Taxonomical Aids Questions in Gujarati

(C) નેહરુ પ્રાણીઉદ્યાન એ હૈદરાબાદ,તેલંગાણા,ભારત ખાતે આવેલું એક મુખ્ય પ્રાણીઉદ્યાન છે. તે ભારતનું સૌથી મોટું પ્રાણીઉદ્યાન છે અને તેનું સંચાલન તેલંગાણા સરકારના વન વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$1$. સક્કરબાગ ઝૂલોજિકલ પાર્ક જૂનાગઢ,ગુજરાતમાં આવેલું છે.
$2$. ઇન્દ્રોડા નેચર પાર્ક ગાંધીનગર,ગુજરાતમાં આવેલું છે.
$3$. નેહરુ ઝૂલોજિકલ પાર્ક હૈદરાબાદ,તેલંગાણામાં આવેલું છે,મુંબઈમાં નહીં.
$4$. હિમાલયન ઝૂલોજિકલ પાર્ક ગંગટોક,સિક્કિમમાં આવેલું છે.
તેથી,જોડ $C$ અસંગત છે.

(C) મુંબઈમાં આવેલા પ્રાણીઉદ્યાનને $Veermata Jijabai Bhosale Udyan$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે અગાઉ $Victoria Gardens$ અને $Ranibaug$ તરીકે જાણીતું હતું. તે ભારતનું સૌથી જૂનું પ્રાણી સંગ્રહાલય છે.

(B) $Ex-situ$ સંરક્ષણ એટલે સજીવોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનો (બોટનિકલ ગાર્ડન) એવી વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ છે જે સંશોધન,શિક્ષણ અને સંરક્ષણના હેતુઓ માટે વનસ્પતિઓનો જીવંત સંગ્રહ જાળવી રાખે છે.
જોકે વનસ્પતિ સંગ્રહાલય અને મ્યુઝિયમમાં વનસ્પતિના મૃત નમૂનાઓ સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે,પરંતુ તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે વર્ગીકરણના અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે થાય છે,જીવંત વનસ્પતિઓની વસ્તીના સક્રિય સંરક્ષણ માટે નહીં.
તેથી,વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ વનસ્પતિઓ માટેનું મુખ્ય $Ex-situ$ સંરક્ષણ સ્થળ છે.

(B) પ્રાણી ઉદ્યાન (Zoological parks) એ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવ સંભાળ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,જે આપણને તેમના ખોરાકની આદતો અને વર્તન વિશે શીખવામાં મદદ કરે છે.
ભારતમાં,મોટાભાગના પ્રાણી ઉદ્યાનોનું સંચાલન સરકારી સંસ્થાઓ (દા.ત.,સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા) દ્વારા કરવામાં આવે છે.
તેથી,વિધાન $X$ ખોટું છે કારણ કે સામાન્ય રીતે તેનું સંચાલન ખાનગી સંસ્થાઓ દ્વારા થતું નથી,અને વિધાન $Y$ સાચું છે કારણ કે તેનું સંચાલન સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા થાય છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ સાસણગીર તેના સફારી પાર્ક $(S)$ માટે જાણીતું છે.
$(2)$ જૂનાગઢમાં સક્કરબાગ પ્રાણી સંગ્રહાલય $(R)$ આવેલું છે.
$(3)$ ગંગટોક ખાતે હિમાલયન પ્રાણી ઉદ્યાન $(Q)$ આવેલું છે.
$(4)$ ગાંધીનગર ખાતે ઇંદ્રોડા નેચર પાર્ક $(P)$ આવેલું છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $(1-S), (2-R), (3-Q), (4-P)$ છે.

(C) જૈવિક સંગ્રહાલયોમાં,'સ્ટફિંગ' એ મોટા પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ,ખાસ કરીને પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓની જાળવણી માટે વપરાતી એક પદ્ધતિ છે.
પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ કદમાં મોટા હોય છે અને તેમના આંતરિક અંગો ઝડપથી સડી જાય છે,તેથી તેમની ચામડી ઉતારી,સાફ કરીને તેમાં રૂ,ઘાસ અથવા લાકડાના વેર જેવી સામગ્રી ભરવામાં આવે છે જેથી તેમનો કુદરતી આકાર અને કદ જળવાઈ રહે.
કીટકોને સામાન્ય રીતે પિનિંગ કર્યા પછી ઇન્સેક્ટ બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે,અને નાના અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓને ઘણીવાર ફોર્મેલિન જેવા રાસાયણિક દ્રાવણમાં સાચવવામાં આવે છે.

(D) સાચો જવાબ $(d)$ છે. વનસ્પતિ સંગ્રહાલય એ સૂકવેલા,દબાવેલા અને સંગ્રહિત વનસ્પતિના નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે,જેને શીટ્સ પર ચોંટાડવામાં આવે છે અને સ્વીકૃત વર્ગીકરણ પદ્ધતિ મુજબ ઓળખીને વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
વનસ્પતિ સંગ્રહાલય શીટના નીચેના જમણા ખૂણે એક પ્રમાણિત લેબલ $(7 \ cm \times 12 \ cm)$ લગાવવામાં આવે છે,જેમાં સામાન્ય રીતે નીચેની માહિતી હોય છે:
$(i)$ વનસ્પતિનું વૈજ્ઞાનિક નામ
$(ii)$ સામાન્ય અથવા સ્થાનિક નામ
$(iii)$ કુળ
$(iv)$ પ્રાપ્તિસ્થાન
$(v)$ એકત્રીકરણની તારીખ
$(vi)$ એકત્રીકરણ નંબર
$(vii)$ એકત્ર કરનારનું નામ
$(viii)$ સંસ્થાનું નામ.
વનસ્પતિની ઊંચાઈ એ વનસ્પતિ સંગ્રહાલય શીટના લેબલ પર નોંધવામાં આવતી પ્રમાણિત માહિતી નથી.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
સંગ્રહાલયોમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સચવાયેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓનો સંગ્રહ હોય છે.
નમૂનાઓને પાત્રો અથવા બરણીઓમાં પ્રિઝર્વેટિવ દ્રાવણોમાં સાચવવામાં આવે છે.
વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓને સૂકા નમૂનાઓ તરીકે પણ સાચવી શકાય છે.
કીટકોને એકત્રિત કર્યા પછી,મારીને અને પિન લગાવીને ઇન્સેક્ટ બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે.
પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે સ્ટફિંગ કરીને સાચવવામાં આવે છે.
સંગ્રહાલયોમાં ઘણીવાર પ્રાણીઓના હાડપિંજરનો સંગ્રહ પણ હોય છે.
તેથી,એવું વિધાન કે સંગ્રહાલયમાં ફોટોગ્રાફ્સનો સંગ્રહ હોય છે તે ખોટું છે,કારણ કે તેમાં વાસ્તવિક ભૌતિક નમૂનાઓ હોય છે.

