોષો,જે ખોરાકના વહનને સરળ બનાવવા માટે પરિપક્વતા સમયે તેમનું કોષકેન્દ્ર અને અન્ય અંગિકાઓ ગુમાવે છે,તેનાથી વિપરીત,સાથી કોષો ચાલની નલિકાના કોષોની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓનું નિયમન કરવા માટે તેમનું કોષકેન્દ્ર અને ઘટ્ટ કોષરસ જાળવી રાખે છે.

(D) $\text{ક્યુટિકલ}$ એ પાંદડા અને પ્રકાંડની અધિસ્તરને ઢાંકતું મીણ જેવું, પાણીને અપાકર્ષતું રક્ષણાત્મક પડ છે. રણના છોડમાં, બાષ્પોત્સર્જન ઘટાડવા અને છોડને અતિશય ગરમીથી બચાવવા માટે આ પડ ઘણીવાર જાડું હોય છે, જેનાથી પાણીના વ્યયનો દર ઘટે છે.

(B) જલવાહક મૃદુતક એ જલવાહક પેશીનો એકમાત્ર જીવંત ઘટક છે. તે વનસ્પતિઓમાં પાણીના પાર્શ્વવર્તી વહન અને ખોરાક સંગ્રહ માટે જવાબદાર છે. જલવાહિનીઓ મુખ્યત્વે પાણીના ઉર્ધ્વગામી (vertical) વહન સાથે સંકળાયેલી છે. મૃદુતક અને સ્થૂલકોણક એ સરળ સ્થાયી પેશીઓ છે જે પાણીના વહનમાં ભાગ લેતી નથી.

(B) આંતરવિષ્ટ વર્ધનશીલ પેશી (intercalary meristem) પર્ણોના તલસ્થ ભાગમાં અથવા આંતરગાંઠો (બે ગાંઠો વચ્ચેનો વિસ્તાર) માં આવેલી હોય છે.
તે શેરડી જેવી એકદળી વનસ્પતિઓમાં આંતરગાંઠોની લંબાઈમાં વધારો કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,જો અગ્રીય વર્ધનશીલ પેશી (જે ટોચ પર પ્રાથમિક વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે) દૂર કરવામાં આવે તો પણ,આંતરવિષ્ટ વર્ધનશીલ પેશીની સક્રિયતાને કારણે છોડ લંબાઈમાં વધવાનું ચાલુ રાખે છે.

(C) વૃક્ષના થડમાં લંબાઈમાં વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી (apical meristem) દ્વારા થાય છે,જે ડાળીઓ અને મુખ્ય થડના ટોચના ભાગે આવેલી હોય છે.
ખીલીને અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશીની નીચેના પરિપક્વ પેશીવાળા ભાગમાં ઠોકવામાં આવે છે,તેથી આ ભાગમાં વધુ ઊભી વૃદ્ધિ થતી નથી.
આથી,$3$ વર્ષની વૃદ્ધિ પછી પણ ખીલી જમીનથી $1$ મીટરની ઊંચાઈએ જ રહેશે.

(D) પેરન્કાઇમા (મૃદુતક) એ સરળ કાયમી પેશીઓમાં સૌથી સરળ પેશી છે.
પેરન્કાઇમાના કોષો સામાન્ય રીતે સમવ્યાસી,પાતળી દીવાલવાળા અને તુલનાત્મક રીતે અવિશિષ્ટ હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ વિભાજન કરવાની ક્ષમતા જાળવી રાખે છે અને સંગ્રહ,પ્રકાશસંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવ જેવા વિવિધ કાર્યો કરે છે.

(A) સ્થૂલકોણક પેશી (Collenchyma) એ એક પ્રકારની સ્થાયી પેશી છે જે વનસ્પતિના ભાગો જેવા કે કુમળા પ્રકાંડ અને પર્ણદંડને યાંત્રિક આધાર અને લવચીકતા પ્રદાન કરે છે.
આ લવચીકતા કોષોના ખૂણાઓ પર સેલ્યુલોઝ,હેમિસેલ્યુલોઝ અને પેક્ટીનના જમા થવાને કારણે થતી અસમાન જાડાઈને લીધે શક્ય બને છે.