(B) પ્રાણી ઉદ્યાન એ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે.
આનાથી આપણે તેમના ખોરાકની આદતો અને વર્તન વિશે જાણી શકીએ છીએ.
તેનાથી વિપરીત,વનસ્પતિ સંગ્રહાલય સૂકા વનસ્પતિના નમૂનાઓ માટે છે,વનસ્પતિ ઉદ્યાનો જીવંત છોડ માટે છે,અને સંગ્રહાલયોમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સચવાયેલા નમૂનાઓ હોય છે.

(C) વનસ્પતિ સંગ્રહાલય એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ પર સાચવવામાં આવે છે.
આ શીટ્સ પર એકત્રિત કરવાની તારીખ અને સ્થળ,અંગ્રેજી,સ્થાનિક અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ,કુળ અને એકત્ર કરનાર વ્યક્તિનું નામ જેવી માહિતી લખવામાં આવે છે.
નમૂનાની ઊંચાઈ એ વનસ્પતિ સંગ્રહાલય શીટ પર નોંધવામાં આવતી પ્રમાણિત માહિતી નથી,કારણ કે વનસ્પતિને સામાન્ય રીતે દબાવીને સૂકવવામાં આવે છે,જેના કારણે તેની મૂળ ઊંચાઈ અપ્રસ્તુત બની જાય છે અથવા સચોટ રીતે નક્કી કરવી મુશ્કેલ હોય છે.

(D) વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે જેમાં સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ હોય છે.
આ ઉદ્યાનોમાં વનસ્પતિની જાતિઓ ઓળખવિધિના હેતુ માટે ઉગાડવામાં આવે છે અને દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય/વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેનું કુળ દર્શાવતું લેબલ લગાવેલું હોય છે.
વનસ્પતિ સંગ્રહાલય એ સૂકવેલા,દબાવેલા અને સંગ્રહિત વનસ્પતિ નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે.
સંગ્રહાલયોમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સંગ્રહિત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓ હોય છે.
પ્રાણી ઉદ્યાનો એ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે.

(A) સ્ટફિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે સંગ્રહાલયોમાં પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સાચવવા માટે કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,આંતરિક અંગોને દૂર કરવામાં આવે છે અને પ્રાણીના મૂળ આકારને જાળવી રાખવા માટે ચામડીમાં રૂ અથવા ઘાસ જેવી સામગ્રી ભરવામાં આવે છે,જેથી તેનો અભ્યાસ અને પ્રદર્શન માટે ઉપયોગ થઈ શકે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનો જીવંત છોડના ઉછેર માટે વપરાય છે અને વનસ્પતિ સંગ્રહાલય સૂકા અને દબાવેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓને સંગ્રહિત કરવા માટે વપરાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(D) પ્રાણી ઉદ્યાન (Zoological parks) એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે.
આ ઉદ્યાનો આપણને પ્રાણીઓની ખોરાકની આદતો અને તેમની વર્તણૂક વિશે એવી પરિસ્થિતિમાં શીખવા દે છે જે તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાન જેવું જ હોય છે.
સંગ્રહાલયો મૃત નમૂનાઓને સાચવવા માટે વપરાય છે,વનસ્પતિ સંગ્રહાલય વનસ્પતિના સાચવેલા નમૂનાઓ માટે છે,અને વનસ્પતિ ઉદ્યાનો જીવંત વનસ્પતિઓના સંગ્રહ માટે છે.

(A) પરિચય પુસ્તિકાઓ એ વર્ગીકરણ વિદ્યા (Taxonomy) માં વપરાતા મહત્વના વર્ગીકરણ સહાયકો (Taxonomical aids) માંના એક છે.
તેઓ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી જાતિઓના નામની ઓળખવિધિ કરવામાં ઉપયોગી માહિતી પૂરી પાડે છે.
તેથી,પરિચય પુસ્તિકાઓ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઓળખવિધિ માટે માર્ગદર્શિકા તરીકે કામ કરે છે.

(D) સંગ્રહાલયો (Museums) સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
સંગ્રહાલયોમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓ હોય છે.
નમૂનાઓને પાત્રો અથવા બરણીઓમાં સંગ્રાહક દ્રાવણોમાં સાચવવામાં આવે છે.
વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓને સૂકા નમૂનાઓ તરીકે પણ સાચવી શકાય છે.
કીટકોને એકત્રિત કર્યા પછી,મારીને અને પિન લગાવીને કીટકોના બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે.
પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે સ્ટફિંગ (અંદર રૂ કે અન્ય પદાર્થ ભરીને) અને માઉન્ટિંગ દ્વારા સાચવવામાં આવે છે.
સંગ્રહાલયોમાં ઘણીવાર પ્રાણીઓના કંકાલનો સંગ્રહ પણ હોય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(NBRI)$ એ ભારતનાં ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના લખનૌ શહેરમાં આવેલી એક અગ્રણી સંશોધન સંસ્થા છે. તે કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ $(CSIR)$ ની એક ઘટક પ્રયોગશાળા છે. તે તેના વનસ્પતિ ઉદ્યાન અને વનસ્પતિ વિજ્ઞાનમાં થતા સંશોધનો માટે જાણીતી છે.

(A) વર્ગીકરણના સાધનોનો ઉપયોગ સજીવોની ઓળખવિધિ અને વર્ગીકરણ માટે થાય છે.
$(1)$ સંગ્રહાલયોમાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓને પાત્રોમાં અથવા બરણીઓમાં સંગ્રાહક દ્રાવણોનો ઉપયોગ કરીને અથવા સૂકા નમૂના તરીકે સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. તેઓ જીવંત સજીવોનો સંગ્રહ કરતા નથી. તેથી,આ ખોટું છે.
$(2)$ વનસ્પતિ સંગ્રહાલય એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિ નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે જેમને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે. તે મૃત પ્રાણીઓનો સંગ્રહ કરતું નથી. તેથી,આ ખોટું છે.
$(3)$ પ્રાણી ઉદ્યાનો એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,જે આપણને તેમની ખોરાકની આદતો અને વર્તન વિશે શીખવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. આ સાચું છે.
$(4)$ વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ છે. આ સાચું છે.
તેથી,જોડી $(1)$ અને $(2)$ ખોટી છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ (ગોત્ર) છે।
$\text{હર્બેરિયમ}$, $\text{સંગ્રહાલય}$, અને $\text{વનસ્પતિ}$ $\text{ઉદ્યાન}$ એ સજીવોની ઓળખ અને વર્ગીકરણ માટે વપરાતી વર્ગીકરણ સહાયક પદ્ધતિઓ (taxonomical aids) ના ઉદાહરણો છે।
$\text{ગોત્ર}$ એ વર્ગીકરણની પદાનુક્રમિક પદ્ધતિમાં એક વર્ગીકરણ કક્ષા (rank) છે, તે કોઈ વર્ગીકરણ સહાયક પદ્ધતિ નથી।

(A) $Herbarium$ (વનસ્પતિ સંગ્રહાલય) એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે જેને કાગળની શીટ્સ પર સૂકવી,દબાવી અને સાચવીને રાખવામાં આવે છે.
આ શીટ્સને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ અનુસાર ગોઠવવામાં આવે છે.
આ નમૂનાઓ,હર્બેરિયમ શીટ્સ પરની તેમની માહિતી સાથે,ભવિષ્યના ઉપયોગ માટે સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,$Zoo$ (પ્રાણી સંગ્રહાલય) એ એવી જગ્યા છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવીય દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,જે વનસ્પતિના નમૂનાઓ સાથે સંબંધિત નથી.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
વિધાન $A$: વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ વિશિષ્ટ બગીચાઓ છે જે સંદર્ભ અને સંશોધન હેતુઓ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ જાળવે છે. આ એક સાચું વિધાન છે.
વિધાન $B$: સંગ્રહાલયો (Museums) એવી સંસ્થાઓ છે જે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહને સંગ્રહિત સ્વરૂપમાં (પાત્રોમાં અથવા જારમાં સંગ્રાહક દ્રાવણ સાથે) અથવા સૂકા નમૂનાઓ તરીકે સાચવે છે. તેમાં માત્ર ફોટોગ્રાફ્સ હોતા નથી. તેથી,આ વિધાન ખોટું છે.
વિધાન $C$: કૂંચી (Key) એ સમાનતા અને ભિન્નતાના આધારે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઓળખવિધિ માટે વપરાતી વર્ગીકરણ સહાયક છે. આ એક સાચું વિધાન છે.
વિધાન $D$: વનસ્પતિ સંગ્રહાલય એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિ નમૂનાઓનું ભંડાર છે જેમને સૂકવીને,દબાવીને અને શીટ્સ પર સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. આ એક સાચું વિધાન છે.

(D) સ્ટફિંગ પદ્ધતિ એ ટેક્સિડર્મીની એક તકનીક છે જેનો ઉપયોગ પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ,ખાસ કરીને $Mammals$ (સસ્તન પ્રાણીઓ) અને $Birds$ (પક્ષીઓ) ના શરીરને સાચવવા માટે થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં,આંતરિક અંગોને દૂર કરવામાં આવે છે અને ચામડીને સાચવીને તેને કપાસ અથવા સ્ટ્રો જેવા પદાર્થોથી ભરવામાં આવે છે જેથી સંગ્રહાલયોમાં અભ્યાસ અથવા પ્રદર્શન માટે પ્રાણીનો મૂળ આકાર અને દેખાવ જળવાઈ રહે.

(A) સંગ્રહાલયો એ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ છે જે અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહને સાચવે છે. શૈક્ષણિક સંદર્ભમાં,સંગ્રહાલયો સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ દ્વારા વિકસાવવામાં અને જાળવવામાં આવે છે જેથી વિદ્યાર્થીઓને જૈવવિવિધતા અને પ્રાકૃતિક ઇતિહાસ વિશે વ્યવહારુ જ્ઞાન મળી શકે.

(A) ભારતીય વનસ્પતિ ઉદ્યાન,જે સત્તાવાર રીતે આચાર્ય જગદીશ ચંદ્ર બોઝ ઇન્ડિયન બોટનિક ગાર્ડન તરીકે ઓળખાય છે,તે ભારતના કોલકાતા નજીક હાવડામાં આવેલું છે.
તે તેના વિશાળ 'ગ્રેટ બનિયન ટ્રી' (વડના ઝાડ) માટે પ્રખ્યાત છે,જે વિશ્વના સૌથી મોટા વડના ઝાડમાંનું એક છે.