(B) કોર્ક કોષો એ જૂના પ્રકાંડ અને મૂળના બાહ્ય રક્ષણાત્મક પેશીઓ છે.
જેમ જેમ આ કોષો પરિપક્વ થાય છે,તેમ તેમની કોષદીવાલમાં સ્યુબેરિન નામનો મીણ જેવો પદાર્થ જમા થાય છે.
સ્યુબેરિન આ કોષોને પાણી અને વાયુઓ માટે અભેદ્ય બનાવે છે,જેનાથી પાણીનો વ્યય અટકે છે અને વનસ્પતિનું યાંત્રિક ઈજાઓ તથા રોગકારકો સામે રક્ષણ થાય છે.

(C) સ્થળજ પર્યાવરણમાં વનસ્પતિઓનું અસ્તિત્વ મુખ્યત્વે વાહક પેશીઓ,એટલે કે $Xylem$ (જલવાહક) અને $Phloem$ (અન્નવાહક) ની હાજરીને કારણે શક્ય બન્યું છે.
$Xylem$ જમીનમાંથી પાણી અને ખનિજોનું વહન વનસ્પતિના હવાઈ ભાગો સુધી કરે છે,જે એવા વાતાવરણમાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે અનિવાર્ય છે જ્યાં પાણી દરેક ભાગને સીધું ઉપલબ્ધ હોતું નથી.
$Phloem$ પર્ણોમાં તૈયાર થયેલા ખોરાકનું વહન વનસ્પતિના અન્ય ભાગોમાં કરે છે.
તેથી,વાહક પેશીઓ વનસ્પતિને સ્થળજ નિવાસસ્થાનોમાં પાણીની અછત અને પોષક તત્વોના વિતરણના પડકારને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં પાણીનું વહન કરતી મુખ્ય પેશી જલવાહિનીકી (Tracheids) છે.
$1$. ચાલની નલિકા એ અન્નવાહક પેશીનો ભાગ છે અને તે ખોરાકના વહન સાથે સંકળાયેલી છે,પાણી સાથે નહીં.
$2$. જલવાહક તંતુઓ વનસ્પતિને યાંત્રિક આધાર અને મજબૂતી આપે છે,પરંતુ તે પાણીના વહનમાં ભાગ લેતા નથી.
$3$. વાહિનીઓ એ પાણીના વહન માટેની વિશિષ્ટ રચનાઓ છે જે સામાન્ય રીતે મોટાભાગની અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓમાં ગેરહાજર હોય છે (Gnetales ગોત્ર સિવાય).
$4$. તેથી,અનાવૃત બીજધારીઓમાં જલવાહિનીકી એ પાણીના વહન માટેની મુખ્ય પેશી છે.

(N/A) જલવાહક પેશી મુખ્યત્વે ચાર પ્રકારના ઘટકોની બનેલી છે:
$1$. જલવાહિનીકી (Tracheids)
$2$. જલવાહિની (Vessels)
$3$. જલવાહક મૃદુત્તક (Xylem parenchyma)
$4$. જલવાહક તંતુઓ (Xylem fibres)
આ ઘટકો પૈકી,જલવાહક મૃદુત્તક એ જલવાહક પેશીનો એકમાત્ર જીવંત ઘટક છે,જ્યારે અન્ય ઘટકો (જલવાહિનીકી,જલવાહિની અને જલવાહક તંતુઓ) પરિપક્વ અવસ્થામાં મૃત હોય છે. જલવાહક મૃદુત્તકની આકૃતિ નીચે મુજબ છે.

(N/A) જળકુંભીમાં મૃદુતક પેશીનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર જોવા મળે છે,જેને $Aerenchyma$ (વાયુતક પેશી) કહેવામાં આવે છે.
આ પેશીમાં કોષોની વચ્ચે હવા ભરેલી મોટી જગ્યાઓ (આંતરકોષીય અવકાશ) હોય છે.
આ હવા ભરેલી જગ્યાઓને કારણે વનસ્પતિને ઉત્પ્લાવકતા મળે છે,જે જળકુંભીને પાણીની સપાટી પર તરવામાં મદદ કરે છે.