(C) $Monograph$ (મોનોગ્રાફ) એ એક વ્યાપક દસ્તાવેજ છે જે કોઈપણ એક વર્ગક (જેમ કે પ્રજાતિ અથવા કુળ) વિશે વિગતવાર માહિતી પૂરી પાડે છે.
તેમાં તે ચોક્કસ જૂથ વિશેની તમામ જાણીતી માહિતીનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં તેનું વર્ણન,વર્ગીકરણ અને વિતરણનો સમાવેશ થાય છે.
$Museum$,$Herbarium$ અને $Botanical$ $garden$ જેવા અન્ય વિકલ્પો એ નમૂનાઓના સંગ્રહ અને જાળવણી માટે વપરાતા વર્ગીકરણના સાધનો છે,જે કોઈ એક વર્ગક વિશે વિગતવાર લેખિત માહિતી આપતા નથી.

(A) કોષીય વર્ગીકરણવિદ્યા (Cytotaxonomy) એ વર્ગીકરણવિદ્યાની એક શાખા છે જે સજીવોના વર્ગીકરણ માટે કોષવિદ્યાકીય માહિતી,જેમ કે રંગસૂત્રની સંખ્યા,બંધારણ અને વર્તણૂકનો ઉપયોગ કરે છે.
આંકડાકીય વર્ગીકરણવિદ્યા (Numerical taxonomy) એ કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરીને તમામ અવલોકનક્ષમ લાક્ષણિકતાઓ પર આધારિત છે.
જાતિવિકાસીય વર્ગીકરણવિદ્યા (Phylogenetic taxonomy) એ સજીવો વચ્ચેના ઉત્ક્રાંતિ સંબંધો પર આધારિત છે.
રસાયણ વર્ગીકરણવિદ્યા (Chemotaxonomy) વર્ગીકરણની મૂંઝવણ ઉકેલવા માટે વનસ્પતિઓના રાસાયણિક ઘટકોનો ઉપયોગ કરે છે.

(C) વનસ્પતિ ઉદ્યાનો નવસ્થાન $(ex-situ)$ સંરક્ષણના કેન્દ્રો તરીકે કાર્ય કરે છે. તેમનું સૌથી મહત્વનું કાર્ય વનસ્પતિની જાતિઓ,ખાસ કરીને દુર્લભ અને ભયગ્રસ્ત જાતિઓનું જતન કરવાનું છે,જે તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર નિયંત્રિત વાતાવરણમાં જર્મપ્લાઝમ જાળવીને કરવામાં આવે છે. આનાથી વનસ્પતિઓની જનીનિક વિવિધતા ભવિષ્યના સંશોધન અને પુનઃસ્થાપન માટે સુરક્ષિત રહે છે.

$(A)$ સાચી જોડી નીચે મુજબ છે:
$(a)$ વનસ્પતિ સંગ્રહાલય $(iii)$: તે એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે જેમને સૂકવી, દબાવી અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે।
$(b)$ કી $(iv)$: તે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સમાનતા અને અસમાનતાના આધારે ઓળખવિધિ માટે વપરાતું વર્ગીકરણનું સાધન છે। તેમાં લક્ષણો અને તેમના વિકલ્પોની યાદી હોય છે જેને 'યુગ્મક' કહેવાય છે।
$(c)$ સંગ્રહાલય $(i)$: આ સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે। સંગ્રહાલયોમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સાચવેલા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓનો સંગ્રહ હોય છે।
$(d)$ સૂચિ $(ii)$: તે એક એવી યાદી છે જે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી તમામ જાતિઓની પદ્ધતિસર ગણતરી કરે છે અને ઓળખવિધિમાં મદદરૂપ ટૂંકું વર્ણન આપે છે।
તેથી, સાચો ક્રમ $a-iii, b-iv, c-i, d-ii$ છે।

(A) વનસ્પતિજાત (Flora) એ એક વર્ગીકરણ સહાયક છે જે આપેલ વિસ્તારમાં વનસ્પતિઓના નિવાસસ્થાન અને વિતરણનો વાસ્તવિક હિસાબ પૂરો પાડે છે.
તે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિ જાતિઓ માટે અનુક્રમણિકા તરીકે કાર્ય કરે છે,જે તે વનસ્પતિઓની સાચી ઓળખવિધિ કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(B) વર્ગીકરણ ચાવી (Taxonomic Key) એ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સમાનતા અને અસમાનતાના આધારે ઓળખવિધિ માટે વપરાતું એક મહત્વપૂર્ણ વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે.
ચાવી સામાન્ય રીતે જોડીમાં રહેલા વિરોધાભાસી લક્ષણો પર આધારિત હોય છે જેને $Couplet$ (યુગ્મક) કહેવામાં આવે છે.
તે બે વિરોધી વિકલ્પો વચ્ચે કરવામાં આવતી પસંદગી દર્શાવે છે.
ચાવીમાંના દરેક વિધાનને $Lead$ (લીડ) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) કી (Key) એ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સમાનતાઓ અને અસમાનતાઓના આધારે ઓળખવિધિ માટે વપરાતું એક વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે.
તે સામાન્ય રીતે વિરોધાભાસી લક્ષણોની જોડી પર આધારિત હોય છે,જેને $couplet$ (યુગ્મક) કહેવામાં આવે છે.
આ બે વિરોધી વિકલ્પો વચ્ચે કરવામાં આવતી પસંદગીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,જેના પરિણામે એકનો સ્વીકાર અને બીજાનો અસ્વીકાર થાય છે.
કીમાંના દરેક વિધાનને $lead$ (લીડ) કહેવામાં આવે છે.
ઓળખવિધિના હેતુઓ માટે દરેક વર્ગીકૃત કક્ષા જેવી કે $family$ (કુળ),$genus$ (પ્રજાતિ) અને $species$ (જાતિ) માટે અલગ-અલગ ઓળખ ચાવીની જરૂર પડે છે.
કી સામાન્ય રીતે વિશ્લેષણાત્મક સ્વરૂપની હોય છે.

(N/A) આકૃતિમાં $Herbarium$ (વનસ્પતિ સંગ્રહાલય) દર્શાવેલ છે.
$1$. વ્યાખ્યા: $Herbarium$ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેને સૂકવીને,દબાવીને અને કાગળની શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
$2$. તૈયારી: આ શીટ્સને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ મુજબ ગોઠવવામાં આવે છે.
$3$. માહિતી: હર્બેરિયમ શીટ પર એક લેબલ હોય છે જે સંગ્રહની તારીખ અને સ્થળ,અંગ્રેજી,સ્થાનિક અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ,કુળ અને સંગ્રહ કરનારનું નામ જેવી માહિતી પૂરી પાડે છે.
$4$. હેતુ: હર્બેરિયા વર્ગીકરણના અભ્યાસમાં ઝડપી સંદર્ભ પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) $Herbarium$ એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિના નમૂનાઓનો સંગ્રહ છે,જેને સૂકવીને,દબાવીને અને કાગળની શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
આ શીટ્સને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ મુજબ ગોઠવવામાં આવે છે.
દરેક શીટ પર એક લેબલ હોય છે જે સંગ્રહની તારીખ અને સ્થળ,અંગ્રેજી,સ્થાનિક અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ,કુળ અને સંગ્રહ કરનારનું નામ જેવી માહિતી પૂરી પાડે છે.
$Herbarium$ શીટ્સ વર્ગીકરણના અભ્યાસમાં ઝડપી સંદર્ભ પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) સંગ્રહાલય અને વનસ્પતિ ઉદ્યાન વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:
$1$. સંગ્રહાલય એ એવી જગ્યા છે જ્યાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સચવાયેલી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓ રાખવામાં આવે છે. આ નમૂનાઓ સામાન્ય રીતે મૃત હોય છે અને તેને સંગ્રાહક દ્રાવણવાળા પાત્રોમાં અથવા સૂકા નમૂના તરીકે રાખવામાં આવે છે.
$2$. વનસ્પતિ ઉદ્યાન એ એક વિશિષ્ટ બગીચો છે જે સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ ધરાવે છે. આ વનસ્પતિઓ ઓળખવિધિના હેતુ માટે ઉગાડવામાં આવે છે,અને દરેક વનસ્પતિ પર તેના વનસ્પતિશાસ્ત્રીય/વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેના કુળનું લેબલ લગાવેલું હોય છે.
$3$. સંગ્રહાલય સામાન્ય રીતે ઇન્ડોર સુવિધાઓ છે,જ્યારે વનસ્પતિ ઉદ્યાન મોટા આઉટડોર વિસ્તારો છે.

(B) મ્યુઝિયમ એ એવી સંસ્થાઓ છે જ્યાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ,પ્રાણીઓ અને અશ્મિઓના નમૂનાઓ એકત્રિત,સંગ્રહિત અને પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે.
તેમાં ઘણીવાર સસ્તન પ્રાણીઓ,પક્ષીઓ અને વિવિધ અપૃષ્ઠવંશી અને પૃષ્ઠવંશી સમુદાયો માટે અલગ ગેલેરીઓ હોય છે,જેની સાથે પુસ્તકાલયો અને પ્રયોગશાળાઓ પણ હોય છે.
આ નમૂનાઓને નિયંત્રિત વાતાવરણમાં સાચવીને,મ્યુઝિયમ જૈવિક રેકોર્ડનું રક્ષણ કરે છે અને જૈવવિવિધતાની સમજ અને સંરક્ષણમાં ફાળો આપે છે.

(N/A) $(i)$ વનસ્પતિ સંગ્રહાલય: વનસ્પતિ સંગ્રહાલય એ વનસ્પતિઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે,જેને સૂકવીને,દબાવીને અને કાગળની શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે. આ શીટ્સને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ મુજબ ગોઠવવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ વર્ગીકરણના અભ્યાસ માટે સંદર્ભ તરીકે થાય છે.
$(ii)$ સંગ્રહસ્થાન (મ્યુઝિયમ): જૈવિક સંગ્રહસ્થાન સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. મ્યુઝિયમમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓ હોય છે. નમૂનાઓને પાત્રો અથવા બરણીઓમાં સંગ્રાહક દ્રાવણમાં અથવા સૂકા નમૂનાઓ તરીકે સાચવવામાં આવે છે. કીટકોને એકત્રિત કરીને,મારીને અને પિન લગાવીને કીટક બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે. પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે સ્ટફિંગ (અંદર રૂ કે અન્ય પદાર્થ ભરીને) કરીને સાચવવામાં આવે છે.