(B) $\text{અધિસ્તર}$ $(Epidermis)$ એ વનસ્પતિના શરીરનું સૌથી બહારનું રક્ષણાત્મક પડ છે.
તે ઘણીવાર $\text{ક્યુટિકલ}$ $(Cuticle)$ નામના જાડા, મીણ જેવા અને પાણી-પ્રતિકારક સ્તર દ્વારા આવરી લેવામાં આવે છે.
આ $\text{ક્યુટિકલ}$ એક ભૌતિક અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે જે રોગકારકો અને પરોપજીવીઓના પ્રવેશને અટકાવે છે, તેમજ પાણીના વધુ પડતા વ્યયને રોકે છે, આમ તે વનસ્પતિનું રક્ષણ કરે છે.

(A) સુબેરિન: તે કોર્ક કોષોની કોષદીવાલમાં જમા થતો મીણ જેવો પદાર્થ છે,જે તેને પાણી અને વાયુઓ માટે અભેદ્ય બનાવે છે.
$(b)$ ચાલની નલિકાઓ (Sieve tubes): આ અન્નવાહક પેશીના ઘટકો છે,જે છિદ્રિષ્ઠ અંતિમ દીવાલો (ચાલની પટ્ટીઓ) ધરાવતા જીવંત નળાકાર કોષોના બનેલા હોય છે.
$(c)$ કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસ: અસ્થિનું આધારક કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસના ક્ષારોથી સમૃદ્ધ હોય છે,જે કંકાલ તંત્રને મજબૂતી અને સખતાઈ પ્રદાન કરે છે.

(C) અધિસ્તર વનસ્પતિઓ માટે નીચેના કારણોસર મહત્વનું છે:
$(i)$ તે આંતરિક પેશીઓને યાંત્રિક ઈજા અને રોગકારકોના આક્રમણ સામે રક્ષણ આપે છે.
$(ii)$ તે વાયુરંધ્ર (stomata) નામની વિશિષ્ટ રચનાઓ દ્વારા વાયુ વિનિમયમાં મદદ કરે છે.
$(iii)$ તે મીણ જેવું ક્યુટિકલનું પડ બનાવીને બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણીનો વધુ પડતો વ્યય અટકાવે છે.
$(iv)$ અધિસ્તરીય કોષોમાંથી ઉદ્ભવતા મૂળરોમ જમીનમાંથી પાણી અને ખનિજોના શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.

(N/A) જલવાહક અને અન્નવાહક એ જટિલ પેશીઓ છે.
$(b)$ વાયુરંધ્ર (Stomata) માં રક્ષક કોષો હોય છે.
$(c)$ બૂચ (cork) ના કોષોમાં સુબેરિન (Suberin) નામનું રસાયણ હોય છે.
$(d)$ નાળિયેરની છાલ દ્રઢોતક (Sclerenchyma) પેશીની બનેલી હોય છે.
$(e)$ સ્થૂલકોણક (Collenchyma) વનસ્પતિઓમાં લવચીકતા આપે છે.
$(f)$ જલવાહક અને અન્નવાહક બંને વાહક પેશીઓ છે.
$(g)$ જલવાહક પેશી જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજોનું વહન કરે છે.
$(h)$ અન્નવાહક પેશી ખોરાકનું વહન પર્ણોથી વનસ્પતિના અન્ય ભાગો સુધી કરે છે.

(N/A) મૃદુત્તક અને દઢોત્તક પેશીઓ વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