(N/A) વનસ્પતિ સંગ્રહાલય તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયામાં નીચેના પગલાંઓનો સમાવેશ થાય છે:
$(a)$ એકત્રીકરણ: આ પગલામાં ચોક્કસ વનસ્પતિ જાતિના તંદુરસ્ત નમૂનાનું એકત્રીકરણ કરવામાં આવે છે.
$(b)$ દબાવવું (Pressing): નમૂનાને ફેલાવીને બે કાગળની શીટ્સ વચ્ચે દબાવવામાં આવે છે જેથી તેની રચના જળવાઈ રહે.
$(c)$ સૂકવવું (Drying): દબાવેલા નમૂનાને ભેજ દૂર કરવા માટે સામાન્ય રીતે સૂર્યપ્રકાશમાં અથવા પ્લાન્ટ પ્રેસમાં સૂકવવામાં આવે છે.
$(d)$ પોઈઝનિંગ: ફૂગ કે જીવાતથી બચાવવા માટે,નમૂના પર મર્ક્યુરિક ક્લોરાઈડ જેવા રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
$(e)$ માઉન્ટિંગ: સૂકવેલા નમૂનાને $29 \times 41 \text{ cm}$ માપની પ્રમાણિત વનસ્પતિ સંગ્રહાલય શીટ પર કાળજીપૂર્વક ચોંટાડવામાં આવે છે.
$(f)$ લેબલિંગ: શીટ પર એક લેબલ લગાવવામાં આવે છે જેમાં જરૂરી વિગતો હોય છે.
$\rightarrow$ એકત્રીકરણ માટે જરૂરી સાધનો: ડિગર,કાપણી માટેની છરી (pruning knife),દાતરડું,વાસ્ક્યુલમ (નમૂના લઈ જવા માટેનું ધાતુનું બોક્સ),પોલિથીન બેગ,જૂના સમાચારપત્રો,બ્લોટિંગ પેપર,પ્લાન્ટ પ્રેસ અને ફિલ્ડ નોટબુક.
$\rightarrow$ વર્ગીકરણ અભ્યાસ માટે વનસ્પતિ સંગ્રહાલય શીટ પરની માહિતી: એકત્રીકરણની તારીખ અને સ્થળ,અંગ્રેજી,સ્થાનિક અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ,કુળ (Family) અને એકત્ર કરનાર વ્યક્તિનું નામ.

(N/A) વૈજ્ઞાનિકે સૌ પ્રથમ વનસ્પતિના વિવિધ બાહ્યાકાર લક્ષણોનું અવલોકન કરવું જોઈએ।
તેણે મૂળના પ્રકાર અને પર્ણવિન્યાસ જેવા વ્યાપક લક્ષણોથી શરૂઆત કરવી જોઈએ।
ત્યારબાદ, વૈજ્ઞાનિકે પર્ણવિન્યાસ, પુષ્પવિન્યાસ અને પુષ્પીય રચના જેવા લક્ષણો તપાસવા જોઈએ, જે વનસ્પતિને તેના ગોત્ર અને કુળમાં વર્ગીકૃત કરવામાં મદદ કરશે।
તેણે આ લાક્ષણિકતાઓનું વૈજ્ઞાનિક સાહિત્યમાં ઉપલબ્ધ માહિતી સાથે સરખામણી કરવી જોઈએ, જેમ કે વનસ્પતિ સંગ્રહાલયો, લઘુપુસ્તિકાઓ અને વર્ગીકરણની ઓળખ ચાવીઓ $(Taxonomic keys)$।
વર્ગીકરણની સ્થિતિ નક્કી કર્યા પછી, તેણે દ્વિનામી નામકરણ પદ્ધતિના સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરીને અને વનસ્પતિના નામકરણ માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય સંકેતો $(ICN)$ ના નિયમો મુજબ વનસ્પતિનું નામકરણ કરવું જોઈએ।

(N/A) $\rightarrow$ વર્ગીકરણના સાધનો એવા સાધનો,તકનીકો અને પ્રક્રિયાઓ છે જે વૈજ્ઞાનિકોને વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની જાતિઓની ઓળખ,નામકરણ અને વર્ગીકરણમાં મદદ કરે છે. આ સંગ્રહિત નમૂનાઓ (હર્બેરિયા,સંગ્રહાલયો) અથવા લેખિત દસ્તાવેજો (મોનોગ્રાફ,મેન્યુઅલ,કી) સ્વરૂપે હોઈ શકે છે.
$\rightarrow$ હર્બેરિયાનું મહત્વ:
$(a)$ તે વનસ્પતિની ઓળખ માટે ઝડપી સંદર્ભ પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(b)$ તે ફ્લોરા,મોનોગ્રાફ અને મેન્યુઅલના સંકલન માટે આધાર પૂરો પાડે છે.
$(c)$ તે આર્થિક રીતે મહત્વની વનસ્પતિઓની જંગલી જાતો અને સંબંધીઓને શોધવામાં મદદ કરે છે.
$(d)$ તે જાતિઓમાં જોવા મળતી બાહ્યાકાર વિદ્યાકીય વિવિધતાઓ વિશે માહિતી આપે છે.
$(e)$ તે વનસ્પતિ વર્ગીકરણ,પરિસ્થિતિવિદ્યા અને વિતરણના સંશોધન માટે આવશ્યક છે.
$\rightarrow$ સંગ્રહાલયોનું મહત્વ:
$(a)$ તેમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે સંગ્રહિત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓનો વિશાળ સંગ્રહ હોય છે.
$(b)$ તેમાં ઘણીવાર લુપ્ત થયેલા પ્રાણીઓના હાડપિંજર હોય છે,જે ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ વિશે સમજ આપે છે.
$(c)$ તે વિદ્યાર્થીઓ માટે શૈક્ષણિક સ્ત્રોત અને વૈજ્ઞાનિકો માટે સંશોધન કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$\rightarrow$ જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણમાં વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અને પ્રાણી ઉદ્યાનોની ભૂમિકા:
વનસ્પતિ ઉદ્યાનો:
$(i)$ દુર્લભ અને ભયંકર વનસ્પતિ જાતિઓનું $Ex-situ$ સંરક્ષણ.
$(ii)$ સ્થાનિક અને વિદેશી વનસ્પતિ જાતિઓના રેકોર્ડ અને જર્મપ્લાઝમની જાળવણી.
$(iii)$ વનસ્પતિ સંશોધન માટે બીજ અને વનસ્પતિ સામગ્રી પૂરી પાડવી.
પ્રાણી ઉદ્યાનો:
$(i)$ જંગલી પ્રાણીઓ માટે કુદરતી નિવાસસ્થાન જેવું સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવું.
$(ii)$ ભયંકર જાતિઓને શિકારીઓ અને શિકારથી બચાવવી.
$(iii)$ જંગલમાં ફરીથી મુક્ત કરતા પહેલા ભયંકર જાતિઓની વસ્તી વધારવા માટે કેદમાં સંવર્ધન કાર્યક્રમોને પ્રોત્સાહન આપવું.

(B) પ્રોફેસર દ્વારા ઉલ્લેખિત 'Key' એ વર્ગીકરણ કૂંચી (Taxonomic Key) છે,જે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઓળખ માટે વપરાતું એક મહત્વપૂર્ણ વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે.
તે વિરોધાભાસી લક્ષણોના ઉપયોગ પર આધારિત છે,જે સામાન્ય રીતે જોડીમાં હોય છે જેને 'યુગ્મક' (Couplet) કહેવામાં આવે છે.
યુગ્મક એ બે વિરોધી વિકલ્પો વચ્ચે કરવામાં આવતી પસંદગી દર્શાવે છે,જેમાં એક વિકલ્પ સ્વીકારવામાં આવે છે અને બીજો નકારવામાં આવે છે.
કૂંચીમાંના દરેક વિધાનને 'માર્ગદર્શિકા' (Lead) કહેવામાં આવે છે.
કૂંચીઓ વિશ્લેષણાત્મક સ્વરૂપની હોય છે અને દરેક વર્ગીકરણ શ્રેણી (જેમ કે કુળ,પ્રજાતિ અને જાતિ) માટે અલગ કૂંચીઓની જરૂર પડે છે.
તેઓ સજીવના બાહ્યાકાર લક્ષણોના આધારે તેને ઓળખવા માટે વ્યવસ્થિત,તબક્કાવાર પ્રક્રિયા પૂરી પાડે છે.

(N/A) $\rightarrow$ વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને અન્ય સજીવોની વિવિધ જાતિઓના વર્ગીકરણ વિદ્યાકીય અભ્યાસો કૃષિ,વનવિદ્યા,ઉદ્યોગો અને સામાન્ય રીતે આપણા જૈવ-સંસાધનો અને તેમની વિવિધતાને જાણવા માટે ઉપયોગી છે.
$\rightarrow$ આ અભ્યાસો માટે સજીવોનું સાચું વર્ગીકરણ અને ઓળખવિધિ જરૂરી છે.
$\rightarrow$ સજીવોની ઓળખવિધિ માટે સઘન પ્રયોગશાળા અને ક્ષેત્રીય અભ્યાસોની જરૂર પડે છે.
$\rightarrow$ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની જાતિઓના વાસ્તવિક નમૂનાઓનો સંગ્રહ આવશ્યક છે અને તે વર્ગીકરણ વિદ્યાકીય અભ્યાસોનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
$\rightarrow$ આ અભ્યાસો પદ્ધતિસરના વિજ્ઞાન (systematics) ના તાલીમ માટે પણ પાયારૂપ અને આવશ્યક છે. તેનો ઉપયોગ સજીવના વર્ગીકરણ માટે થાય છે અને એકત્રિત કરવામાં આવેલી માહિતી નમૂનાઓ સાથે સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ કેટલાક કિસ્સાઓમાં,નમૂનાને ભવિષ્યના અભ્યાસ માટે સાચવી રાખવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ જીવવિજ્ઞાનીઓએ માહિતી તેમજ નમૂનાઓને સંગ્રહિત અને સુરક્ષિત કરવા માટે અમુક ચોક્કસ પદ્ધતિઓ અને તકનીકો સ્થાપિત કરી છે. આ પદ્ધતિઓ અને તકનીકોને વર્ગીકરણ વિદ્યાકીય સાધનો (taxonomical aids) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $\rightarrow$ વનસ્પતિ સંગ્રહાલય એ એકત્રિત કરેલા વનસ્પતિ નમૂનાઓનું સંગ્રહસ્થાન છે, જેને સૂકવીને, દબાવીને અને શીટ્સ પર સાચવવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ આ શીટ્સને વર્ગીકરણની સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત પદ્ધતિ અનુસાર ગોઠવવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ આ નમૂનાઓ, હર્બેરિયમ શીટ્સ પરના તેમના વર્ણન સાથે, ભવિષ્યના ઉપયોગ માટે સંગ્રહસ્થાન અથવા ભંડાર બની જાય છે.
$\rightarrow$ હર્બેરિયમ શીટ્સ પર એક લેબલ પણ હોય છે જે એકત્રીકરણની તારીખ અને સ્થળ, અંગ્રેજી, સ્થાનિક અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીય નામ, કુળ, એકત્ર કરનારનું નામ વગેરે વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.
$\rightarrow$ વનસ્પતિ સંગ્રહાલયો વર્ગીકરણ અભ્યાસમાં ઝડપી સંદર્ભ પ્રણાલી તરીકે પણ કામ કરે છે.

(N/A) $\rightarrow$ વનસ્પતિ ઉદ્યાનો એ વિશિષ્ટ ઉદ્યાનો છે જે સંદર્ભ માટે જીવંત વનસ્પતિઓનો સંગ્રહ ધરાવે છે.
$\rightarrow$ આ ઉદ્યાનોમાં વનસ્પતિની જાતિઓ ઓળખવિધિના હેતુ માટે ઉગાડવામાં આવે છે અને દરેક વનસ્પતિ પર તેનું વનસ્પતિશાસ્ત્રીય/વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેનું કુળ દર્શાવતી લેબલ લગાવવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ પ્રખ્યાત વનસ્પતિ ઉદ્યાનો ક્યુ (ઇંગ્લેન્ડ),ઇન્ડિયન બોટનિકલ ગાર્ડન,હાવડા (ભારત) અને નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ,લખનૌ (ભારત) ખાતે આવેલા છે.