મૃદુત્તક (Parenchyma)	દઢોત્તક (Sclerenchyma)
$(1)$ કોષો પાતળી કોષદીવાલ ધરાવે છે અને અવિભેદિત હોય છે.	$(1)$ કોષો જાડી કોષદીવાલ ધરાવે છે અને લિગ્નિનયુક્ત હોય છે.
$(2)$ આ જીવંત કોષો છે.	$(2)$ આ મૃત કોષો છે.
$(3)$ કોષો સામાન્ય રીતે છૂટાછવાયા ગોઠવાયેલા હોય છે અને તેમની વચ્ચે આંતરકોષીય અવકાશ જોવા મળે છે.	$(3)$ કોષો વચ્ચે કોઈ આંતરકોષીય અવકાશ જોવા મળતો નથી.
$(4)$ તે પ્રકાંડ અને મૂળમાં પોષકતત્વો અને પાણીનો સંગ્રહ કરે છે.	$(4)$ તે વનસ્પતિના ભાગોને યાંત્રિક મજબૂતી આપે છે.
$(5)$ કેટલાક કોષો હરિતકણ ધરાવે છે (હરિતકણોત્તક) અને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે. અન્ય કોષોમાં મોટી હવા ભરેલી ગુહાઓ (વાયુતક) હોય છે જે જલીય વનસ્પતિઓને તારકબળ પૂરું પાડે છે.	$(5)$ કોષો લાંબા અને સાંકડા હોય છે,જે વનસ્પતિને સખત અને મજબૂત બનાવે છે. તે પ્રકાંડમાં,વાહકપેશીની આસપાસ,પર્ણની શિરાઓમાં અને બીજ તથા ફળોના કઠણ કવચમાં જોવા મળે છે.

[આકૃતિ: બંને પેશીઓના અનુપ્રસ્થ છેદ ($T$.$S$.) અને ઊભા છેદ ($L$.$S$.) દર્શાવતી આકૃતિઓ જુઓ.]

(N/A) વર્ધનશીલ પેશીના કોષો સતત વિભાજન પામતા કોષો છે. ઝડપી ચયાપચયની પ્રક્રિયા અને કોષ વિભાજન માટે સ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર અને ઘટ્ટ કોષરસ જરૂરી છે. આ કોષોમાં ખોરાકનો સંગ્રહ કરવાની કે આકાર જાળવી રાખવાની જરૂર ન હોવાથી તેમાં રસધાનીઓ હોતી નથી.
$(b)$ દ્રઢોતક કોષોની કોષદીવાલ લિગ્નિનને કારણે જાડી હોય છે અને આ કોષો એકબીજા સાથે ચુસ્ત રીતે જોડાયેલા હોય છે,તેથી તેમાં આંતરકોષીય અવકાશ હોતો નથી.
$(c)$ નાસપતીમાં વિશિષ્ટ પ્રકારના દ્રઢોતક કોષો હોય છે જેને 'સ્ટોન સેલ્સ' (stone cells) કહેવાય છે,જે તેને દાણાદાર અને કડક રચના આપે છે.
$(d)$ વનસ્પતિની ડાળીઓમાં સ્થૂલકોણક (Collenchyma) પેશી હોય છે. તે વનસ્પતિને આધાર અને લવચીકતા બંને આપે છે,જેના કારણે ડાળીઓ ભારે પવનમાં તૂટ્યા વગર વળી શકે છે.
$(e)$ નાળિયેરની છાલ દ્રઢોતક પેશીની બનેલી હોય છે,જે મૃત અને લિગ્નિનયુક્ત હોવાથી ખૂબ જ સખત હોય છે,તેથી તેને કાઢવી મુશ્કેલ છે.

(N/A) લક્ષણો:
- કોર્કના કોષો પરિપક્વતા સમયે મૃત હોય છે.
- આ કોષો આંતરકોષીય અવકાશ વગર સઘન રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.
- કોષદીવાલમાં $suberin$ નામનું રાસાયણિક દ્રવ્ય હોય છે, જે તેમને વાયુઓ અને પાણી માટે અભેદ્ય બનાવે છે.
- તે અનેક સ્તરો ધરાવે છે.
નિર્માણ:
- જેમ જેમ વનસ્પતિ મોટી થાય છે, તેમ તેમ પ્રકાંડની અધિસ્તર $(epidermis)$ ના સ્થાને દ્વિતીય વર્ધનશીલ પેશી $(secondary meristem)$ આવે છે, જેને $phellogen$ અથવા કોર્ક કેમ્બિયમ કહેવાય છે.
- આ વર્ધનશીલ પેશી દ્વારા બહારની તરફ બનતા કોષો કોર્ક કોષોમાં વિભેદિત થાય છે.
ભૂમિકા:
- કોર્ક જૂના પ્રકાંડ, ડાળીઓ અને શાખાઓ માટે રક્ષણાત્મક પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે.
- તે પાણીના વ્યયને અટકાવે છે અને વનસ્પતિને યાંત્રિક ઈજાઓ તથા સૂક્ષ્મજીવોના ચેપથી બચાવે છે.