(N/A) $\rightarrow$ જૈવિક સંગ્રહાલયો સામાન્ય રીતે શાળાઓ અને કોલેજો જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ સંગ્રહાલયોમાં અભ્યાસ અને સંદર્ભ માટે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંગ્રહિત નમૂનાઓ હોય છે.
$\rightarrow$ નમૂનાઓને પાત્રો અથવા બરણીઓમાં સંગ્રાહક દ્રાવણોમાં રાખવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નમૂનાઓને સૂકા નમૂનાઓ તરીકે પણ સાચવી શકાય છે.
$\rightarrow$ કીટકોને એકત્રિત કર્યા પછી,મારીને અને પિન લગાવીને કીટક બોક્સમાં સાચવવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા મોટા પ્રાણીઓને સામાન્ય રીતે સ્ટફિંગ (અંદર રૂ કે અન્ય પદાર્થ ભરીને) કરીને સાચવવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ સંગ્રહાલયોમાં ઘણીવાર પ્રાણીઓના હાડપિંજરનો સંગ્રહ પણ હોય છે.

(N/A) $\rightarrow$ પ્રાણી ઉદ્યાનો એવા સ્થળો છે જ્યાં જંગલી પ્રાણીઓને માનવ સંભાળ હેઠળ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે,જે આપણને તેમના ખોરાકની આદતો અને વર્તન વિશે શીખવામાં મદદ કરે છે.
$\rightarrow$ આ ઉદ્યાનોમાં,તમામ પ્રાણીઓને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાન જેવી જ પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ બાળકોને આ ઉદ્યાનોની મુલાકાત લેવી ખૂબ ગમે છે,જેને સામાન્ય રીતે પ્રાણીસંગ્રહાલય (Zoos) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) $\rightarrow$ 'ઓળખ ચાવી' એ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સમાનતાઓ અને ભિન્નતાઓના આધારે ઓળખવિધિ માટે વપરાતું વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે.
$\rightarrow$ ઓળખ ચાવી સામાન્ય રીતે વિરોધાભાસી લક્ષણોની જોડી પર આધારિત હોય છે,જેને 'યુગ્મક' (couplet) કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ તે બે વિરોધી વિકલ્પો વચ્ચે કરવામાં આવતી પસંદગીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
$\rightarrow$ આ પ્રક્રિયામાં એક વિકલ્પનો સ્વીકાર થાય છે અને બીજાનો અસ્વીકાર થાય છે.
$\rightarrow$ ઓળખ ચાવીમાંના દરેક વિધાનને 'લીડ' (lead) કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ ઓળખવિધિના હેતુ માટે દરેક વર્ગીકૃત કક્ષા જેવી કે કુળ,પ્રજાતિ અને જાતિ માટે અલગ-અલગ વર્ગીકરણ ઓળખ ચાવીની જરૂર પડે છે.
$\rightarrow$ ઓળખ ચાવી સામાન્ય રીતે વિશ્લેષણાત્મક સ્વરૂપની હોય છે.

(N/A) $\rightarrow$ વનસ્પતિજાત (Flora),પરિચય પુસ્તિકાઓ (Manuals),લઘુપુસ્તિકાઓ (Monographs) અને સૂચિઓ (Catalogues) એ વર્ણનો નોંધવાના અન્ય માધ્યમો છે.
$\rightarrow$ તેઓ સજીવોની સાચી ઓળખવિધિ કરવામાં પણ મદદ કરે છે.
$\rightarrow$ વનસ્પતિજાત (Flora) માં આપેલ વિસ્તારની વનસ્પતિઓના નિવાસસ્થાન અને વિતરણનો વાસ્તવિક અહેવાલ હોય છે. આ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિ જાતિઓ માટે અનુક્રમણિકા પૂરી પાડે છે.
$\rightarrow$ પરિચય પુસ્તિકાઓ (Manuals) એ વિસ્તારમાં જોવા મળતી જાતિઓના નામની ઓળખવિધિ માટે માહિતી પૂરી પાડવામાં ઉપયોગી છે.
$\rightarrow$ લઘુપુસ્તિકાઓ (Monographs) માં કોઈપણ એક વર્ગક (taxon) વિશેની માહિતી હોય છે.

(D) વર્ગીકરણમાં,'કી' (Key) એ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઓળખ માટે વપરાતું એક વર્ગીકરણ સહાયક સાધન છે,જે સમાનતા અને અસમાનતા પર આધારિત છે. 'કી' માંના દરેક વિધાનને 'લીડ' (Lead) કહેવામાં આવે છે. કપલેટ એ બે વિરોધી વિકલ્પો વચ્ચે કરવામાં આવેલી પસંદગી દર્શાવે છે. આ પ્રક્રિયામાં માત્ર એક વિકલ્પનો સ્વીકાર થાય છે અને બીજાનો અસ્વીકાર થાય છે.

(B) મેન્યુઅલ એ વર્ગીકરણ સહાયક સાધનો છે જે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી જાતિઓના નામની ઓળખ માટેની માહિતી ધરાવે છે.
તેઓ કી (keys),તેમજ કુળ,પ્રજાતિ અને જાતિઓના વર્ણન જેવી આવશ્યક વિગતો પૂરી પાડે છે,જે વિવિધ સજીવોની ઓળખ કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

(B) ચાવી (Key) એ એક વર્ગીકરણ સહાયક સામગ્રી છે જેનો ઉપયોગ સમાનતા અને અસમાનતાના આધારે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઓળખ કરવા માટે થાય છે.
ચાવીઓ વિરોધાભાસી લક્ષણોના સમૂહ પર આધારિત હોય છે,જે સામાન્ય રીતે જોડીમાં હોય છે જેને 'કપલેટ' (couplet) કહેવામાં આવે છે.
કપલેટના દરેક વિધાનને 'લીડ' (lead) કહેવામાં આવે છે.
ચાવીઓ સામાન્ય રીતે વિશ્લેષણાત્મક સ્વરૂપની હોય છે.