(N/A) જલવાહક અને અન્નવાહકને જટિલ પેશીઓ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે એક કરતાં વધુ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે જે એક સામાન્ય કાર્ય કરવા માટે એકમ તરીકે સાથે મળીને કામ કરે છે.

જલવાહક (Xylem)	અન્નવાહક (Phloem)
તે જલવાહિનીકી,જલવાહિની,જલવાહક મૃદુતક અને જલવાહક તંતુઓની બનેલી છે.	તે ચાલની નલિકા,સાથી કોષો,અન્નવાહક મૃદુતક અને અન્નવાહક તંતુઓની બનેલી છે.
તે જમીનમાંથી પાણી અને ખનિજોનું વહન વનસ્પતિના હવાઈ ભાગો સુધી કરે છે.	તે પર્ણોમાંથી ખોરાકનું વહન વનસ્પતિના અન્ય ભાગો સુધી કરે છે.
જલવાહક મૃદુતક સિવાયના મોટાભાગના કોષો મૃત હોય છે.	અન્નવાહક તંતુઓ સિવાયના મોટાભાગના કોષો જીવંત હોય છે.

(N/A)

વર્ધનશીલ પેશી	સ્થાયી પેશી
આ પેશીના કોષો તેમના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન વિભાજન પામે છે.	તેઓ ચોક્કસ કાર્યો કરવા માટે વિભાજન પામવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે.
તેઓ વનસ્પતિના ચોક્કસ ભાગોમાં જોવા મળે છે,જેમ કે અગ્રીય,પાર્શ્વ અને આંતરવિષ્ટ.	તેઓ સમગ્ર વનસ્પતિ શરીરમાં વિતરિત થયેલી હોય છે.
કોષો ખૂબ જ સક્રિય હોય છે,ઘટ્ટ કોષરસ,પાતળી કોષદીવાલ અને સ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે. તેમાં રસધાનીઓનો અભાવ હોય છે.	તેઓ રસધાનીયુક્ત હોય છે અને આકાર તથા કદમાં ભિન્ન હોય છે. તેમની કોષદીવાલ જાડી હોઈ શકે છે.
કોષદીવાલ સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે.	કોષદીવાલ સેલ્યુલોઝ,લિગ્નિન અથવા સુબેરિનની બનેલી હોય છે.

$(b)$ વર્ધનશીલ પેશીમાંથી ઉદ્ભવેલા કોષો જ્યારે ચોક્કસ આકાર,કદ અને કાર્ય ધારણ કરે છે અને વિભાજન પામવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે,ત્યારે તે પ્રક્રિયાને વિભેદન કહે છે.
$(c)$ સરળ સ્થાયી પેશીઓ: મૃદુતક (Parenchyma),સ્થૂલકોણક (Collenchyma) (કોઈપણ બે).
જટિલ સ્થાયી પેશીઓ: જલવાહક (Xylem),અન્નવાહક (Phloem).

(N/A) વર્ધનશીલ પેશીના કોષો ઘટ્ટ કોષરસ,પાતળી સેલ્યુલોઝની કોષદીવાલ અને સ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે. આ ઉપરાંત,તેમાં રસધાનીઓનો અભાવ હોય છે.

(C) પાર્શ્વીય વર્ધનશીલ પેશી (Lateral meristem) એ વનસ્પતિમાં દ્વિતીય વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર વર્ધનશીલ પેશીનો પ્રકાર છે.
તે પ્રકાંડ અને મૂળની જાડાઈ અથવા વ્યાસમાં વધારો કરે છે.
આ પેશીને સામાન્ય રીતે કેમ્બિયમ (cambium) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) પર્ણોની શિરાઓમાં $Xylem$ (જલવાહક) અને $Phloem$ (અન્નવાહક) નામની વાહક પેશીઓ આવેલી હોય છે. $Xylem$ પાણી અને ખનિજોના વહન માટે જવાબદાર છે,જ્યારે $Phloem$ ખોરાકના સ્થળાંતર માટે જવાબદાર છે. આ ઉપરાંત,વાહક પુલોની આસપાસ યાંત્રિક આધાર આપવા માટે ઘણીવાર $Sclerenchyma$ (દ્રઢોતક) તંતુઓ પણ હાજર હોય છે.

(B) મૂળ અને પ્રકાંડની વૃદ્ધિ પામતી ટોચ પર આવેલા કોષોને વર્ધનશીલ કોષો (Meristematic cells) કહેવામાં આવે છે.
આ કોષો સતત વિભાજન પામવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જેના કારણે વનસ્પતિની લંબાઈમાં વધારો થાય છે.
આ પ્રકારના વિશિષ્ટ વર્ધનશીલ પેશીને અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી (Apical meristem) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) વનસ્પતિમાં ખોરાકનો સંગ્રહ કરતી પેશીને $Parenchyma$ (મૃદુત્તક) કહેવામાં આવે છે.
$Parenchyma$ એ એક પ્રકારની સરળ કાયમી પેશી છે જે આધાર આપવાનું અને પૂરક પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે.
ખાસ કરીને,જ્યારે $Parenchyma$ માં હરિતદ્રવ્ય હોય અને તે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે,ત્યારે તેને $Chlorenchyma$ (હરિતકણોત્તક) કહેવાય છે,અને જ્યારે તે ખોરાક અને પાણીનો સંગ્રહ કરે છે,ત્યારે તે સંગ્રહક પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) વાહક પેશીઓ એ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતી જટિલ પેશીઓ છે જે બે મુખ્ય વહન કરતી પેશીઓની બનેલી હોય છે: જલવાહક (Xylem) અને અન્નવાહક (Phloem).
જલવાહક પેશી મૂળમાંથી પાણી અને ઓગળેલા ખનિજોનું વનસ્પતિના અન્ય ભાગો સુધી વહન કરવા માટે જવાબદાર છે.
અન્નવાહક પેશી પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન તૈયાર થયેલા ખોરાક (શર્કરા) નું પર્ણોમાંથી વનસ્પતિના અન્ય ભાગો સુધી વહન કરવા માટે જવાબદાર છે.
આ બંને પેશીઓ સાથે મળીને એક રચનાત્મક એકમ બનાવે છે જેને વાહક પેશી (Vascular bundle) કહેવામાં આવે છે,જે વાહક પેશીધારી વનસ્પતિઓમાં વહન તંત્ર માટે અનિવાર્ય છે.

(N/A) વાયુરંધ્ર એ મુખ્યત્વે પર્ણની સપાટી પર જોવા મળતા સૂક્ષ્મ છિદ્રો છે. તે બે વિશિષ્ટ કોષો દ્વારા ઘેરાયેલા હોય છે જેને રક્ષક કોષો (guard cells) કહેવામાં આવે છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય વાતાવરણ અને વનસ્પતિ વચ્ચે વાયુઓ ($CO_2$ અને $O_2$) ની આપ-લે કરવાનું અને બાષ્પોત્સર્જન (transpiration) ની પ્રક્રિયા દ્વારા વધારાના પાણીનો વરાળ સ્વરૂપે ત્યાગ કરવાનું છે.

(N/A) ટ્રેકીડ્સ અને વેસલ્સ એ વનસ્પતિઓમાં જલવાહક પેશીના મુખ્ય વહન કરતા ઘટકો છે.
તેમની નળાકાર રચના મૂળમાંથી પાંદડા સુધી પાણી અને ઓગળેલા ખનિજોના જથ્થાબંધ વહન માટે ઓછા અવરોધવાળો માર્ગ પૂરો પાડે છે.
આ ઊભી,પાઇપ જેવી ગોઠવણી ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ કાર્યક્ષમ લાંબા અંતરના પરિવહનને મંજૂરી આપે છે,જે વાહક પેશી ધરાવતી વનસ્પતિઓના અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક છે.